بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 505
https://youtube.com/live/jK_ELndDVRIبیر الیازمانین ایچیندن فوضولی‌یه باخماق: «ایزمیر ۱۸» نسخه‌سی‌نین اوخونوشوندان نوتلار
بو گون «بئین مهندیس‌لیگینه قارشی تورکجه اسکی کتابلار» سیراسی‌نین ۵۰۵-جی اوتوروموندا قارشی‌میزدا ساده‌جه فوضولی‌نین شعرلری یوخ، بیر الیازما کیتاب واردی. بو فرق اؤنملی‌دیر. فوضولی‌نین دیوانی بو گون چاپ اولونموش، اوخونموش و آراشدیرلمیش بیر اثردیر؛ اما ۳۰۰–۴۰۰ ایل قاباق بیر کاتبین الیندن چیخمیش بیر نسخه‌نی صفحه‌به‌صفحه اوخوماق، بیزی فقط «فوضولی نه دئییب؟» سوالینا یوخ، «فوضولی‌نین متنی نئجه یاشاییب، نئجه چوخالیب، نئجه اوخونوب و نئجه بیر اوخوجودان باشقا اوخوجویا چاتیب؟» سوالینا دا آپاریر.
بو باخیمدان «ایزمیر ۱۸» نسخه‌سی چوخ ماراقلی بیر شاهد اولدو.
نسخه‌نین گؤرونوشو اؤزو بیرینجی باخیشدان کیتابین عادی ایستیفاده اوچون تله‌سیک کؤچورولموش ساده بیر متن اولمادیغینی گؤستریر. صفحه‌لر حاشیه‌لنیب، یازی ساحه‌سی منظم چَرچیوَه‌یه آلینیب، بیر چوخ یئرده شعر ایکی ستوندا یئرلشدیرلیب. بعضی صفحه‌لرده ایسه شعرین فورماسینا گؤره چَرچیوَه‌نین داخلی تقسیماتی دا دَییشیر. باشلانغیجدا تزئیینلی سرلوحه و رنگلی تذهیب گؤروروق. آلتون، گؤی و قیرمیزی رنگ‌لرین ایشلدیلمه‌سی نسخه‌یه فقط متن داشیییجیسی دئییل، مادی و هنری بیر آبیدَه خوصوصیتی ده وئریر.
اما نسخه‌نین ان ماراقلی جهتی، منجه، تزئییناتیندان دا آرتیق، متنین اؤز حیاتینی گؤسترمسیدیر.
فوضولی اؤز شعرینی نئجه دوشونوردو؟
دیوانین مقدمه‌سی بو اوخونوشون ان اؤنملی حصه‌لریندن بیری اولدو. چونکی بیز بورادا فقط شاعر فوضولی‌نی دئییل، شعرین نئجه یارانمالی اولدوغو، شاعرین نئجه یئتیşدیگی و ادبی متنله جامعه آراسینداکی علاقه‌نی دوشونن فوضولی‌نی گؤروروک.
مقدمه‌ده شعر قابلیتی بیر نوع الهی و فطری استعداد کیمی گؤستریلیر. فوضولی‌نین دوشونجه‌سینده شاعرلیک فقط درس اوخوماقلا قازانیلان بیر صنعت دئییل. انساندا بیر «طبع موزون» اولمالی‌دیر. اما بو، علمه احتیاج یوخدور، دئمک دئییل. عکسینه، مقدمه‌نین ان گؤزل و معروف فیکیرلریندن بیری بودور:
«علم‌سیز شعر اساس‌سیز دیوار اولور؛ اساس‌سیز دیوار غایتده بی‌اعتبار اولور.»
بو جمله فوضولی‌نین ادبی دوشونجه‌سینی آنلاماق اوچون آچار جمله‌لردن بیریدیر. فطری استعداد لازیمدیر، اما تک‌باشینا کافی دئییل. شاعر علم، تجربه، ادبی محیط و اوخوماغلا اؤز استعدادینی یئتیشدیرملی‌دیر.
مقدمه‌ده فوضولی اؤز یئتیşمه‌سینی ده بو مسیرده آنلادیر: اوشاقلیق و گنجلیکدن شعره علاقه، عشق شعرلری و غزل‌لر اوخونان ادبی مجلس‌لر، سونرا عقلی و نقلی علملر، تفسیر و حدیث کیمی ساحه‌لر. بئله‌لیکله شاعرلیک فقط «الهام» دئییل؛ فطرت، تعلیم، مجلس، مطالعه و تجربه‌نین بیرلشمه‌سیدیر.
عربی، فارسی و تورکی آراسیندا بیر شاعر
مقدمه‌نین باشقا اؤنملی جهتی فوضولی‌نین اؤزونو چوخ‌دیللی بیر ادبی محیط ایچینده یئرلشدیرمه‌سیدیر. عرب، عجم و تورک دیل‌لریندن دانیشیر؛ هر دیلین اؤز ادبی محیطی و اهل سخنی اولدوغونو تانıyır.
اما تورکی دیوانین یارانما سببی‌نی آنلاتدیغی یئر خاصیله اؤنملی‌دیر. تورک‌دیللی ذوق اهلینین ده اؤز نظمیندن بهره‌مند اولماسینی ایسته‌یر و تورکی غزل‌لری بیر دیواندا توپلاماغا یؤنلیر.
بورادا اؤنملی نکته بودور: فوضولی تورکجه‌نی عربجه و فارسی‌یه قارشی قویوب بیرینی رَد ائتمیر. اؤزونو چوخ‌دیللی بیر ادبی جهانین ایچینده گؤرور، اما او جهانین ایچینده تورکجه‌نین ده مستقل ادبی مخاطبینی تانıyır.
داها دا ماراقلیسی، «بلغای روم» و «فصحای تاتار»ا خطاب ائدیب، عراق عرب محیطینده یئتیşدیگی و باشقا مملکت‌لره سفر ائتمدیگی اوچون، او یؤره‌لرین بعضی لفظ، تعبیر، لطیفه و مثل‌لرینی ایشلتمه‌میش اولا بیله‌جه‌یینی دئییر.
بو، ۱۶-جی یوزایل تورکجه‌سینین جغرافیایی تنوعونو آنلاماق اوچون چوخ قیمتلی بیر شاهد‌دیر. فوضولی تورکجه‌نی تک‌شکیللی و هر یئرده عینی اولان بیر دیل کیمی گؤرمور؛ فرقلی ادبی محیط‌لرین فرقلی دیل ذوقونو تانıyır.
اما بوندان دا اؤنملی بیر حکم وئریر:
«اعتبار وطن، استعداد ذاتا تأثیر ائتمز.»
یعنی انسانین هانسی جغرافیادا دوغولماسی اونون ذاتی استعدادینین اؤلچوسو دئییل. تورپاغین ایچینده قالماقلا قیزیل اؤز جلاسینی ایتیرمدیگی کیمی، اوزاق بیر محیطده یاشاماقلا دا استعداد قیمتدن دوشمز.
دیوان، شاعرین «اؤولادی» کیمی
مقدمه‌نین ان شاعرانه تصویرلریندن بیری فوضولی‌نین کیتابی اؤز «فرزند دل‌بند»ی کیمی تصور ائتمسیدیر. اثر یارانیر، آتاسینین یانیندان آیریلیر و غربته چیخیر. اؤزویه «جواهر معنی» گؤتوروب جهاندا گَزیر.
بو فقط شاعرانه تشبیه دئییل. الیازما مدنیتی باخیمیندان چوخ عمیق معناسی وار. چاپ ماشینینین ادبی جهاندا حاکم اولمادیغی بیر دؤورده اثرین یاشاماسی، اونون کؤچورولماسی دئمک ایدی. کیتاب حقیقتاً سفر ائدیردی: بیر کاتب اونو کؤچورور، بیر صاحب آلیر، باشقا بیر اوخوجو اوخویور، باشقا بیر نسخه یارانیر و متن یوز ایل سونرا باشقا بیر شهره گئدیب چیخیر.
ایزمیر ۱۸ اؤزو، فوضولی‌نین بو استعاره‌سینین مادی شاهدلریندن بیریدیر.
فوضولی‌نین کاتب‌دن قورخوسو
بو گونکو اوخونوشدا منیم اوچون ان اؤنملی کشف‌لردن بیری مقدمه‌نین سون حصه‌سی اولدو.
فوضولی اثرینی یولا سالارکن فقط یاخشی اوخوجو آرزولامیر؛ اونو بوزا بیله‌جک انسانلاردان دا قورخوردو. اونلارین باشیندا ناقابل یا جاهل کاتب گلیر.
فوضولی‌نین شکایتی چوخ ملموسدور: کاتب بیر حرفی سالا بیلر، بیر نقطه‌نی یانلیش قویار یا هیچ قویماز و کلمه‌نین معناسی دَییشَر. یازیجی‌نین قلمی بئله‌لیکله فقط متنی چوخالتماز؛ اونو زخمی ده ائده بیلر.
ماراقلیسی بودور کی، بیز ایزمیر ۱۸ نسخه‌سینی اوخویارکن فوضولی‌نین نظری اولاراق دانیشدیغی مشکلین مادی نمونه‌لرینی ده گؤردوک. بعضی کلمه‌لرده نقطه‌لر بوراخیلیب؛ نون‌لارین نقطه‌سی مکرر یازیلمايیب. بیر یئرده «پیدا» سؤزو نقطه‌سیز یازیلیب و سؤزو فقط جمله‌نین معناسیندان تانیمالی اولدوق. بعضی یئرلرده سونرادان آرتیریلمیش و یا دوزلدیلمیش سؤزلر، فرقلی مرکب و خط اثرلری گؤرونور.
یعنی فوضولی‌نین «کاتب متنی بوزا بیلر» شکایتی، قرن‌لر سونرا اوخودوغوموز نسخه‌نین اؤز صفحه‌لرینده گؤزوموزون قاباغیندا جانلانیر.
فقط کاتب دئییل: بد اوخوجو و حسود منتقد
فوضولی‌نین متن نظریه‌سی کاتبله بیت‌میر. ایکینجی خطر، شعری دوزگون اوخویا بیلمین انساندیر. بئله بیر اوخوجو شعرین وزنینی و آهنگینی ائله بوزار کی، «نظم‌دن نثر» سئچیلمه‌ز حالا گلر. معنی‌نین «شاهید»ی اؤز جمالینی گؤسته‌ره بیلمز.
بو، شعرین فقط کاغیز اوستونده یازی اولمادیغینی گؤستریر. شعرین بیر ده اجرا حیاتی وار. شعر سسله اوخونور؛ وزن، لهجه، آهنگ و تلفظ معنی‌نین بیر حصه‌سیدیر.
اوچونجو خطر حسود، اما شعرین حقیقت‌لریندن خبرسیز مدعی‌دیر. اؤزونو شعر اهلین‌دن سایار، اما ادبی ذوق و معرفت یئرینه حسد و عیب‌جوولوغلا متنه یاخینلاشیر.
بونلارین مقابلینده فوضولی باشقا بیر اوخوجو تیپی آرزولاییر: اهل انصاف.
اهل انصاف متنین گؤزل یئرلرینی تانıyır، نقصانی گؤرنده ایسه اونو دشمن‌جه‌سینه بؤیوتمور؛ مروت و احسانلا دوزلتمه‌یه چالیشیر.
بئله‌لیکله مقدمه‌ده تام بیر ادبی اجتماع قرولور:
شاعر → کاتب → اوخوجو/قاری → منتقد.
متن بو زنجیرین هر حلقه‌سینده یا قورونا، یا دا بوزولا بیلر.
دیوانین ایچی: عشق، معرفت، شریعت و فنا
دیوانین اؤزونه گئچنده، بو اوتورومدا هر غزلی باشدان سونا اوخومادیق؛ سئچیلمیش شعرلرین باشلانغیج و سون بیت‌لرینی، بعضی اؤنملی یئرلری اوخودوق.
ایلک غزل‌لردن بیرینده عشق «راه حقیقت»ین اساسینا چئوریلیر. «وادی وحدت»ده سلطانلا گدا آراسینداکی فرق اریییر. عاشق و معشوق آراسینداکی آیریلیق دا وحدت سیررینده باشقا معنا قازانیر.
باشقا بیر غزل دعایا چئوریلیر:
> «یا رب، همیشه لطفونه ائت رهنما بڭا...»
شاعر الله‌دان اونو اؤزونه آپاران یولو گؤسترمه‌سینی، «غیر»له آشنالیغینی کسمه‌سینی و قدمینی شریعتین رهبری اولان یولدا ثابت ائتمه‌سینی ایسته‌یر. سونرا عملینین نجات اوچون کافی اولمادیغینی، عدل قارشیسیندا قورخوسونو و الهی لطف و عفوه اومودونو دیله گتیرر. غزلین سونوندا «حبس هوا»دان قورتولوب «طریق فنا»یا هدایَت ایسته‌یر.
بو شعرلر فوضولی‌نین عشق دیلینین ساده رمانتیک شعر دیلی اولمادیغینی آچیق گؤستریر. عشق، معرفت، شریعت، توحید، عدل، لطف و فنا بیر-بیرینه باغلانیر.
الیازمانین اؤزو نه دئییر؟
شکیللره باخاندا نسخه‌نین مادی حیاتی دا اؤنوموزه چیخیر. صفحه کناریندا نوتلار، مهرلر، سونرادان دوزلتمه‌لر، بعضی یئرلرده سو و ایستیفاده اثرلری وار. متن منظم چَرچیوَه ایچینده‌دیر؛ شعرین نوعونا گؤره ستون و خانه‌لر دَییشیر. بعضی شعرلرده مکرر ردیفین سطر سونوندا یازیلمايیب بوش یئر بوراخیلماسی کیمی حالات دا گؤردوک. بونون صفحه ترتیبی و یازی ساحه‌سی‌نی قوروماقلا علاقه‌لی اولماسی قوووتلو بیر احتمال‌دیر، هرچند قطعی حکم اوچون داها چوخ نمونه مقابله ائدیلمه‌لیدیر.
بو، الیازما اوخوماقلا چاپ نسخه اوخوماق آراسینداکی فرق‌دیر. چاپدا بیز اساساً «متن»ی گؤروروک؛ الیازمادا ایسه متنله بیرلیکده انسان الینی گؤروروک.
خاتمه و ۱۰۷۷ تاریخی
نسخه‌نین سون صفحه‌سی ایسه بو اوخونوشون ان اؤنملی کدیکولوژی بلگه‌لریندن بیرینی وئردی.
خاتمه/کولوفون عادی سطرلارلا بیت‌میر. یازی اوستدن گئنیش باشلاییر، آشاغیا دوغرو دارالاراق ترس مثلث شکلی آلیر. سطرلار دا بو هندسی شکله اویغون اولاراق گئتدیکجه قیسالیر.
کولوفوندا کاتب «حسب امر صاحب کتاب» ایفاده‌سی‌نی ایشلدیر و کیتاب صاحبی‌نین امری ایله یازدغینی بیلدیرر. داها دا ماراقلیسی، اؤز یازیسینین «قلم شکسته» ایله یازیلماغیندان و خطین شکسته‌لیگیندن دانیشیر؛ نسخه صاحبین‌دن اونو تصحیح ائتمه‌سینی ایسته‌ین بیر معنا اورتایا چیخیر. کولوفونون بعضی کلمه‌لری هله تصویر اوستونده دقیق مقابله ایسته‌ییر؛ بونا گؤره تام دیپلماتیک متنینی قطعی شکلده وئرمک دوغرو اولماز.
اما سوندا گؤرونن تاریخ اؤنملی‌دیر: ۱۰۷۷ هجری. بو تاریخ تقریباً ۱۶۶۶–۱۶۶۷ میلادی‌یه اویغون گلیر. بئله‌لیکله الیمیزده فوضولی‌نین وفاتیندان تقریباً بیر قرن سونراکی ادبی و کتابت محیطینه عائد بیر شاهد وار.
سون صفحه‌دهکی بیضی مهرین ایچینده ایسه ۱۰۷۹ تاریخی آچیق سئچیلیر. اگر بو تاریخ مهرین اؤز تاریخیدیرسه، نسخه‌نین ۱۰۷۷ده کؤچورولماسیندان فقط ایکی هجری ایل سونرا اونون مالکیت/تداول تاریخینه عائد بیر شاهد الیمیزده اولا بیلر. مهرین یازیسی و صاحبین کیملیگی ایسه آیریجا دقیق پالئوگرافیک اوخونوش ایسته‌ییر.
نتیجه: بیر دیواندان چوخ آرتیق
بو گون اوخودوغوموز «ایزمیر ۱۸» منیم اوچون فقط فوضولی شعرلرینین باشقا بیر نسخه‌سی اولاراق قالمادی.
بو الیازما بیزه ان آزیندان اوچ آیری تاریخ گؤستریر: فوضولی‌نین شعر و دیل دوشونجه‌سی؛ کاتبین ۱۷-جی یوزایلده متنی نئجه مادی کیتابا چئویردیگی؛ و سونراکی صاحب و اوخوجولارین بو کیتابدا بوراخدیغی اثرلر.
ان گؤزل تصادف ایسه بودور: فوضولی مقدمه‌ده یوز ایل‌لر سونرا بیزیم الیازما آراشدیرارکن قارشیلاشاجاغیمیز مسئله‌لری اؤز دؤورونده گؤرور. کاتبین بیر نقطه‌سی، اوخوجونون بیر تلفظی، منتقدین بیر یانلیش حکمی متنی دَییشدیریر. بو گون بیز ده صفحه‌لرده نقطه‌سیز حرفلری، دوزلتمه‌لری، فرقلی مرکبلری، حاشیه نوتلارینی و مهرلری گؤره‌رک، فوضولی‌نین بو شکایتینین ساده ادبی تشبیه اولمادیغینی آنلاییرıq.
الیازما اوخوماق بەلکه ده بونا گؤره گؤزل‌دیر: بیز فقط کئچمیشده یازیلمیش بیر متنی اوخوموروق؛ او متنین زمان ایچینده باشینا گلنلری ده اوخوماغا چالیشیریق.
و «ایزمیر ۱۸» نسخه‌سینده فوضولی‌نین اؤز سؤزو ایله، کاتبین الی، اوخوجونون گؤزو و کیتابین قرن‌لر بویو سفرى هله ده عینی صفحه‌لرده بیرلیکده یاشاییر.
Bir əlyazmanın içindən Füzuliyə baxmaq: “İzmir 18” nüsxəsinin oxunuşundan qeydlər
Bu gün “Beyin Mühəndisliyinə Qarşı Türkcə Əski Kitablar” silsiləsinin 505-ci oturumunda qarşımızda sadəcə Füzulinin şeirləri yox, bir əlyazma kitab vardı. Bu fərq önəmlidir. Füzulinin Divanı bu gün çap olunmuş, oxunmuş və araşdırılmış bir əsərdir. Ancaq 300–400 il qabaq bir katibin əlindən çıxmış nüsxəni səhifə-səhifə oxumaq bizi yalnız “Füzuli nə deyib?” sualına yox, başqa bir suala da aparır:
Füzulinin mətni necə yaşayıb, necə çoxalıb, necə oxunub və necə bir oxucudan başqa oxucuya çatıb?
Bu baxımdan “İzmir 18” nüsxəsi olduqca maraqlı bir şahiddir.
Nüsxənin görünüşü özü ilk baxışdan kitabın adi istifadə üçün tələsik köçürülmüş sadə bir mətn olmadığını göstərir. Səhifələr haşiyələnib, yazı sahəsi nizamlı çərçivəyə alınıb, bir çox yerdə şeir iki sütunda yerləşdirilib. Bəzi səhifələrdə isə şeirin formasına görə çərçivənin daxili bölgüsü də dəyişir. Başlanğıcda təzyinatlı sər-lövhə və rəngli bəzəklər görürük. Qızılı, göy və qırmızı rənglərin işlədilməsi nüsxəyə yalnız mətn daşıyıcısı deyil, maddi və bədii bir əşya xüsusiyyəti də verir.
Amma nüsxənin ən maraqlı cəhəti, məncə, təzyinatından da artıq, mətnin öz həyatını göstərməsidir.
Füzuli öz şeirini necə düşünürdü?
Divanın müqəddiməsi bu oxunuşun ən önəmli hissələrindən biri oldu. Çünki burada biz yalnız şair Füzulini deyil, şeirin necə yaranmalı olduğunu, şairin necə yetişdiyini və ədəbi mətnlə cəmiyyət arasındakı əlaqəni düşünən Füzulini görürük.
Müqəddimədə şeir qabiliyyəti bir növ ilahi və fitri istedad kimi göstərilir. Füzulinin düşüncəsində şairlik yalnız dərs oxumaqla qazanılan bir sənət deyil. İnsanda bir “təb-i mövzun” olmalıdır. Ancaq bu, elmə ehtiyac yoxdur demək deyil. Əksinə, müqəddimənin ən gözəl və məşhur fikirlərindən biri budur:
> “Elmsiz şeir əsassız divar olur və əsassız divar qayətdə bietibar olur.”
Bu cümlə Füzulinin ədəbi düşüncəsini anlamaq üçün açar cümlələrdən biridir. Fitri istedad lazımdır, amma təkbaşına kifayət deyil. Şair elm, təcrübə, ədəbi mühit və oxumaqla öz istedadını yetişdirməlidir.
Müqəddimədə Füzuli öz yetişməsini də bu istiqamətdə anlatır: uşaqlıq və gənclikdən şeirə maraq, eşq şeirləri və qəzəllər oxunan ədəbi məclislər, sonra əqli və nəqli elmlər, təfsir və hədis kimi sahələr.
Beləliklə, şairlik yalnız “ilham” deyil:
fitrət → təlim → ədəbi məclis → mütaliə və ünsiyyət → yetişmiş şeir.
Ərəbcə, farsca və türkcə arasında bir şair
Müqəddimənin başqa önəmli cəhəti Füzulinin özünü çoxdilli bir ədəbi mühit içində yerləşdirməsidir. Ərəb, Əcəm və Türk dillərindən danışır; hər dilin öz ədəbi mühiti və əhli-süxəni olduğunu tanıyır.
Amma türkcə Divanın yaranma səbəbini anlatdığı yer xüsusilə önəmlidir. Türkdilli zövq əhlinin də öz nəzmindən bəhrələnməsini istəyir və türkcə qəzəllərini bir divanda toplamağa yönəlir.
Burada önəmli nöqtə budur: Füzuli türkcəni ərəbcə və farscaya qarşı qoyub birini rədd etmir. Özünü çoxdilli bir ədəbi dünyanın içində görür, amma o dünyanın içində türkcənin də müstəqil ədəbi auditoriyasını tanıyır.
Daha da maraqlısı, “büleğayi-Rum” və “füsəhayi-Tatar”a xitab edib, İraqi-Ərəb mühitində yetişdiyi və başqa məmləkətlərə səfər etmədiyi üçün o bölgələrin bəzi söz, ifadə, lətifə və məsəllərini işlətməmiş ola biləcəyini deyir.
Bu, XVI yüzil türkcəsinin coğrafi müxtəlifliyini anlamaq üçün olduqca qiymətli bir şahidlikdir. Füzuli türkcəni təkşəkilli və hər yerdə eyni olan bir dil kimi görmür; fərqli ədəbi mühitlərin fərqli dil zövqünü tanıyır.
Ancaq bundan da önəmli bir hökm verir:
> “Etibari-vətən istedadi-zata təsir etməz.”
Yəni insanın hansı coğrafiyada doğulması onun şəxsi istedadının ölçüsü deyil. Torpağın içində qalmaqla qızıl öz cilasını itirmədiyi kimi, uzaq bir mühitdə yaşamaqla da istedad qiymətdən düşməz.
Divan şairin “övladı” kimi
Müqəddimənin ən poetik təsvirlərindən biri Füzulinin kitabı öz “fərzəndi-dilbənd”i, yəni sevimli övladı kimi təsəvvür etməsidir.
Əsər yaranır, atasının yanından ayrılır və qürbətə çıxır. Özü ilə “cəvahiri-məna” götürüb dünyada gəzir.
Bu, yalnız poetik təşbeh deyil. Əlyazma mədəniyyəti baxımından olduqca dərin mənası var.
Çap maşınının ədəbi dünyada hakim olmadığı bir dövrdə əsərin yaşaması onun köçürülməsi demək idi. Kitab həqiqətən səyahət edirdi: bir katib onu köçürür, bir sahib əldə edir, başqa bir oxucu oxuyur, yeni bir nüsxə yaranır və mətn yüz il sonra tamam başqa bir şəhərə gedib çıxa bilirdi.
“İzmir 18” özü Füzulinin bu metaforasının maddi şahidlərindən biridir.
Füzulinin katibdən qorxusu
Bugünkü oxunuşda mənim üçün ən maraqlı məqamlardan biri müqəddimənin son hissəsi oldu.
Füzuli əsərini dünyaya yola salarkən yalnız yaxşı oxucu arzulamır; onu poza biləcək insanlardan da qorxur. Onların başında naqabil və ya cahil katib gəlir.
Füzulinin şikayəti olduqca konkretdir: katib bir hərfi sala bilər, bir nöqtəni yanlış qoya bilər və ya heç qoymaya bilər. Bununla bir sözün mənası dəyişə bilər. Katibin qələmi beləliklə yalnız mətni çoxaltmır; onu yaralaya da bilər.
Maraqlısı budur ki, biz “İzmir 18” nüsxəsini oxuyarkən Füzulinin nəzəri olaraq danışdığı problemin maddi nümunələrini də gördük.
Bəzi kəlmələrdə nöqtələr buraxılıb. Xüsusilə “nun”ların nöqtəsinin yazılmaması təkrarlanan bir katib xüsusiyyəti kimi qarşımıza çıxdı. Bir yerdə “peyda” sözü nöqtəsiz yazıldığı üçün onu yalnız cümlənin mənası və təkrarlanan ifadə vasitəsilə tanımaq mümkün olurdu.
Bəzi yerlərdə sonradan artırılmış və ya düzəldilmiş sözlər, fərqli mürəkkəb və əl izləri də görünür.
Yəni Füzulinin “katib mətni poza bilər” şikayəti, əsrlər sonra oxuduğumuz nüsxənin öz səhifələrində gözümüzün qabağında maddiləşir.
Yalnız katib deyil: pis oxucu və həsəd aparan tənqidçi
Füzulinin mətn nəzəriyyəsi katiblə bitmir.
İkinci təhlükə şeiri düzgün oxuya bilməyən insandır. Belə bir oxucu şeirin vəzn və ahəngini o qədər poza bilər ki, artıq nəzmlə nəsr seçilməz. Mənanın “şahidi” öz camalını göstərə bilməz.
Bu, şeirin yalnız kağız üzərində yazı olmadığını göstərir. Şeirin bir də ifa və qiraət həyatı var. Şeir səslə oxunur; vəzn, ləhcə, ahəng və tələffüz mənanın ötürülməsinin bir hissəsidir.
Üçüncü təhlükə isə həsəd aparan, lakin şeirin incəliklərindən xəbərsiz iddiaçıdır. Özünü şeir əhlindən sayır, amma ədəbi zövq və mərifət yerinə həsəd və eyib axtarmaqla mətnə yaxınlaşır.
Bunların qarşısında Füzuli başqa bir oxucu tipi arzulayır: əhli-insaf.
Əhli-insaf mətnin gözəl yerlərini tanıyır; nöqsan gördükdə isə onu düşməncəsinə böyütmür, mərvət və ehsanla düzəltməyə çalışır.
Beləliklə, müqəddimədə bütöv bir ədəbi münasibətlər sistemi qurulur:
şair → katib → qari/oxucu → tənqidçi.
Mətn bu zəncirin hər mərhələsində ya qoruna, ya da pozula bilər.
Divanın içində: eşq, mərifət, şəriət və fəna
Divanın özünə keçəndə bu oturumda hər qəzəli başdan sona oxumadıq. Seçilmiş şeirlərin başlanğıc və son beytlərini, bəzi önəmli yerləri oxuduq.
İlk qəzəllərdən birində eşq “rahi-həqiqət”in əsasına çevrilir. “Vadiyi-vəhdət”də sultanla gəda arasındakı fərq əriyir. Aşiq və məşuq arasındakı ayrılıq da vəhdət sirrində başqa məna qazanır.
Başqa bir qəzəl isə duaya çevrilir:
> “Ya Rəb, həmişə lütfünə et rəhnüma bəŋa...”
Şair Allahdan onu Özünə aparan yolu göstərməsini, “qeyr”lə aşinalığını kəsməsini və addımını şəriətin rəhbər olduğu yolda sabit etməsini istəyir.
Sonra əməlinin nicat üçün kifayət etmədiyini, ilahi ədalət qarşısındakı qorxusunu və ilahi lütf və əfvə ümidini dilə gətirir. Qəzəlin sonunda “həbsi-həva”dan qurtulub “təriqi-fəna”ya hidayət istəyir.
Bu şeirlər Füzulinin eşq dilinin sadəcə romantik şeir dili olmadığını açıq göstərir. Eşq, mərifət, şəriət, tövhid, ədalət, lütf və fəna bir-birinə bağlanır.
Əlyazmanın özü nə deyir?
Şəkillərə baxdıqda nüsxənin maddi həyatı da qarşımıza çıxır. Mətn nizamlı çərçivə içindədir; şeirin formasına görə sütun və xanaların quruluşu dəyişir. Səhifə tərtibində həm estetik, həm də praktik qərarlar görünür.
Bugünkü oxunuşda xüsusilə diqqətimizi çəkən hadisələrdən biri bəzi qəzəllərdə təkrarlanan rədifin müəyyən misraların sonunda yazılmaması idi. Buna baxmayaraq, həmin yerdə boş sahə qalır. Bunun yazı sahəsinin və səhifə tərtibinin qorunması ilə bağlı olması güclü ehtimaldır. Lakin bunu qəti katib prinsipi kimi qəbul etmək üçün nüsxə boyunca daha çox nümunənin qarşılaşdırılması lazımdır.
Bu, əlyazma oxumaqla çap nüsxəsi oxumaq arasındakı əsas fərqlərdən biridir.
Çap kitabında əsasən mətni görürük.
Əlyazmada isə mətnlə birlikdə insan əlini də görürük.
Katibin harada tələsdiyini, harada nöqtəni unutduğunu, harada sətri çərçivəyə sığdırmağa çalışdığını, harada bir sözün sonradan düzəldildiyini və bəzən başqa bir əlin mətnə necə müdaxilə etdiyini izləmək mümkündür.
Bir fiziki kitab, birdən çox mətn
“İzmir 18”in başqa mühüm xüsusiyyəti də burada ortaya çıxır. Füzulinin Divanı fiziki kitabın hamısı deyil.
Bugünkü oxunuşumuza görə Divan təxminən 95r vərəqində sona çatır, amma cild bununla bitmir. Ardınca başqa mətnlər gəlir.
Deməli, qarşımızda yalnız “Füzuli Divanı” adlandırıb keçə biləcəyimiz sadə bir əlyazma deyil, məcmuə xarakteri daşıyan bir fiziki kodeks var.
Bu fərq əlyazma statistikası baxımından da önəmlidir: fiziki obyekt bir dənədir, amma onun içindəki müstəqil əsərlər ayrıca mətn vahidləri kimi qeydə alınmalıdır.
Bu da kitabın tarixini dəyişdirir. Sual artıq yalnız “Füzuli Divanı nə vaxt köçürüldü?” deyil. Başqa suallar da yaranır:
Bu əsərlər başlanğıcdan birlikdəmi hazırlanıb? Sonradan eyni cildəmi bağlanıb? Əllər, kağız, mürəkkəb, çərçivə və foliasiya dəyişirmi? Mətnlər arasında fiziki fasilə varmı?
Bunları sonrakı əsərləri oxuduqca daha aydın görmək mümkün olacaq.
Əlyazmanın tarixi məsələsi
Nüsxədə tarix, katib, sahiblik qeydləri və möhürlərə aid materiallar da vardır. Bugünkü ilkin oxunuşda 1066 və 1077 hicri kimi tarixlərlə qarşılaşdıq; həmçinin bəzi möhür və qeydlərdə başqa rəqəmlər də görünür.
Ancaq burada ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Əlyazmada bir tarixin görünməsi avtomatik olaraq bütün fiziki kodeksin həmin ildə hazırlanması demək deyil. Xüsusilə bir neçə müstəqil mətnin bir cilddə toplandığı məcmuələrdə hər mətn vahidinin kolofonu, katibi və tarixi ayrıca müəyyənləşdirilməlidir.
Buna görə bu mərhələdə bu tarixləri bir-birindən ayıraraq qeyd etmək və hər birinin hansı mətnə, hansı ələ və hansı qeydə aid olduğunu ayrıca yoxlamaq daha doğrudur.
Bu, gələcək kodikoloji araşdırmanın əsas məsələlərindən biri olacaq.
Nəticə: bir Divandan daha artıq
Bu gün oxuduğumuz “İzmir 18” mənim üçün yalnız Füzuli şeirlərinin başqa bir nüsxəsi olaraq qalmadı.
Bu əlyazma bizə ən azı üç ayrı tarix göstərir:
Füzulinin şeir və dil düşüncəsi;
katiblərin mətni necə maddi kitaba çevirdiyi;
sonrakı sahib və oxucuların həmin kitab üzərində buraxdığı izlər.
Ən maraqlı uyğunluq isə budur: Füzuli müqəddimədə yüzillər sonra bizim əlyazma araşdırarkən qarşılaşacağımız problemləri öz dövründə görür.
Katibin bir nöqtəsi, oxucunun bir tələffüzü, tənqidçinin bir yanlış hökmü mətni dəyişdirə bilər.
Bu gün biz də səhifələrdə nöqtəsiz hərfləri, düzəlişləri, fərqli mürəkkəbləri, yazı sahəsinin məcburiyyətlərini və kitabın fiziki izlərini görərək Füzulinin bu narahatlığının sadəcə ədəbi təşbeh olmadığını anlayırıq.
Bəlkə əlyazma oxumağın ən gözəl tərəfi də budur:
Biz yalnız keçmişdə yazılmış bir mətni oxumuruq; o mətnin zaman içində başına gələnləri də oxumağa çalışırıq.
“İzmir 18”də Füzulinin sözü, katibin əli, oxucunun gözü və kitabın yüzillərlə davam edən səfəri hələ də eyni səhifələrdə bir yerdə yaşayır.
