بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 503 - درس 03
https://youtube.com/live/vpveFeXl5_Iدرس ۳ ـ خطلری تانیماغین عملی خلاصهسی
۱. بو درسین اساس مقصدی
بیر الیازمانی آچاندا، کاتالوقدا یازیلمیش خط آدینا باخمادان اؤنجه اؤز گؤزوموزله یازینی اینجلهمهیه چالیشمالیییق.
بیرینجی سوآل بئله اولمامالیدیر:
«بو خط نسخدیر، نستعلیقدیر، یا تعلیقدیر؟»
اؤنجه بو سوآللاری وئرهریک:
ـ سطر ثابتدیرمی؟
ـ یازی سطر خطی اوستونده نئجه اوتوروب؟
ـ کلمهلر مئیللیدیرمی؟
ـ افقی حرکتلر اوزوندورمو؟
ـ عمودی حرکتلر نئجهدیر؟
ـ حرفلر بیر ـ بیرینه نئجه باغلانیر؟
ـ قلم کاغیذدان تئز ـ تئز قالخیرمی؟
ـ یازی سوروکلی و آخیجیدیرمی؟
ـ الیف، لام، سین، نون، میم، قاف، کاف و ی نئجه یازیلیب؟
بو علامتلری توپلادیقدان سونرا خطین نوعو بارهده تشخیص وئریریک.
---
۲. اوچ اساس اصطلاح
Script ـ خط نوعو
یازینین عمومی خط عائلهسیدیر:
نسخ، تعلیق، نستعلیق، رقعه، دیوانی، سیاقت و س.
Hand ـ ال / کاتب الی
ایکی کاتب هر ایکیسی نسخ یازا بیلر، آنجاق اونلارین اللری بیر ـ بیریندن فرقلی اولا بیلر.
دئمک:
خط نوعو = Script
کاتبین فردی یازیسی = Hand
Ductus ـ قلمین حرکت نظامی
Ductus فقط حرفین آخیر شکلینه دئمیر.
بو، قلمین حرکت طریقهسیدیر:
ـ قلم هارادان باشلاییر؟
ـ هارا حرکت ائدیر؟
ـ نئجه سورتله یازیر؟
ـ قلم نئچه دفعه کاغیذدان قالخیر؟
ـ حرفلری نئجه باغلاییر؟
ـ افقی حرکتلری اوزادیرمی؟
ـ آشاغی ائنن حرکتلری نئجه چکیر؟
ـ یازینین ریتمی ثابتدیرمی؟
بونلارین بیرلیکده یاراتدیغی حرکت نظامینا Ductus دئییریک.
---
۳. نسخ ـ نَسْخ
نسخده عمومی تصویر:
آچیق + نسبتاً نظاملی + اوخوناقلی + ثابت سطر
گؤز اؤنجه سطره باخمالیدیر. تصوراً سطرین آلتیندان بیر دوز خط چکین. یازی عمومی اولاراق بو خطین اطرافیندا نسبتاً ثابت حرکت ائدیرسه، بو نسخ علامتلریندن بیریدیر.
الیف ـ ا
نسخده الیف عمودی حرکتین ان آچیق علامتلریندندیر.
ا
عمومیتله دیک و نسبتاً دوزدور. باش و یا آیاق حصهسینده کیچیک مئیل اولا بیلر. لاکین نستعلیقده گؤردویوموز کیمی یازینین عمومی مئیل نظامینین بیر پارچاسی اولماسی شرط دئییل.
لام ـ ل
ل
لامین اوست حصهسی عمودی و قووّتلیدیر. سطرین اوستونه قالخار. آشاغی حصهسی کلمهدهکی یئرینه گؤره قوس یارادا بیلر.
نسخ تشخیص ائدرکن الیف + لام عمودیلرینه خصوصی باخماق فایدالیدیر.
سین ـ س
س
سینین دیشلری ـ دندانهلری ـ نسبتاً آچیق سئچیله بیلر:
سـ
بو، نسخین گؤزله تانینماسینا کؤمک ائدن علامتلردندیر.
شین ـ ش
ش
سین کیمی دیشلی قورولوشو وار، اوستونده اوچ نقطه:
شـ
واقعی الیازمادا نقطهلرین یئری و شکلی کاتبدن کاتبه دَییشه بیلر.
نون ـ ن
ن
سوندا و یا تک یازیلیشدا قوسلو بدن یارادیر. نقطه اوستدهدیر.
نسخده نونون قوسو عمومیتله آچیق تانینا بیلیر.
میم ـ م
م
میمین باش حصهسی قوسلو و یا یوvarlaq حرکت یارادا بیلر. سون میمده آشاغی ائنن حرکت گؤرونه بیلر.
قاف ـ ق
ق
باش حصهسی نسبتاً آچیق سئچیله بیلر؛ اوستونده ایکی نقطه وار. سون قافدا قوسلو و آشاغی ائنن حرکت گؤرونه بیلر.
کاف ـ ک
ک
کافین افقی و عمودی حرکتلرینه باخماق لازیمدیر. تاریخی نسخده کافین شکلی بوگونکو چاپ شکلینه همیشه عین اولمایا بیلر.
ی ـ ی
ی
ی، خصوصاً کلمه سونوندا، آشاغی ائنن قوسلو شکل آلیر. تاریخی الیازمالاردا ینین نقطهلری همیشه بوگونکو قاعدهیه اویغون گؤرونمهیه بیلر.
نسخ اوچون یاددا ساخلا:
ثابت سطر + آچیق حرف + قووّتلی عمودیلر + سئچیله بیلن دندانهلر
---
۴. تعلیق ـ تَعْلِیق
«تعلیق» ـ آسیلی قالما، معلّق اولما فیکرینی یاراتماسی ایله یاددا ساخلاماق اولار.
تعلیقده یازی نسخدن داها آخیجی، باغلی و مئیللی گؤرونه بیلر.
سؤزلرین بدنلرینده حرکت آرتیر. قلمین کاغیذدان قالخماسی آزالا و حرفلر بیر ـ بیرینه داها سوروکلی باغلانا بیلر.
الیف ـ ا
نسخدهکی قدر «دیک دیوار» تأثیری وئرمَیه بیلر.
عمودی حرکت مئیل قازانا بیلر.
سین ـ س
دندانهلر وار، لاکین حرکت نسخدهکیندن داها آخیجی و بیر ـ بیرینه باغلی گؤرونه بیلر.
نون ـ ن
قوس و آشاغی حرکت داها سوروکلی و آخیجی اولا بیلر.
میم ـ م
میمین قوسو و سون حرکتلری اوزانا و یازینین عمومی آخیجیلیغینا قاتیشا بیلر.
قاف ـ ق
قافین بدن و قوس حرکتلری نسخدهکی ثابت قورولوشدان داها سوروکلی گؤرونه بیلر.
ی ـ ی
سون ی و آشاغی ائنن شکللر اوزانا بیلر و سؤزون عمومی مئیلینه قاتیشار.
تعلیق اوچون یاددا ساخلا:
آخیجیلیق + باغلانما + مئیل + سوروکلی قلم حرکتی
---
۵. نستعلیق ـ نَسْتَعْلِیق
نستعلیقی تانیماغین ان بؤیوک خطالاریندان بیری:
«نستعلیق = مئیللی سطر»
دئمهکدیر.
بو تک باشینا کافى دئییل.
نستعلیقده اوچ اساس علامتی بیرلیکده آختاریریق:
۱ ـ کشیده ـ اوزانما
بعضی افقی حرکتلر اوزون چکیله بیلر:
بــــ
ســــ
کــــ
بو اوزانما یازییا مخصوص ریتم وئریر.
۲ ـ آسیلما و ائنمه
بیر کلمهنین ایچینده بئله حرفلر عینی اوفوقی سطحده اوتورمایا بیلر.
کلمهنین باشلانغیجی بیر قدر یوخاریدا، سونو داها آشاغیدا اولا بیلر؛ یا بو حرکتین باشقا نوعو گؤرونه بیلر.
لازیم دئییل کی، بوتون سطر باشدان سونا دایما آشاغی ائنسین.
اساس مسئله:
کلمه بدنلرینده و سطرین عمومی ریتمینده یوکسلمه ـ ائنمه ـ آسیلما حرکتینی گؤرمکدیر.
۳ ـ آشاغی ائنن شکللر
خصوصاً ی، نون، میم و بعضی سون شکللر یازینین عمومی تصویرینی دَییشدیره بیلر.
الیف ـ ا
الیف عمودیدیر، لاکین نسخدهکی سخت دیکلیکدن فرقلی اولاراق عمومی یازی ریتمی ایچینده مئیل قازانا بیلر.
لام ـ ل
لام اوزون عمودی حرکت یارادیر. آشاغی ائندیکجه عمومی کلمه ریتمینه قاتیلیر.
سین ـ س
دندانهلردن سونرا حرکت اوزانا بیلر:
ســــ
نون ـ ن
قوسلو و آشاغی ائنن حرکت نستعلیقین گؤرونوشونده اؤنملیدیر.
میم ـ م
دائرهوی و قوسلو حرکت قووّتلی اولا بیلر؛ سون حرکت آشاغی و سولا آخیجی شکلده ائنه بیلر.
قاف ـ ق
قافین قوسلو بدنینه و سون حرکتینه باخماق لازیمدیر. کلمهنین عمومی مئیل و ریتمی ایچینده اینجلهنملیدیر.
کاف ـ ک
کافدا اوزون افقی حرکت ـ کشیده ـ گؤرونه بیلر.
ی ـ ی
خصوصاً سون ی نستعلیقده چوخ اؤنملی تشخیص علامتی اولا بیلر. آشاغی ائنن و اوزانان قویروق یازینین عمومی ریتمینی دَییشدیرر.
نستعلیق اوچون یاددا ساخلا:
کشیده + آسیلما + یوکسلمه/ائنمه ریتمی + اوزون سون شکللر
---
۶. رقعه ـ رُقْعَه
رقعهنین اساس مقصدلریندن بیری عملی و سورتلی یازیدیر.
عمومی تصویر:
قیسا + یığcam + ساده + عملی
حرفلر کاللیگرافیک تفصیلدن آزاد اولوب سادهلشه بیلر.
الیف ـ ا
قیسا و ساده اولا بیلر.
لام ـ ل
اوزون عمودی حرکت چوخ اوزاديلمادان یازیلا بیلر.
سین ـ س
دندانهلر سادهلشه و سورتلی قلم حرکتینه چئوریله بیلر.
نون ـ ن
قوس قیسا و عملی شکل آلا بیلر.
میم ـ م
باش و بدن سادهلشه بیلر.
کاف ـ ک
کاف یığcam و ساده شکل آلا بیلر.
ی ـ ی
اوزون کاللیگرافیک قویروق یئرینه داها عملی و قیسا شکل گؤرونه بیلر.
رقعه اوچون یاددا ساخلا:
سورت + سادلیک + قیسا حرکت + یığcam یازی
---
۷. دیوانی ـ دِیوَانِی
دیوانی خصوصاً عثمانلی دیوان، سارای و بوروکراتیک یازی محیطی ایله باغلیدیر.
عمومی تصویر:
سیخ + قوسلو + بیر ـ بیرینه کئچن + بَزَکلی + پیچیده
دیوانینی «سورتلی یازی» دئیه سادهلشدیرمک دوغرو دئییل. بیزیم اوچون اؤنملی علامت آخیجی و بیر ـ بیرینه کئچن قوسلو حرکتلردیر.
الیف ـ ا
دیک بیر چوبوق کیمی اولمایا بیلر. مئیل و قوس قازانا بیلر.
لام ـ ل
اوزون حرکتلر باشقا حرف و حرکتلرله قارışa بیلر.
سین ـ س
ساده اوچ دندانهدن داها پیچیده و بَزَکلی شکل آلا بیلر.
نون ـ ن
نونون قوسو و نقطهسی بَزَکلی یازی نظامینا داخیل اولا بیلر؛ نقطه عادی نقطه کیمی گؤرونمهیه بیلر.
میم ـ م
دائرهوی و قوسلو حرکت قووّتلیدیر.
کاف ـ ک
کاف اوزانا، قوسلانا و عادی کاف شکلندن اوزاقلاشا بیلر.
ی ـ ی
قویروق و قوسلار باشقا حرفلرین حرکتلری ایله بیر ـ بیرینه کئچه بیلر.
دیوانی اوچون یاددا ساخلا:
سیخلیق + قوس + ایچ ـ ایچه حرکت + بَزَک + بوروکراتیک محیط
---
۸. سیاقت ـ سِیَاقَت
سیاقت خصوصاً مالیه، حساب، وئرگی، دفترداری و بوروکراتیک قئیدلرده اؤنملی یازی نظامیدیر.
سیاقتی فقط:
«چوخ سورتلی یازیلیب»
دئیه تانیماغا چالیشماق خطادیر.
سیاقتین اؤز کنوانسیونلاری، اختصارلاری، حرف شکللری و عدد یازی نظاملری وار.
الیف ـ ا
اختصار اولونا و عادی الیف شکلینه گؤره چوخ سادهلشه بیلر.
سین ـ س
دندانهلر اختصار اولونا و عادی سین فورماسیندان اوزاقلاشا بیلر.
نون ـ ن
قوس و نقطه همیشه عادی نون کیمی گؤرونمهیه بیلر.
میم ـ م
سادهلشmiş و اختصار اولونموش شکل آلماسی ممکندیر.
کاف ـ ک
خصوصی شکل آلماسی و عادی کافدان اوزاقلاشماسی ممکندیر.
ی ـ ی
اختصار اولونموش شکلده نون و باشقا حرفلرله قارışdırıla بیلر.
سیاقت اوچون یاددا ساخلا:
اختصار + خصوصی شکل + مالی ـ اداری متن + خصوصی عدد و قئید نظامی
---
۹. عملی تشخیص اوچون ۸ سوآل
هر الیازمانی آچاندا اؤنجه بو سوآللاری وئر:
۱. سطر خطی ثابتدیرمی؟
۲. کلمهلر یوخاریا ـ آشاغیا حرکت ائدیرمی؟
۳. الیف و لام عمودیلری نئجهدیر؟
۴. سین و شینین دندانهلری آچیق گؤرونورمو؟
۵. نون، میم، ی و قافین آشاغی ائنن حرکتلری نئجهدیر؟
۶. کشیده ـ اوزون افقی حرکت ـ چوخدورمو؟
۷. حرفلر آیری سئچیلیر، یوخسا بیر ـ بیرینه کئچیر؟
۸. قلمین حرکتی ساکین و نظاملیدیر، یوخسا سوروکلی، آخیجی و اختصارلیدیر؟
سونرا دئ:
«منجه بو ... خطیدیر. چونکی بو اوچ ـ دؤرد علامتی گؤرورم...»
---
۱۰. بو درسین ان اؤنملی قاعدهسی
بیر علامته گؤره خط تشخیص وئرمه.
مثلاً:
«الیف مئیللیدیر، دئمک نستعلیقدیر»
دوغرو روش دئییل.
یا:
«سطر دوزدور، دئمک نسخدیر»
تک باشینا کافى دئییل.
تشخیص اوچون بیر نئچه علامت بیرلیکده گؤرونملیدیر:
سطر + حرف + کلمه بدنی + کشیده + مئیل + باغلانما + ductus
---
۱۱. بیر جملهلیک یاددا ساخلاما فورمولو
نسخ: ثابت و آچیق.
تعلیق: آخیجی و مئیللی.
نستعلیق: کشیدهلی، آسیلی و ریتمیک.
رقعه: قیسا، ساده و عملی.
دیوانی: سیخ، قوسلو و بیر ـ بیرینه کئچن.
سیاقت: اختصارلی، خصوصی و مالی ـ اداری.
---
آخیر قئید
بو علامتلر مطلق قانون دئییل.
عصر، منطقه، کاتب، متن نوعو و کاتبین فردی الی شکللری دَییشدیره بیلر.
اونا گؤره بیز:
«بو حرف بئلهدیر، دئمک قطعاً بو خطدیر»
دئمهیهجَییک.
بئله دئیهجَییک:
«سطرین ریتمی، حرف شکللری، کشیدهلر، مئیل و ductus بیرلیکده بو خط عائلهسینه ایشاره ائدیر.»
بو، بیزیم علمی پالیئوگرافیک تشخیصیمیزین باشلانغیجیدیر.
بویوک درسین و فیکری سِیرینین گئنیش ایضاحی
بو جانلی یاییندا آپاریلان بحثلر، تکجه بیر معلوماتی اؤتورمک دئییل، بلکه اینسانین دوشونجه دونیاسینی، دیل باغلارینی، تاریخی کؤکلرینی و صنعت گوجونو یئنیدن جانلاندیرماغا و دریندن دوشونمویه چاغیران فیکری بیر سفردیر. دانیشقلاردا اورتایا قویولان موضوعلارین اساس خولاصهسی آشاغیداکی بؤلوملرده گئنیش شکیلده آچیقلانیر:
۱. دیل، دوشونجه و روحون باغلیلیغی
مۆحاضیرهنین ایلک اؤزهگی دیل مسئلهسیدیر. دانیشانلار تأکید ائدیرلر کی، دیل تکجه بیر حاکیم دانیشیق واسیطهسی یا دا مکانیک بیر علامتلر مجموهسی دئییل؛ دیل دوشونجهنین اؤزو، گؤروش دایرهسینین سینیرلاری و اینسان روحونون ان اصلی آیناسیدیر. بیر ملتین و یا فردین دیلی نه قدر زنگین، صاف و درین اولورسا، اونو دوشونجه دونیاسی دا بیر او قدر گئنیش و تأثیرلی اولار. دیلین صاغلاملیغی، فیکرین صاغلاملیغی دئمکدیر. دیلین اینکیشافی ایستیقامتی، اینسانین ایچ دونیاسینین گئنیشلنمهسینه و دونیاقاورامسینین داها دا زنگینلشمهسینه یول آچیر. بورادا دیل سئچیمی، سؤزتورهدنلیک و اؤز کؤکلرینه دؤنمک ان اؤنملی واریانتلردن بیری کیمی گؤستریلیر.
۲. تاریخی کؤکلر و کلاسیک میراثین قوروماسı
دَرسین ایرهلیلهین بؤلوملرینده کئچمیش میراثیمیزین، اؤزللیکله کلاسیک ادبیاتین، تاریخی یازمالارین و اسکی متنلرین دیَرلندیریلدیگینی گؤروروک. کئچمیشین بیلیکلری بو گۆنوموزون اینسانینا بیر چراغ کیمی یول گؤستریر. یازیلان هر بیر اثر و یارادیلان هر بیر تاریخی سند، گَلهجک نسللره قویولان بیر روح و دوشونجه امانتیدیر. کلاسیک متنلری اوخوماق، اونلاری دریندن دوشونمک و بوگونون دیلینه و تفککورونه اویغونلاشدیْرماق، اینسانین تاریخی حافیظهسینی دیرچهلتمک اوچون حیاتی اهمیت داشیییر. بو میراثدان اوزاقلاشماق، کؤکسوز آغاج کیمی طوفانلار قارشیسیندا اسیر اولماق دئمکدیر.
۳. شعر، صنعت و ایستِتیک دویغولار
صنعت و شعرین اینسان حیاتینداکی یئری و غایت اؤنملی مؤقعی بویوک بیر حماسهایله دیله گتیریلیر. شعر، اینسانین ایچ دونیاسینی، گیزلی دویغولارینی، دردلرینی و سئوگیلرینی اوزه چیخاران، اونلارا ان گؤزل و پوئتیک دیل وئرن ان بؤیوک گوجدور. صنعتکارین و یازیچینین وظیفهسی بو گوجو دوغرو یؤنلتمک، جمیعتین روحونو تمیزلهمک و دونیاسینی گؤزللشدیرمکدیر. دانیشیقلاردا قئید اولونور کی، شعر سادجه قafیهلی سؤزلرین ییغینداغی دئییل، بلکه اورهکدن قوپان و باشقا اورهکلرده اَکۆو تاپان کائناتین اؤز سَسیدیر. صنعت اینسانی حیاتین مادی قالینتیلاریندان قورتاریب، اونو روحی اوجالیغا چاتدیریر.
۴. فیکری آزادلیق و اینسانین تکامل یولو
مۆحاضیرهنین سون ح Hissئلرینده فیکری آزادلیق، دوشونجهنین هر تۆر قالیبلردن و زنجیرلردن قورتولماسی و اینسانین اؤزونوتانیما یولونداکی چاغریشلاری اورتایا قویولور. اینسان اؤز ایچ گوجونو، یارادیجیلیغینی و پوئتیک قودرتini کشف ائتديکجه، کائناتین سیرلرینه داها آرخایین و درین یاناشا بیلر. دوشونجهنین سینیرلارینی آشیب کئچمک، کؤهنهلمیش و دئینمیش قایدالاری سورغو-سؤال ائتمک و یئنی بیر باخیش آچیسی قورماق هر بیر دَیرلی اینسانین اساس وظیفهسیدیر. بو تکامل یولو، اینسانی تکجه بیر فرد کیمی دئییل، بوتون دۆنیاغا تأثیر قویابیلهجک بیر گوج صاحیبی ائدیر.
بو درس بیر داها بیزه گؤستریر کی، دیل، صنعت، تاریخ و فیکری آزادلیق بیر-بیریل ایله قارشیلیقلی باغلیدیرلار و hرزامان انسانین روحی و فیکری تکامولونده اساس و داعیلیک رول اویناییرلار. اونلارین اینکیشافی، گَلهجک نسللرین دایانیقلیغی و دونیا سَویهسینده سؤز صاحیبی اولماق اوچون ان گوجلو دایاقدیر.
