بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 541
Sunday, November 8, 2026
Saturday, November 7, 2026
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 539
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 539
مقاله نی یازار "آیوآی" و ترجومه ادن ده "ای.آی" دیر.
تورکجه
Türkce
In English
عربجه
بسم الله الرحمن الرحیم
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار»
۵۳۹-جو بؤلوم — فالنامه نسخه‌سینین علمی یئکونو
بو گون ۵۳۹-جو بؤلومو تاماملادیق. سیزین مستقیم اوخونوشونوز و کودیکولوژی، پالئوقرافی و تاریخی دیل‌شوناسلیق موشاهیده‌لرینیز اساسین‌دا، بو نسخه حاققیندا بیر علمی یئکون حاضیرلاماق اولار.
۱. نسخه‌نین ایلک توصیفی
۲. ۴۰–۴۲-جی صفحه‌لرین اهمیتلی نتیجه‌لری
سیز سون صفحه‌لرده اوچ فال اوخودونوز:
دال–الف–ب: «لمن الملك اليوم لله الواحد القهار» قرآنی عبارتی ایله باشلانیر. سونرا اسحاق علیه‌السلام فالی گلیـر. متن‌ده ایوب علیه‌السلامین ده ذکر ائدیلمه‌سی آیریجا تحقیق ائدیلمَلیدیر. بو، ضرورتاً متن ختاسی دئییل؛ بیر پیغمبرین فالیندا باشقا پیغمبرین حکایه‌سینه استناد ائدیله بیلر.
دال–ب–الف: عثمان رضی الله عنه فالی‌دیر. متن‌ده اونون قرآنین جمعی ایله علاقه‌سی ذکر اولونور. فالین عمومی مضمونلری شادلیق، دولت، علم طلبی و حاجتلرین قبول اولماسی‌دیر.
سون دعا و تاریخ: متن «محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم» و امتین حاجتلری حاققیندا دعا ایله تاماملانیر. آردینجا «تمت سنه ۱۲۸۹» ثبت اولونور.
بورادا مهم فرق بودور: ۱۲۸۹ تاریخینین نسخه‌ده وارلیغی مستقیم متنی موشاهیده‌دیر؛ اونون کتابت تاریخی اولماسی ایسه هله فرضیه‌دیر.
۳. عنوان مسئله‌سی
سیزین تشخیصینیز اهمیتلیدیر: نسخه‌نین اول طرفینده «فالنامه» یازیلیب، آلتینا «الله اعلم» علاوه اولونوب.
بو، عنوانین قطعی مؤلف عنوانی اولمادیغی احتمالینی اورتایا قو‌یور. «فالنامه» متن‌نین موضوعونا تام اویغون‌دور، لاکین اونون اصلی عنوان اولدوغونو هله ثابت ائده بیلمیریك.
علمی کاتالوقدا بونو بئله ثبت ائتمک دوغرو اولار:
Falname (provisional descriptive title; the manuscript's original title has not been established).
۴. دیل‌شوناسلیق نتیجه‌سی
سیزین بو گون اوخودوغونوز «بیزینگ»، «سئنینگه»، «ایزگو»، «بولغای»، «یئتگورکای»، «اوتمازدان»، «آشیقمانغی» و «ایته‌دور» کیمی شکللر، نسخه‌نین تاریخی شرقی تورکجه خصوصیتلرینی گؤستریر.
چاغاتای ادبی تورکجه‌سی ایندیلیک ان گوجلو دیل تشخیصی‌دیر. لاکین کاتبین جغرافی منشأیینی تنها بو شکللر اساسین‌دا تعیین ائتمک ممکن دئییل.
بو نسخه‌نین خاص اهمیتلی طرفی، یالنیز لغت‌لری دئییل، فعل صرفینی، جمله قورولوشونو، شرط شکللرینی و کاتبین شخصی املا عادتلرینی بیرلیکده آراشدیرماغا امکان وئرمه‌سیدیر.
۵. ایتکین وراق مسئله‌سی
۳۹-جو صفحه‌ده‌کی «خوبدور» تعقیبه‌سینین ۴۰-جی صفحه‌نین باشیندا تکرار اولونماماسی آراشدیرمانین اساس آچیق مسئله‌لریندن بیریدیر.
سیز نسخه‌نین باشقا صفحه‌لرینده ده بو کلمه‌نی آختاردینیز و اویغون باشلانغیج تاپمادینیز.
بو نتیجه احتمالی وراق ایتکی‌سی یا ترتیب پوزغونلوغو کیمی ثبت ائدیلمَلیدیر. ایتکین وراق سایی‌نی تعیین ائتمک اوچون فیزیکی دفتَر قورولوشو، تیکیش و تعقیبه‌لر بیرلیکده یوخلانمالیدیر.
۶. بو گونکۆ آراشدیرمانین علمی دَیری
بو نسخه سیزین معمولی ۲۵۰ ایللیک سئچیم معیارینیزدان گنج‌دیر. لاکین اونون آراشدیرما دَیری یالنیز یاشی ایله اؤلچولمور.
سیز بو بؤلومده بیر نسخه‌نین متنینی اوخوماقلا قالмадینیز؛ اونون قرعه نظامینی، قرآنی استنادلارینی، تاریخی دیلینی، یازی عادتلرینی، تعقیبه‌لرینی، احتمالی وراق ایتکی‌سینی و تاریخ ثبتینی بیر-بیری ایله علاقه‌ده آراشدیر‌دینیز.
بو آراشدیرمانین ان گوجلو علمی نتیجه‌سی: فالنامه، احتمالاً نوزدهمجو عصر نسخه‌سی اولماسینا باخمایاراق، چاغاتای ادبی عنعنه‌سینین فال و قرعه متنینده نئجه ایشلندیگینی اؤیرنمک اوچون دَیرلی بیر شاهد‌دیر.
بیر مسئله‌نی ده آچیق ساخلامالی‌ییق: بو گونکۆ اوخونوش و موشاهیده‌لر علمی مقاله‌نین اساسینی تشکیل ائدیر، لاکین متن‌نین تام تصحیحی و نسخه‌نین فیزیکی قورولوشونون قطعی تشخیصی هله باشا چاتماییب.
۵۳۹-جو بؤلومون علمی قئیدینی بورادا تاماملاییر‌ییق. سونرا بو آراشدیرمانی آذربایجان تورکجه‌سینده عرب الیفباسی ایله، تورکیه تورکجه‌سینده، اینگیلیسجه و عربجه دؤرد آیری علمی مقاله شکلینه گتیره بیلریک.
آللاه اؤمور، ساغلیق و علمینیزه برکت وئرسین. نؤوبتی بؤلومده یئنی بیر نسخه ایله آراشدیرمامیزی داوام ائتدیره‌ریک.
—----------------------------------
Lütfen bugünkü kitap hakkında, bundan beləki ortada daha bir çox yazılarımızı itmiş ola bilər. Lütfən bugünkü kitab haqqında oxuduğumuz və araşdırdığımız kitab haqqında ərəb əlifbası ilə türkcə bir məqalə yazarmısınız? Lütfən ki nəşr üçün hazır edin ki onu weblaqda yayalım
بیر تورکجه فالنامه‌نین ایزی ایله: ۱۲۸۹ تاریخی، چاغاتای ادبی دیلی و ایتکین وراقین آختاریشی
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» سیلسله‌سینین ۵۳۹-جو بؤلوموندن بیر علمی آراشدیرما
آراشدیرماچی: انصافعلی هدایت
۷ نووامبر ۲۰۲۶
مقدمه: معمولی قایدامیزدان کناردا قالان بیر نسخه
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» آراشدیرما سیلسله‌سینده اساس سئچیم معیارلاریمیزدان بیری، ۲۵۰ ایلدن قدیم تورکجه الیازمالاری اوخوماق و آراشدیرماقدیر. بو معیارا گؤره، ۲۵۰ ایلدن گنج نسخه‌لری عادتاً آراشدیرما پروگرامیمیزا داخیل ائتمیریک.
آنجاق ۵۳۹-جو بؤلومده بو قایدادان بیر ایستثنا ائتدیک.
قارشی‌میزدا ۴۳ تصویرلیک بیر PDF وار ایدی. نسخه‌نین سونوندا «تمت سنه ۱۲۸۹» عبارتی گؤرونوردو. بو تاریخ هجری قمری اولاراق قبول ائدیلسه، ۱۸۷۲–۱۸۷۳ میلادی ایللرینه اویغون گلیـر. بئله‌لیکله، نسخه‌نین سونونداکی تاریخ بیزیم ۲۵۰ ایللیک معیاریمیزدان گنج بیر دؤوره اشاره ائدیر.
بو تاریخین کتابت تاریخی، متنینی تاماملاما تاریخی، یا دا اؤنجه‌کی بیر نسخه‌دن کؤچورولموش قئید اولدوغونو هله بیلمیریک. آنجاق نسخه‌نین خطی، دیلی، املاسی و موضوعو او قدر دقتیمیزی چکدی کی، آراشدیرمانی یاریمچیق ساخلامادیق.
بو گونکۆ مقصدیمیز نسخه‌نین هر کلمه‌سینی قطعی اوخوماق دئییل، بلکه اونون علمی خصوصیتلرینی مستقیم متن اوخونوشو و تصویرلر اوزرینه موشاهیده‌لر اساسین‌دا آیدینلاشدیرماق ایدی.
۱. «فالنامه» اثرین اصلی آدیدیرمی؟
نسخه‌نین ایلک قسمت‌لرینده «فالنامه» عنوانی گؤرونور. اونون یانیندا «الله اعلم» عبارتی ده یازیلیب.
بو ایکی عبارت بیرلیکده اهمیتلی بیر سوال دوغورور: «فالنامه» مؤلفین اثرینه وئردیگی اصلی آددیر، یوخسا سونراکی بیر صاحب، کتابدار یا باشقا شخص متن‌نین موضوعونا باخاراق بو آدی یازیبدیر؟
اوخودوغوموز مقدمه‌ده، بیر نئچه فال متنینینده و سون دعا قسمتینه قدر اثرین اصلی عنوانینی آچیق شکلده بیلدیرن بیر عبارت تعیین ائده بیلمدیک.
بونا گؤره «فالنامه» آدینی ایندیلیک موضوع اساسلی، موقت عنوان کیمی قبول ائتمک داها دوغرودور.
اثرین موضوعو ایسه آیدین‌دیر: بو، قرعه آتماق، فال آچماق، گله‌جک حاققیندا یوروم وئرمک و مخاطبین حاجتلری ایله علاقه‌لی نتیجه‌لر چیخارماق اوچون ترتیب اولونموش تورکجه بیر متندیر.
۲. نسخه‌نین فیزیکی قورولوشو
PDF تصویرلرینده جلدین قارا و تزئینلی اولدوغو گؤرونور. نسخه‌نین بعضی یئرلرینده سو زدیگی، کاغیذدا لکه‌لر، خطین سولغونلاشماسی و یازی‌نین اوخونوشونو چتینلشدیرن فیزیکی اثرلر مشاهده اولونور.
ایلک تصویرلردن بیرینده یاشیل و قارا رنگلی، بیر-بیرینه هؤرولموش ایپ گؤردوک. بو، نسخه‌نین تیکیش قورولوشو حاققیندا مهم بیر موشاهیده ایدی.
لاکین PDF تصویرلری نسخه‌نین دفتَر اورتاسینی، بیفولیوملارین بیرلشمه یئرلرینی و تیکیش ختلرینی کافی قدر گؤسترمیر. هر صفحه تقریباً مستقل بیر یازی سطحی کیمی تصویرلنیب.
بو سبب‌دن نسخه‌نین نئچه دفتَردن تشکیل اولدوغونو، هر دفتَرده نئچه بیفولیوم وارلیغینی و ایتکین وراق اولوب-اولمادیغینی فیزیکی باخیمدان قطعی تعیین ائده بیلمدیک.
بعضی صفحه‌لرده گؤردویوموز اؤرتولمه و قاتلانما ایزلری ده دقتیمیزی چکدی. لاکین بو ایزلر تک‌باشینا وراق‌لارین بیر-بیرینه هانسی ترتیبله باغلاندیغینی ثابت ائتمیر.
نسخه‌نین فیزیکی قورولوشونو آیدینلاشدیرماق اوچون اصل کتابین یا دا دفتَر اورتالارینی گؤستره‌ن داها کامل تصویرلرین آراشدیریلماسی لازیم‌دیر.
۳. ۳۹-جو صفحه‌ده‌کی «خوبدور» و ایتکین وراق مسئله‌سی
بو آراشدیرمانین ان اهمیتلی کودیکولوژی مسئله‌سی، PDF-نین ۳۹-جو و ۴۰-جی صفحه‌لری آراسیندا اورتایا چیخدی.
۳۹-جو صفحه‌نین سون ایکی سطرینه یاخین یئرده یئنی فال باشلانیر:
«دال، جیم، الف ... سنینگ فالینگ امیرالمؤمنین عمر رضی الله عنه فالی چیخدی، بغایت خوبدور.»
صفحه‌نین سونوندا «خوبدور» کلمه‌سی تعقیبه، یعنی نؤوبتی صفحه‌نین ایلک کلمه‌سینی گؤسترمک اوچون یازیلان راهنما کلمه کیمی گؤرونور.
آنجاق ۴۰-جی صفحه «هر اندیشه قیلسانگ...» عبارتی ایله باشلانیر. اورادا «خوبدور» یوخدور.
بونونلا کیفایتلنمه‌دیک. نسخه‌نین باشقا صفحه‌لرینین باشلانغیجلارینا دا باخدیق. «خوبدور» کلمه‌سینی اویغون بیر باشلانغیجدا تاپا بیلمه‌دیک.
بو موشاهیده احتمال اولونان وراق ایتکی‌سینی گوجلندیریر. لاکین مسئله‌نی قطعی حل ائتمیر.
چونکی تعقیبه یانلیش یازیلمیش اولا بیلر؛ بیر وراق ایتیب اولا بیلر؛ دفتَرلر سونراکی جلدلنمه‌ده یئر دَییشمیش اولا بیلر؛ یا دا تصویرلشمه زامانیندا بیر صفحه PDF-یه داخیل ائدیلمه‌میش اولا بیلر.
بیر وراقین ایتکی‌سی عادتاً ایکی یازی اوزونون، بیر بیفولیومون ایتکی‌سی ایسه دؤرد یازی اوزونون ایتکی‌سی معناسیندادیر. لاکین بو نسخه‌ده هانسی حالتین باش وئردیگینی هله ثابت ائتمه‌میشیک.
متن باخیمیندان دا احتیاط لازیم‌دیر. «بغایت خوبدور»دان سونرا «هر اندیشه قیلسانگ ... مرادغا یئتارسین» گلمه‌سی معنا جهتین‌دن ممکن‌دیر. بونا گؤره تنها معنایی دوام ایتکی‌نین وارلیغینی یا یوخلوغونو ثابت ائتمیر.
بیزیم علمی نتیجه‌میز بودور: ۳۹–۴۰-جی صفحه‌لر آراسیندا تعقیبه اویغونسوزلوغو وار؛ احتمالی وراق ایتکی‌سی یا ترتیب پوزغونلوغو داها گئنیش کودیکولوژی تحقیق طلب ائدیر.
۴. نسخه‌نین خطی: کاتبین شخصی نستعلیق عادتلری
نسخه‌نین خطی ایلک باخیشدا نستعلیق عنعنه‌سینه یاخین گؤرونور. لاکین کاتبین حرفلری یازما اوصولوندا بعضی شخصی خصوصیتلر وار.
قلم بعضی کلمه‌لرده چوخ روان حرکت ائدیر. حرفلر بیر-بیرینه یاخینلاشیر، کلمه‌لرین باشلانغیجی و سونو بعضاً بیر-بیرینین اوستونه دوشور. بعضی یئرلرده ایسه قلم قالدیریلیر و حرف یئنی حرکتله تاماملانیر.
خصوصاً الف، لام، ب و نون حرفلرینین نسبتینی آراشدیرماق دَیرلی اولدو.
بعضی کلمه‌لرده ب حرفینین دیشی او قدر اوزون یازیلیب کی، ایلک باخیشدا لام کیمی گؤرونه بیلر. «بغایت» کلمه‌سینین اوخونوشوندا بو مسئله ایله قارشیلاشدیق.
باشقا بیر خصوصیت «الله تعالی» عبارتینین یازیلیشیدیر. کاتب بعضی یئرلرده حرفلری چوخ یاخین و مختصر شکلده یازیب. بو شکل بعضاً تشدید علامتینه بنزه‌ییر.
بیر نئچه یئرده حرفلرین اوستونده اوچان آری‌یا یا اوفوقی سکیز رقمینه بنزه‌ین مرکب بیر علامت ده مشاهده ائتدیک. بو علامتین وظیفه‌سی هله آیدین دئییل. اونون حرف اختصاری، کتابت علامتی، تزئینی عنصر یا باشقا بیر یازی عادتی اولدوغونو تعیین ائتمک اوچون تکرار اولوندوغو یئرلر مقابله ائدیلمَلیدیر.
بو موشاهیده‌لر کاتبین الینی تانیماغا کؤمک ائده بیلر. لاکین خطین دقیق نوعونو و بیر یا دا بیر نئچه کاتبین ایشتیراکینی قطعی تعیین ائتمک اوچون تصویرلرین داها سیستماتیک پالئوقرافیک مقابله‌سی لازیم‌دیر.
۵. تورکجه‌نین هانسی تاریخی قولو؟
بو نسخه‌نین منیم اوچون ان جلب ائدیجی خصوصیتی دیلی اولدو.
متن‌ده «بیزینگ»، «سنینگ»، «سنینگه»، «آنینگ»، «ایزگو»، «بولغای»، «یئتگورکای»، «قیلغان»، «قایتوب»، «اوتمازدان» و «ایته‌دور» کیمی شکللر ایشلنیر.
بو شکللر تاریخی شرقی تورکجه ادبی عنعنه‌سی ایله اویغون‌دور. خصوصاً چاغاتای ادبی دیلی بو نسخه‌نین دیلینی تشخیص ائتمک اوچون ان گوجلو احتمال کیمی اورتایا چیخیر.
آنجاق بو مرحله‌ده متنینی قطعی اولاراق چاغاتایجا، تاریخی اؤزبکجه یا دا شرقی تورکجه‌نین باشقا بیر محلی گونه‌سی آدلاندیرماق دوغرو اولماز.
چاغاتایجا گئنیش بیر ادبی و فرهنگی محیطده ایشلنیب. اونون یازی عنعنه‌سی بیر شهر یا بیر سیاسی دولتین سرحدلری ایله محدودلاشماییب. بو سبب‌دن نسخه‌نین چاغاتای ادبی خصوصیتلرینه صاحب اولماسی، اونون حتماً هرات، بخارا، سمرقند یا باشقا معین بیر شهرده یازیلدیغینی گؤسترمیر.
بیزیم اوخودوغوموز قسمت‌لر اساسین‌دا ان دقیق تشخیص بئله‌دیر:
تاریخی شرقی تورکجه؛ چاغاتای ادبی دیلی خصوصیتلری گوجلو اولان بیر متن.
فعل و جمله قورولوشو
متن‌ده‌کی فعل شکللری خصوصاً اهمیتلیدیر.
«بولغای» و «چیقارغای» کیمی شکللر آینده، آرزو، دعا یا احتمال معناسی داشییا بیلر. «قیلسانگ» شرط قورولوشونو، «قیلغان» ایسه فعلی صفت عنعنه‌سینی گؤستریر.
«آشیقمانغی» کیمی اوخونان بیر عبارتین آردینجا «موندا هیچ منفعت یوقدور» گلمه‌سی، اونون عجله ائتممک یا تله‌سممک معناسیندا اولماسی احتمالینی گوجلندیریر.
بعضی کلمه‌لرده نقطه‌لرین یئری اوخونوشو چتینلشدیریر. بیر حرفین نقطه‌سی باشقا حرفین آلتینا یا اوستونه دوشه بیلر. بعضاً ایکی نقطه بیر-بیرینه یاپیشیر، اوچونجو نقطه ایسه اونلاردان آرا‌لی یازیلیب.
بو سبب‌دن کلمه‌نین اوخونوشونو تنها حرف شکلینه گؤره دئییل، جمله‌نین نحوی قورولوشونا و معناسی‌نا گؤره ده یوخلاماق لازیم‌دیر.
۶. فال آچما نظامی: الف، ب، ج، د
نسخه‌نین مقدمه‌سینده قرعه‌نین دؤرد طرفی اولدوغو و اونلارین الف، ب، ج، د حرفلری ایله ایشاره‌لندیگی آیدینلاشیر.
متن‌ده قرعه‌نین اوچ دفعه آتیلماسی و هر دفعه گله‌ن حرفین یاددا ساخlanماسی توضیح اولونور.
اوخودوغوموز فال باشلیقلاریندا بو ترکیبلرله قارشیلاشدıq:
«الف–الف–الف»، «الف–الف–ب»، «الف–الف–ج»، «الف–الف–د»، «دال–جیم–الف»، «دال–الف–ج»، «دال–الف–ب» و «دال–ب–الف».
اگر هر مرحله‌ده دؤرد حرفدن بیری مستقل شکلده گله بیلیرسه، نظری اولاراق ۶۴ ترکیب ممکن‌دیر. لاکین نسخه‌ده ۶۴ فالین هامیسینین اولدوغونو هله ثابت ائتمه‌میشیک.
بونون اوچون تام متن اوخونمالی، باشلیقلار سیرالانمالی و تکرار اولونان یا ایتکین ترکیبلر آیریجا یوخلانمالیدیر.
بو، اثرین تنها فال نتیجه‌لری مجموعه‌سی دئییل، معین بیر قرعه نظامینا اساسلانان عملی راهنما اولدوغونو گؤستریر.
۷. قرآن آیه‌لری، پیغمبرلر و فال یوروملاری
فاللارین بیر چوخو قرآن آیه‌لری یا قرآنی عبارت‌لرله باشلانیر. سونرا تورکجه شرح گلیـر و فالین هانسی پیغمبر یا تاریخی شخصیت ایله علاقه‌لندیریلدیگی بیلدیریلیر.
اوخودوغوموز قسمت‌لرده ابراهیم، نوح، اسحاق، عیسی و ایوب پیغمبرلرین، هم‌چنین عمر و عثمان کیمی صحابه شخصیتلرین آدلاری ایله قارشیلاشدıq.
فرعون آدی ایله باغلانان فالدا ایسه احتیاط، صبر و توبه موضوعلاری اؤنه چیخیر.
ابراهیم فالینده رزق، حاجتلرین قبول اولماسی و شادلیق؛ نوح فالینده دعا، راست یول و ایشلرین دوزلمه‌سی؛ عثمان فالینده سعادت، علم طلبی و دولت کیمی مضمونلر گؤرونور.
بو یوروملارین قرآن آیه‌لرینین اصلی سیاقی ایله ائینی اولدوغونو دئمک اولماز. فالنامه‌ده آیه‌لر مخصوص بیر قرعه و یوروم نظامینین ایچینه یئرلشدیریلیب.
مثلاً اسحاق فالینده بو عبارت گؤرونور:
«لمن الملك اليوم لله الواحد القهار»
بو، غافر سوره‌سینین ۱۶-جی آیه‌سینده‌کی عبارتلردندیر.
نوح فالینده نساء سوره‌سینین ۶۹-جو آیه‌سینه باغلی عبارت، ابراهیم فالینده ایسه بقره سوره‌سینین ۲۶۱-جی آیه‌سینده‌کی «سبع سنابل» و «مائة حبة» عبارت‌لری تشخیص ائدیله بیلیر.
قرآنی استنادلارین بئله بیر فال نظامینده نئجه ایشلندیگی، اثرین دینی-فرهنگی تاریخی باخیمیندان آیری بیر آراشدیرما موضوعوسودور.
۸. نجومی اصطلاحلار و فالین اجتماعی دنیاسی
متن‌ده «طالع» و «مشتری» کیمی اوخونان کلمه‌لر ده گؤرونور.
«مشتری» سیاره آدی کیمی ایشلنیبسه، بو، فالنامه‌نین نجومی-احکامی تصورلارلا علاقه‌سینی گؤستره بیلر. لاکین اونون دقیق جمله‌ده‌کی وظیفه‌سی تصویر اوزرینه یئنی‌دن یوخلانمالیدیر.
فاللاردا هفته‌نین گونلری ده ذکر اولونور: یکشنبه، دوشنبه، سه‌شنبه و چهارشنبه کیمی گون آدلاری مخاطبین ایشی، سفرى، حاجتی یا طالعی ایله علاقه‌ده ایشلنیر.
بو، فالنامه‌نین تنها مجرد دینی عبارت‌لردن تشکیل اولونمادیغینی گؤستریر. اثر، انسانلارین گوندلیک قایغیلاری، ایشلری، سفرلری، دشمنلری، رزقلری، شادلیقلری و قورخولاری ایله علاقه‌لی بیر متندیر.
۹. مهرلر و نسخه‌نین سونراکی تاریخی
PDF تصویرلرینده روس یا سیریلیک یازیلی مهرلره بنزه‌ین علامتلر مشاهده ائتدیک. اونلاردان بیری نسخه‌نین ایلک قسمت‌لرینده، باشقاسی ایسه PDF-نین ۱۸-جی صفحه‌سینده گؤرونور.
مهرلرین بیرینده ۱۹۵۴ رقمینه بنزه‌ین بیر تاریخ ده گؤرونوردو.
آنجاق مهرین تام متنینی، مؤسسه‌نین آدینی و ۱۹۵۴ رقمینین وظیفه‌سینی هله تشخیص ائتمه‌میشیک.
بو رقم کتابت تاریخی دئییل؛ اگر اوخونوش دوغرو‌دورسا، نسخه‌نین سونراکی محافظه یا ثبت تاریخی ایله علاقه‌لی اولا بیلر.
نسخه‌نین هانسی کتابخانادا ساخlanدیغی، اورایا نه زامان و هانسی یوللا گلدیگی بو آراشدیرمانین آچیق قالان سواللارین‌داندیر.
۱۰. «تمت سنه ۱۲۸۹»: تاریخ وار، لاکین هانسی تاریخ؟
نسخه‌نین سونوندا دعا عبارتیندن سونرا «تمت سنه ۱۲۸۹» قئیدی گؤرونور.
۱۲۸۹ هجری قمری، تقریباً ۱۸۷۲–۱۸۷۳ میلادی ایللرینه برابر‌دیر.
بو قئید نسخه‌نین تاریخینی آراشدیرماق اوچون ان مهم مستقیم متنی شاهدلردن بیریدیر.
لاکین اونون هانسی مرحله‌یه عاید اولدوغونو تعیین ائتمک لازیم‌دیر: متن بو ایلده تألیف اولونوب، نسخه بو ایلده کؤچورولوب، یوخسا کاتب اؤنجه‌کی بیر نسخه‌نین سون قئیدینی ده کؤچوروب؟
اوخودوغوموز قسمت‌لرده کاتبین آدی، مؤلفین آدی و کتابت یئری آچیق شکلده تعیین ائدیلمه‌دی.
بو، آراشدیرمانین یاریمچیق قالدیغی معناسیندا دئییل. عکسینه، نسخه‌نین مقدمه‌سی، مختلف فال متنلری و سون قسمتی یوخلانیب، هانسی معلوماتین مستقیم مشاهده اولوندوغو و هانسی‌نین هله تعیین ائدیلمه‌دیگی آیریلیب.
۱۱. بو نسخه‌نین علمی اهمیتی ندیر؟
بو فالنامه‌نین دَیری‌نی تنها فال یوروملارینین دوغرو یا یانلیش اولماسی مسئله‌سینه باغلاماق دوغرو اولماز.
بیز بو اثره تاریخی بیر متن، تورکجه بیر یازی یادگاری و نسخه‌شوناسلیق آراشدیرما موضوعوسو کیمی باخیریق.
اونون علمی اهمیتی بیر نئچه ساحه‌ده گؤرونور.
بیرینجی‌سی، تاریخی شرقی تورکجه‌نین، خصوصاً چاغاتای ادبی عنعنه‌سینین دینی و گوندلیک موضوعلو متنلرده نئجه ایشلندیگینی آراشدیرماغا امکان وئریر.
ایکینجی‌سی، کاتبین حرف شکللری، نقطه‌لری، قلم حرکتلری و کلمه‌لری بیرلشدیرمه اوصولو پالئوقرافیک تحقیق اوچون دَیرلی‌دیر.
اوچونجو‌سو، تعقیبه‌لر و احتمال اولونان ایتکین وراق مسئله‌سی نسخه‌نین فیزیکی تاریخی حاققیندا یئنی سواللار دوغورور.
دؤردونجو‌سو، قرآن آیه‌لرینین فال یوروملارینا داخیل ائدیلمه‌سی و پیغمبرلرین آدلاری ایله باغلانماسی، تاریخی دینی فرهنگ و عامه اعتقادلارینین آراشدیریلماسی اوچون ماده وئریر.
بئشینجی‌سی، «بولغای»، «یئتگورکای»، «سنینگه»، «ایزگو» و باشقا شکللرین مقابله‌سی، تاریخی تورکجه‌نین صرف، نحو و لغت تاریخینی اؤیرنمک اوچون اهمیتلیدیر.
نتیجه: بیر فالنامه‌دن داها آرتیق
۵۳۹-جو بؤلومده قارشیلاشدیغیمیز نسخه، ایلک باخیشدا ساده بیر فال کتابی کیمی گؤرونه بیلر. لاکین اونون صفحه‌لرینی اوخودوقجا باشقا بیر دنیا آچیلیـر.
بو دنیا‌دا قرآن آیه‌لری ایله تورکجه جمله‌لر، پیغمبر حکایه‌لری ایله گوندلیک انسان آرزولاری، نجومی اصطلاحلار ایله هفته‌نین گونلری، تاریخی ادبی دیل ایله کاتبین شخصی خطی بیر-بیرینه قاریشیب.
منیم اوچون بو نسخه‌نین ان جلب ائدیجی طرفی اونون فال نتیجه‌لری دئییل، تورکجه‌نین جمله قورولوشو، فعل شکللری، لغت ثروتی و کاتبین یازی عادتلری اولدو.
بعضی کلمه‌لری ایلک باخیشدا اوخوماق چتین ایدی. لاکین ائینی حرفلرین و ائینی کاتب عادتلرینین باشقا صفحه‌لرده تکرار اولونماسی، اوخونوشو تدریجاً آسانلاشدیر‌دی.
بو دا الیازما آراشدیرماسی‌نین اساس درس‌لریندن بیریدیر: بیر کلمه‌نی اوخوماق اوچون بعضاً بیر سطر کافی دئییل؛ کاتبین الینی تانیماغا، ائینی حرفی ده‌فه‌لرله گؤرمه‌یه و متن‌نین دیلینی درک ائتمه‌یه احتیاج وار.
بو گون نسخه‌نین هامیسینی سطر‌به‌سطر اوخومادیق. بعضی کلمه‌لر، جمله‌لر و تصویرلر یئنی‌دن مقابله ائدیلمَلیدیر. ۳۹–۴۰-جی صفحه‌لر آراسیندا احتمال اولونان وراق ایتکی‌سی، نسخه‌نین اصلی عنوانی، کاتبین هویتی و ۱۲۸۹ تاریخینین دقیق معناسی دا آچیق قالیر.
آنجاق بو آچیق سواللار آراشدیرمانین ضعفینی دئییل، اونون داوام ائتدیریلمه‌سی اوچون علمی امکانلارینی گؤستریر.
بو فالنامه بیزه بیر داها گؤستردی کی، قدیم تورکجه الیازمالارین دَیری یالنیز اونلارین یاشیندا یا موضوعوندا دئییل؛ اونلارین دیلینده، یازیسیندا، تاریخینده و بیزه چاتدیر‌دیغی فرهنگی یادداشت‌لاردادیر.
۵۳۹-جو بؤلومو بو نتیجه ایله تاماملاییریق. نؤوبتی آراشدیرمالاریمیزدا یئنه ۲۵۰ ایلدن قدیم تورکجه الیازمالارا اؤنجه‌لیک وئره‌جگیک.
آراشدیرما قئیدی: بو مقاله آراشدیرماچینین ۷ نووامبر ۲۰۲۶ تاریخینده ۵۳۹-جو بؤلومده آپاردیغی مستقیم متن اوخونوشلارینا، PDF تصویرلری اوزرینه موشاهیده‌لرینه و نسخه‌شوناسلیق تحلیلینه اساسلانیر. نسخه‌نین تام انتقادی متن نشری دئییل. قطعی اوخونمایان عبارت‌لر و فیزیکی قورولوشلا علاقه‌لی فرضیه‌لر احتیاطلا ارائه اولونوب.
آچار سؤزلر: تورکجه الیازمالار، فالنامه، چاغاتای ادبی دیلی، تاریخی شرقی تورکجه، کودیکولوژی، پالئوقرافی، تعقیبه، قرعه، قرآن آیه‌لری، ۱۲۸۹ هجری.
مقاله‌نی وبلاقدا نشر اوچون باشلیق، مقدمه، علمی تحلیل و نتیجه بؤلوملری ایله حاضیرلادیم. سیزین بو گون اوخودوغونوز و بیلدیردیگینیز موشاهیده‌لری اساس گؤتوردوم؛ آرا‌دا ایتدیگی احتمال اولان دانیشیق قسمت‌لرینی ایسه اؤزومدن تاماملانمیش معلومات کیمی گؤسترمَدیم.
قرآنی عبارت‌لردن غافر سوره‌سینین ۱۶-جی آیه‌سینین متنینی ده آیریجا مقابله ائتدیم. quran.com
—--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Aşağıda, 539. bölümde incelediğimiz Türkçe Falnâme yazması üzerine hazırladığımız makalenin Türkiye Türkçesiyle, Latin alfabesiyle yazılmış ve blogda yayımlanmaya uygun hâlini sunuyorum. Metinde akademik üslubu korurken, araştırma sırasında yaptığınız doğrudan gözlemleri, okuma deneyiminizi ve henüz kesinleşmemiş konuları birbirinden ayırdım.
Bir Türkçe Falnâmenin İzinde: 1289 Tarihi, Çağatay Edebî Dili ve Kayıp Yaprakların Araştırılması
“Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar” Araştırma Dizisi — 539. Bölüm
Araştırmacı: Ensafali Hedayat
Tarih: 7 Kasım 2026
Giriş: Araştırma Ölçütlerimizin Dışında Kalan Bir Yazma Eser
“Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar” başlıklı araştırma dizimizde temel ilkelerimizden biri, en az 250 yıllık Türkçe el yazmalarını incelemektir. Bu ölçüte göre, 250 yıldan daha yeni yazmaları genellikle araştırma programımıza almıyoruz.
Ancak 539. bölümde bu ilkemizin dışına çıktık.
Karşımızda 43 görüntüden oluşan bir PDF dosyası vardı. Yazmanın sonunda “تمت سنه ۱۲۸۹” (Temmet sene 1289) ifadesi bulunuyordu. Bu tarih hicrî kamerî takvime aitse miladi 1872–1873 yıllarına karşılık gelmektedir.
Dolayısıyla yazmanın sonunda kayıtlı tarih, araştırmalarımızda benimsediğimiz 250 yıllık sınırın içinde kalıyordu.
Bununla birlikte, 1289 tarihinin eserin telifine mi, mevcut nüshanın istinsahına mı, yoksa daha eski bir nüshadan aktarılan bir kayda mı ait olduğunu henüz belirleyemedik.
Yazmanın hattı, dili, imlası ve konusu dikkatimizi o kadar çekti ki incelemeyi yarıda bırakmak istemedik.
Amacımız yalnızca metni okumak değildi. Aynı zamanda yazmanın fiziksel özelliklerini, yazı karakterini, dilini, metin düzenini ve tarihsel değerini doğrudan gözlemlerimiz üzerinden değerlendirmek istiyorduk.
1. “Falnâme” Eserin Gerçek Adı mı?
Yazmanın ilk bölümlerinde “Falnâme” başlığı görülmektedir. Bu başlığın yanında “Allahü a‘lem” ifadesi de yer almaktadır.
Bu iki ifade önemli bir soruyu gündeme getirmektedir:
Falnâme, müellifin eserine verdiği özgün ad mıdır, yoksa daha sonraki bir sahip, kütüphaneci veya başka bir kişi tarafından eserin konusuna bakılarak mı yazılmıştır?
İncelediğimiz giriş bölümünde, çeşitli fal metinlerinde ve son duaya kadar okuduğumuz kısımlarda eserin özgün adını açıkça bildiren bir ifadeye rastlamadık.
Bu nedenle “Falnâme” adını şimdilik konuya dayalı, geçici bir başlık olarak kabul etmek daha doğru görünmektedir.
Bununla birlikte eserin konusu açıktır. Metin; kura çekme, fal açma, geleceğe ilişkin yorumlarda bulunma ve kişilerin dilekleriyle ilgili sonuçlar çıkarma amacıyla hazırlanmış Türkçe bir eserdir.
2. Yazmanın Fiziksel Yapısı ve Cildi
PDF görüntülerinde yazmanın siyah renkli, süslemeli bir cilde sahip olduğu görülmektedir.
Bazı yapraklarda su lekeleri, kâğıt üzerinde bozulmalar, mürekkep izleri ve metnin okunmasını güçleştiren fiziksel hasarlar bulunmaktadır.
İlk görüntülerden birinde yeşil ve siyah renkli ipliklerin birbirine örülmüş olduğu dikkatimizi çekti.
Bu gözlem, yazmanın dikiş ve cilt yapısı bakımından önemlidir.
Ancak PDF görüntüleri, yazmanın forma ortalarını, bifoliumların birleşme noktalarını ve dikiş hatlarını yeterince göstermemektedir.
Sayfalar neredeyse birbirinden bağımsız yüzeyler gibi görüntülenmiştir.
Bu nedenle yazmanın kaç formadan oluştuğunu, her formada kaç bifolium bulunduğunu ve herhangi bir yaprağın kaybolup kaybolmadığını fiziksel açıdan kesin olarak belirleyemedik.
Bazı sayfalarda yatay katlanma izlerine benzeyen çizgiler de gözlemledik.
Bununla birlikte, yalnızca bu izlerden hareketle yaprakların birbirleriyle nasıl bağlantılı olduğunu veya özgün forma düzenini belirlemek mümkün değildir.
Yazmanın fiziksel yapısının açıklığa kavuşturulabilmesi için eserin aslının veya forma ortalarını gösteren daha ayrıntılı görüntülerinin incelenmesi gerekmektedir.
3. 39. Sayfadaki “Hûbdur” Kelimesi ve Kayıp Yaprak Sorunu
Araştırmamızın en dikkat çekici kodikolojik sorunlarından biri, PDF'nin 39. ve 40. sayfaları arasında ortaya çıktı.
sayfanın son iki satırına yakın bir yerde yeni bir fal başlamaktadır:
“Dal, cim, elif... Ey falının ilkası, senin falın Emîrü'l-müminîn Ömer radıyallahu anhın falı çıktı. Begayet hûbdur.”
Sayfanın sonunda bulunan “hûbdur” kelimesi, bir sonraki sayfanın ilk kelimesini göstermek amacıyla yazılmış bir reddâde (catchword) niteliğinde görünmektedir.
Ancak 40. sayfa “Her endişe kılsang...” ifadesiyle başlamaktadır.
Beklediğimiz “hûbdur” kelimesi burada bulunmamaktadır.
Bunun üzerine yazmanın diğer sayfalarının başlangıçlarını da kontrol ettik. Aynı kelimeyi uygun bir başlangıç konumunda bulamadık.
Bu durum, yazmada bir veya birkaç yaprağın kaybolmuş olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.
Ancak bu ihtimali kesin bir sonuç olarak değerlendirmek doğru değildir.
Çünkü birkaç farklı açıklama mümkündür:
Reddâde yanlış yazılmış olabilir.
Bir yaprak kaybolmuş olabilir.
Yaprakların sırası sonraki bir ciltleme sırasında değişmiş olabilir.
Dijitalleştirme sırasında bir sayfa görüntülenmemiş olabilir.
Metinde, reddâdeyle ilgili bir istinsah hatası bulunabilir.
Bir yaprağın kaybı normal olarak iki yazılı yüzün, bir bifoliumun kaybı ise dört yazılı yüzün eksilmesi anlamına gelir.
Fakat bu yazmada hangi durumun gerçekleştiğini henüz belirleyemedik.
Metnin anlamı bakımından da dikkatli olmak gerekmektedir.
“Begayet hûbdur” ifadesinden sonra “Her endişe kılsang... murada yetersin” biçimindeki bir cümlenin gelmesi anlam açısından mümkündür.
Dolayısıyla metnin anlam bakımından devam edebilmesi, fiziksel bir eksiklik bulunmadığını kanıtlamaz. Aynı şekilde reddâde uyuşmazlığı da tek başına yaprak kaybını kesinleştirmez.
Şimdilik ulaştığımız sonuç şudur: 39. ve 40. PDF sayfaları arasında bir reddâde uyuşmazlığı bulunmaktadır. Muhtemel yaprak kaybı veya yaprak sırası bozukluğu, daha ayrıntılı kodikolojik araştırma gerektirmektedir.
4. Yazmanın Hattı: Müstensihin Kendine Özgü Nestalik Özellikleri
Yazmanın hattı ilk bakışta nestalik yazı geleneğine yakın görünmektedir.
Ancak yazıyı yazan kişinin harfleri oluşturma biçiminde bazı kendine özgü özellikler bulunmaktadır.
Kalem bazı kelimelerde son derece akıcı hareket etmektedir. Harfler birbirine yaklaşmakta, kelimelerin başlangıç ve bitişleri zaman zaman üst üste gelmektedir.
Bazı yerlerde ise kalemin kaldırıldığı ve harfin yeni bir hareketle tamamlandığı anlaşılmaktadır.
Özellikle elif, lam, be ve nun harflerinin birbirleriyle ilişkisi dikkat çekicidir.
Bazı kelimelerde be harfinin dikey bölümü o kadar uzun yazılmıştır ki ilk bakışta lam harfine benzemektedir.
“Begayet” kelimesinin okunması sırasında bu sorunla karşılaştık.
Başka bir özellik, “Allah Teâlâ” ifadesinin yazılışında görülmektedir.
Müstensih bazı yerlerde harfleri birbirine oldukça yakın ve kısaltılmış biçimde yazmıştır. Bu şekil zaman zaman şedde işaretini andırmaktadır.
Ayrıca bazı kelimelerin üzerinde, yatay yazılmış sekiz rakamına veya uçan bir arıya benzeyen karmaşık bir mürekkep işareti gözlemledik.
Bu işaretin görevi henüz açıklığa kavuşmamıştır.
Bir kısaltma, yazı işareti, süsleme unsuru veya müstensihin kişisel yazı alışkanlığı olabilir.
Bunun belirlenebilmesi için işaretin tekrarlandığı bütün yerlerin karşılaştırılması gerekmektedir.
Bu özellikler, yazıyı yazan kişinin elini tanımamız bakımından değerlidir.
Ancak hattın kesin türünü ve eserin tek bir müstensih tarafından mı, yoksa birden fazla kişi tarafından mı yazıldığını belirlemek için sistematik paleografik karşılaştırma gerekmektedir.
5. Yazmanın Dili: Çağatay Türkçesi mi, Başka Bir Doğu Türkçesi mi?
Bu yazmanın benim için en ilgi çekici yönlerinden biri dili oldu.
Metinde şu biçimlerle karşılaştık:
“Bizing”, “sening”, “seninge”, “anıng”, “izgü”, “bolgay”, “yetkürgey”, “kılgan”, “kayıtup”, “ötmezden” ve “eytedür”.
Bu biçimler tarihî Doğu Türkçesi edebî geleneğiyle uyumludur.
Özellikle Çağatay edebî Türkçesi, yazmanın dilini tanımlamak için en güçlü ihtimal olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bununla birlikte, bu aşamada metni kesin olarak Çağatay Türkçesi, tarihî Özbek Türkçesi veya Doğu Türkçesinin başka bir yerel biçimi olarak sınıflandırmak doğru olmayacaktır.
Çağatay Türkçesi geniş bir edebî ve kültürel çevrede kullanılmıştır.
Bu yazı geleneği tek bir şehrin veya siyasi devletin sınırlarıyla sınırlı değildir.
Dolayısıyla yazmanın Çağatay edebî özellikleri taşıması, mutlaka Herat, Buhara, Semerkant veya belirli başka bir şehirde yazıldığı anlamına gelmez.
Okuduğumuz bölümler temelinde en uygun dil tanımı şudur:
Tarihî Doğu Türkçesi; Çağatay edebî diliyle güçlü ilişkiler gösteren bir metin.
Fiil Çekimleri ve Cümle Yapısı
Metindeki fiil biçimleri özellikle önemlidir.
“Bolgay” ve “çıkargay” gibi biçimler, bağlama göre gelecek zaman, dilek, dua veya ihtimal anlamı taşıyabilmektedir.
“Kılsang” şart yapısını, “kılgan” ise tarihî sıfat-fiil geleneğini göstermektedir.
“Aşıkmangı” biçiminde okunabilen bir ifadenin ardından “Bunda hiç menfaat yoktur” anlamındaki cümlenin gelmesi, bu kelimenin acele etmemek veya telaşlanmamakla ilgili olabileceğini düşündürmektedir.
Bazı kelimelerde noktaların konumu okumayı zorlaştırmaktadır.
Bir harfin noktası başka bir harfin altına veya üstüne düşebilmektedir.
Bazen iki nokta birbirine bitişirken üçüncü nokta bunlardan oldukça uzağa yerleştirilmiştir.
Bu nedenle kelimelerin okunmasında yalnızca harf biçimine değil, cümlenin dil bilgisel yapısına ve anlamına da dikkat etmek gerekmektedir.
“Seninge” Biçiminin Önemi
Metinde karşılaştığımız “seninge” biçimi ayrıca incelenmeye değerdir.
Tarihî Doğu Türkçesinde “sening” biçimi ikinci tekil kişinin ilgi hâliyle, “seninge” biçimi ise yönelme anlamıyla ilişkili olabilir.
Bu ayrım, metindeki eklerin ve zamirlerin doğru çözümlenmesi açısından önemlidir.
Aynı şekilde “kolungdan”, “muradga”, “yetkürgey” gibi biçimler de tarihî ses bilgisi ve biçim bilgisi bakımından karşılaştırılmalıdır.
6. Fal Açma Sistemi: Elif, Be, Cim ve Dal
Yazmanın giriş bölümünde kuranın dört taraflı olduğu ve bu tarafların elif, be, cim ve dal harfleriyle gösterildiği anlaşılmaktadır.
Metinde kuranın üç kez atılması ve her defasında gelen harfin hatırda tutulması gerektiği belirtilmektedir.
Okuduğumuz fal başlıkları arasında şu birleşimlerle karşılaştık:
Elif–Elif–Elif
Elif–Elif–Be
Elif–Elif–Cim
Elif–Elif–Dal
Dal–Cim–Elif
Dal–Elif–Cim
Dal–Elif–Be
Dal–Be–Elif
Eğer her aşamada dört harften biri bağımsız olarak gelebiliyorsa teorik olarak 64 farklı birleşim mümkündür.
Ancak yazmada bu 64 sonucun tamamının bulunduğunu henüz doğrulamadık.
Bunun için metnin bütünü okunmalı, fal başlıkları sıralanmalı ve eksik veya tekrar eden birleşimler belirlenmelidir.
Bu özellik, eserin yalnızca fal yorumlarından oluşan bir derleme olmadığını, belirli bir kura sistemine dayanan uygulamalı bir rehber niteliği taşıdığını göstermektedir.
7. Kur'an Ayetleri, Peygamberler ve Fal Yorumları
Yazmadaki birçok fal, Kur'an ayetleri veya Kur'an'dan alınmış ifadelerle başlamaktadır.
Ardından Türkçe açıklama gelmekte ve falın hangi peygamber veya tarihî şahsiyetle ilişkilendirildiği belirtilmektedir.
Okuduğumuz bölümlerde Hz. İbrahim, Hz. Nuh, Hz. İshak, Hz. İsa ve Hz. Eyyûb'un adlarıyla karşılaştık.
Ayrıca Hz. Ömer ve Hz. Osman gibi sahabe şahsiyetlerine bağlanan fallar da bulunmaktadır.
Firavun adıyla ilişkilendirilen falda ise sabır, tövbe ve ihtiyat temaları öne çıkmaktadır.
Hz. İbrahim'in falında rızık, dileklerin gerçekleşmesi ve mutluluk; Hz. Nuh'un falında dua, doğru yol ve işlerin düzelmesi; Hz. Osman'ın falında ise saadet, ilim öğrenme ve devlet gibi konular işlenmektedir.
Burada önemli bir ayrım yapılmalıdır.
Kur'an ayetlerinin kendi bağlamlarındaki anlamları ile Falnâme'de bu ayetlere yüklenen yorumlar aynı şey değildir.
Falnâme'de ayetler, özel bir kura ve yorum sisteminin içine yerleştirilmiştir.
Örneğin Hz. İshak'a bağlanan falda şu ifade yer almaktadır:
“لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ”
“Bugün hükümranlık kimindir? Tek ve mutlak hâkim olan Allah'ındır.”
Bu ifade Mü'min (Gâfir) suresinin 16. ayetinde bulunmaktadır.
Hz. Nuh'un falında Nisâ suresinin 69. ayetiyle ilişkili bir ifade görülmektedir.
Hz. İbrahim'in falında ise Bakara suresinin 261. ayetindeki “yedi başak” ve “her başakta yüz tane” ifadeleriyle karşılaştık.
Kur'an'dan alınan bu ifadelerin fal yorumlarında nasıl kullanıldığı, dinî kültür tarihi ve halk inançları bakımından ayrıca araştırılmaya değer bir konudur.
8. Astrolojik Terimler ve Falnâmenin Toplumsal Dünyası
Metinde “tâli” ve “Müşteri” biçiminde okunabilen kelimeler de bulunmaktadır.
“Müşteri” kelimesi gezegen adı olarak kullanılmışsa, bu durum Falnâme'nin astrolojik yorum geleneğiyle ilişkisini gösterebilir.
Ancak kelimenin cümle içindeki kesin işlevi, yazmanın görüntüsü üzerinden yeniden kontrol edilmelidir.
Fallarda haftanın günlerinden de söz edilmektedir.
Pazar, pazartesi, salı ve çarşamba gibi günler, kişilerin işleri, yolculukları, dilekleri veya talihleriyle bağlantılı biçimde anılmaktadır.
Bu özellik, Falnâme'nin yalnızca dinî ifadelerden oluşmadığını göstermektedir.
Eser, insanların gündelik kaygılarıyla da ilgilidir.
İş, yolculuk, düşmanlık, geçim, rızık, mutluluk, hastalık, üzüntü ve dileklerin gerçekleşmesi gibi konular metinde önemli yer tutmaktadır.
Dolayısıyla Falnâme, yazıldığı veya kullanıldığı toplumun gündelik hayatını ve beklentilerini anlamak bakımından da değerlendirilebilir.
9. Mühürler ve Yazmanın Sonraki Tarihi
PDF görüntülerinde Rusça veya Kiril harfli mühürlere benzeyen işaretler gözlemledik.
Bunlardan biri yazmanın ilk bölümlerinde, diğeri ise PDF'nin 18. sayfasında görülmektedir.
Mühürlerden birinde 1954 rakamına benzeyen bir tarih de bulunmaktadır.
Ancak mührün tam metnini, ilgili kurumun adını ve 1954 rakamının neyi ifade ettiğini henüz belirleyemedik.
Bu tarih, yazmanın istinsah tarihi olarak değerlendirilmemelidir.
Okunuş doğruysa eserin daha sonraki muhafaza, kayıt veya kütüphane geçmişiyle ilişkili olabilir.
Yazmanın hangi kütüphanede korunduğu, oraya ne zaman ve nasıl ulaştığı araştırmamızın henüz açıklığa kavuşmamış konularındandır.
10. “Temmet Sene 1289”: Hangi Tarih?
Yazmanın sonunda dua ifadesinden sonra şu kayıt yer almaktadır:
“تمت سنه ۱۲۸۹” — Temmet sene 1289.
1289 hicrî kamerî yılı, yaklaşık olarak miladi 1872–1873 yıllarına karşılık gelmektedir.
Bu kayıt, yazmanın tarihini araştırmak bakımından en önemli doğrudan metinsel kanıtlardan biridir.
Ancak hangi aşamaya ait olduğunun belirlenmesi gerekmektedir.
Eser bu tarihte mi kaleme alınmıştır?
Mevcut nüsha bu tarihte mi istinsah edilmiştir?
Yoksa müstensih, daha eski bir nüshanın sonundaki tarih kaydını da mı aktarmıştır?
Bu sorulara henüz kesin bir cevap veremiyoruz.
İncelediğimiz bölümlerde müstensihin adı, müellifin adı veya istinsah yeri açık biçimde tespit edilemedi.
Bununla birlikte yazmanın girişini, çeşitli fal metinlerini ve son bölümünü inceledik.
Böylece hangi bilgilerin doğrudan gözleme dayandığını, hangilerinin henüz belirlenmediğini birbirinden ayırabildik.
Bu ayrım, bilimsel yazma eser araştırmalarının temel gereklerinden biridir.
11. Bu Yazmanın Bilimsel Önemi Nedir?
Bu Falnâme'nin değerini yalnızca fal yorumlarının doğruluğu veya yanlışlığı üzerinden değerlendirmek uygun değildir.
Biz eseri tarihî bir metin, Türkçe bir yazılı kültür mirası ve yazma eser araştırmasının konusu olarak ele alıyoruz.
Bilimsel önemi birkaç alanda ortaya çıkmaktadır.
Birincisi, tarihî dil araştırmalarıdır. Yazma, Doğu Türkçesinin ve özellikle Çağatay edebî geleneğinin dinî ve gündelik konulu metinlerde nasıl kullanıldığını inceleme imkânı sunmaktadır.
İkincisi, paleografidir. Müstensihin harf biçimleri, noktaları yerleştirme yöntemi, kalem hareketleri ve kelimeleri birbirine bağlama alışkanlıkları, yazı tarihi bakımından araştırılmaya değerdir.
Üçüncüsü, kodikolojidir. Reddâdeler, katlanma izleri, dikiş yapısı ve muhtemel kayıp yaprak sorunu, yazmanın fiziksel geçmişini incelemek için önemli ipuçları vermektedir.
Dördüncüsü, dinî ve kültürel tarihtir. Kur'an ayetlerinin fal yorumlarına dâhil edilmesi, peygamberlerin adlarıyla ilişkilendirilmesi ve astrolojik unsurlarla bir arada kullanılması, tarihî dinî kültür ve halk inançları açısından incelenebilir.
Beşincisi, tarihî Türkçe dil bilgisidir. “Bolgay”, “yetkürgey”, “seninge”, “izgü” ve benzeri biçimler; fiil çekimi, söz dizimi, kelime tarihi ve tarihî lehçeler arasındaki ilişkilerin araştırılmasına katkı sağlayabilecek örneklerdir.
Bütün bunlar, yazmanın yalnızca fal konusuyla sınırlı olmayan bir araştırma değeri taşıdığını göstermektedir.
Sonuç: Bir Falnâmeden Daha Fazlası
bölümde incelediğimiz yazma, ilk bakışta basit bir fal kitabı gibi görünebilir.
Ancak sayfalarını okumaya başladığımızda çok daha zengin bir dünyayla karşılaştık.
Bu dünyada Kur'an ayetleriyle Türkçe cümleler, peygamber kıssalarıyla insanların gündelik dilekleri, astrolojik terimlerle haftanın günleri, tarihî edebî dille müstensihin kişisel yazı alışkanlıkları iç içe geçmektedir.
Benim için bu yazmanın en ilgi çekici yönü fal sonuçları değil; Türkçenin cümle yapısı, fiil biçimleri, kelime hazinesi ve müstensihin yazı alışkanlıkları oldu.
Bazı kelimeleri ilk bakışta okumak oldukça güçtü.
Ancak aynı harflerin ve aynı yazı alışkanlıklarının başka sayfalarda tekrarlandığını gördükçe okuma giderek kolaylaştı.
Bu deneyim, yazma eser araştırmalarının temel ilkelerinden birini bir kez daha hatırlattı:
Bir kelimeyi doğru okuyabilmek için bazen tek bir satır yeterli değildir. Müstensihin elini tanımak, aynı harfi defalarca görmek ve metnin dilini anlamak gerekir.
Bugün yazmanın tamamını satır satır okumadık.
Bazı kelimelerin, cümlelerin ve görüntülerin yeniden karşılaştırılması gerekmektedir.
ve 40. sayfalar arasındaki muhtemel yaprak kaybı, yazmanın özgün adı, müstensihin kimliği ve 1289 tarihinin kesin anlamı da henüz açıklığa kavuşmamıştır.
Ancak bu açık sorular araştırmanın zayıflığını değil, gelecekte sürdürülebilecek bilimsel çalışmaların imkânlarını göstermektedir.
Bu Falnâme bize bir kez daha gösterdi ki eski Türkçe yazmaların değeri yalnızca yaşlarında veya konularında değildir.
Onların asıl değeri dillerinde, yazılarında, tarihlerinde ve günümüze taşıdıkları kültürel hafızadadır.
bölümü bu değerlendirmeyle tamamlıyoruz.
Gelecek araştırmalarımızda yine 250 yıldan eski Türkçe el yazmalarına öncelik vereceğiz.
Araştırma Notu
Bu makale, araştırmacı Ensafali Hedayat'ın 7 Kasım 2026 tarihinde gerçekleştirdiği 539. bölümdeki doğrudan metin okumalarına, PDF görüntüleri üzerindeki gözlemlerine ve yazma eser incelemelerine dayanmaktadır.
Metin, yazmanın eksiksiz bir eleştirel neşri değildir. Kesin olarak okunamayan ifadeler, tarihlendirme sorunları ve fiziksel yapıya ilişkin varsayımlar, bilimsel ihtiyat gözetilerek değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Türkçe el yazmaları, Falnâme, Çağatay Türkçesi, tarihî Doğu Türkçesi, kodikoloji, paleografi, reddâde, kura, Kur'an ayetleri, 1289 hicrî.
Bu sürüm, Türkiye'deki akademik okurların ve tarihî Türk dili araştırmacılarının anlayabileceği bir Türkçeyle hazırlanmıştır. Özellikle Çağatay Türkçesi teşhisi, 1289 tarihinin niteliği ve kayıp yaprak ihtimali konusunda kesinleşmemiş sonuçları kesin bilgi gibi sunmamaya dikkat ettim.
İsterseniz bir sonraki aşamada aynı makalenin İngilizce ve Arapça sürümlerini de hazırlayabiliriz.
—---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Below is the complete English translation of the article prepared for Episode 539 of your manuscript research series. I have preserved the scholarly content, manuscript observations, philological terminology, and distinctions between established findings and provisional interpretations. The language is suitable for publication on your research blog and for sharing with scholars of Turkic manuscripts, codicology, palaeography, and Islamic intellectual history.
In Search of a Turkic Falnāma: The Date 1289 AH, Chagatai Literary Language, and the Investigation of Missing Folios
Old Turkic Books Against Brain Engineering — Episode 539
Researcher: Ensafali Hedayat
Date: November 7, 2026
Introduction: A Manuscript Outside Our Usual Selection Criteria
One of the principal criteria guiding our research series, Old Turkic Books Against Brain Engineering, is the examination of Turkic manuscripts that are at least 250 years old. As a general rule, we do not include manuscripts younger than 250 years in our research programme.
However, in Episode 539, we made an exception.
The manuscript before us was available as a PDF containing 43 images. Near the end of the manuscript, we encountered the Arabic-script inscription:
تمت سنه ۱۲۸۹ — Tammat sanat 1289
If this date refers to the Islamic lunar calendar, it corresponds approximately to 1872–1873 CE.
The date recorded at the end of the manuscript therefore falls outside our usual chronological selection criteria.
Nevertheless, we have not yet established whether 1289 AH refers to the composition of the work, the copying of the surviving manuscript, or a date reproduced from an earlier exemplar.
The manuscript's handwriting, language, orthography, and subject matter attracted our attention so strongly that we decided not to abandon the investigation halfway through.
Our purpose was not merely to read the text. We also sought to examine the manuscript's physical characteristics, script, language, textual organisation, and historical significance through direct observation.
1. Is Falnāma the Manuscript's Original Title?
The designation Falnāma appears in the opening portion of the manuscript. The expression Allāhu aʿlam (“God knows best”) is also written nearby.
Together, these expressions raise an important question:
Was Falnāma the title originally assigned by the author, or was it supplied later by an owner, librarian, or another individual on the basis of the manuscript's subject matter?
In the introductory section, the various divination passages, and the concluding prayer examined during our research, we did not identify an explicit statement establishing the work's original title.
For this reason, it is more appropriate to regard Falnāma as a provisional descriptive title.
The manuscript's subject, however, is clear.
It is a Turkic text concerned with casting lots, interpreting divinatory outcomes, and providing guidance regarding individuals' wishes, concerns, and anticipated circumstances.
2. Physical Structure and Binding
The PDF images show a manuscript with a dark, decorated binding.
Several leaves exhibit signs of water damage, staining, deterioration of the paper, and physical conditions that complicate the reading of the text.
In one of the opening images, we observed green and black threads intertwined in a braided arrangement.
This observation is significant for understanding the manuscript's sewing and binding structure.
However, the available PDF images do not adequately reveal the centres of the gatherings, the junctions of conjugate leaves, or the sewing stations.
Instead, the pages appear to have been photographed almost as independent writing surfaces.
Consequently, we could not determine with certainty how many gatherings constitute the manuscript, how many bifolia belong to each gathering, or whether any leaves are missing.
We also observed lines resembling horizontal folds on several pages.
These marks deserve attention, but they cannot independently establish the original gathering structure or the relationships between individual leaves.
A reliable reconstruction would require examination of the physical manuscript or additional photographs showing the gathering centres, sewing structure, and connections between leaves.
3. The Word Khūbdur on Page 39 and the Question of Missing Folios
One of the most significant codicological questions arose between PDF pages 39 and 40.
Near the final two lines of page 39, a new divinatory entry begins.
The passage may be provisionally rendered as follows:
Dāl, jīm, alif ... O recipient of the divination, your lot has fallen upon that of the Commander of the Faithful, ʿUmar, may God be pleased with him. It is exceedingly favourable.
The word خوبدور — khūbdur (“it is good” or “it is favourable”) appears at the bottom of page 39 in a position consistent with a catchword.
A catchword is normally written at the foot of a page to indicate the first word of the following page, thereby helping readers and binders preserve the correct sequence.
However, page 40 begins with a different expression:
هر اندیشه قیلسانگ — Har andīsha qïlsang
This may be understood approximately as “Whatever matter you contemplate ...”
The expected word khūbdur does not appear at the beginning of that page.
We therefore examined the beginnings of other pages in the manuscript, searching for the same word.
We did not locate a corresponding opening.
This discrepancy strengthens the possibility that one or more leaves have been lost.
Nevertheless, several explanations remain possible.
The catchword itself may have been written incorrectly. A leaf may be missing. The order of the leaves may have changed during rebinding. A page may have been omitted during digitisation. Alternatively, the discrepancy may reflect a copying error.
The loss of one leaf would normally remove two page surfaces, whereas the loss of a complete bifolium would remove four.
At present, we cannot establish which, if any, of these circumstances occurred.
The semantic continuity of the text must also be considered.
The statement that a divinatory outcome is favourable could plausibly be followed by a promise that the recipient's wishes will be fulfilled.
Therefore, apparent continuity of meaning does not demonstrate that the physical sequence is complete. Equally, a catchword discrepancy does not by itself prove that a leaf has been lost.
Our present conclusion is that a catchword mismatch occurs between PDF pages 39 and 40. The possibility of missing or displaced leaves requires further codicological investigation.
4. The Script: Individual Features of a Nastaʿlīq Hand
At first examination, the manuscript's handwriting appears closely related to the Nastaʿlīq tradition.
However, the scribe displays several distinctive habits in the formation and connection of letters.
In some words, the pen moves with considerable fluency. Letters are closely connected, while the beginnings and endings of adjacent words occasionally overlap.
Elsewhere, the pen appears to have been lifted before the completion of a letter, producing a second stroke.
The relationships between the letters alif, lām, bāʾ, and nūn are particularly noteworthy.
In certain words, the vertical stroke of bāʾ is elongated to such an extent that it initially resembles lām.
We encountered this difficulty while reading the word bi-ghāyat, meaning “extremely” or “exceedingly.”
Another distinctive feature concerns the writing of the expression Allāh taʿālā.
In several instances, the scribe writes its components in a compressed and highly connected manner. Some resulting shapes resemble the Arabic shadda sign.
We also observed a recurring mark above certain words. Its shape resembles a horizontally positioned figure eight or, visually, a small flying bee.
The function of this mark has not yet been established.
It may represent an abbreviation, a scribal sign, a decorative element, or an individual writing convention.
Determining its function requires systematic comparison of all occurrences.
These observations may help identify the characteristics of the scribal hand.
Nevertheless, a definitive classification of the script, or a determination of whether the manuscript was written by one or several scribes, requires more extensive palaeographical analysis.
5. The Language of the Manuscript: Chagatai or Another Variety of Eastern Turkic?
For me, one of the most fascinating aspects of this manuscript was its language.
During our reading, we encountered forms such as:
bizing
sening
seninge
anıng
izgü
bolgay
yetkürgey
qılgan
qaytup
ötmezden
eytedür
These forms are compatible with historical Eastern Turkic literary traditions.
Chagatai literary Turkic emerges as the strongest preliminary linguistic identification.
However, it would be premature to classify the manuscript definitively as Chagatai, historical Uzbek, or another regional variety of Eastern Turkic.
Chagatai functioned as a literary language across a broad geographical and cultural environment.
Its written tradition was not confined to the boundaries of a single city or political state.
Consequently, the presence of Chagatai literary features does not establish that the manuscript was copied in Herat, Bukhara, Samarkand, or any other particular location.
On the basis of the passages examined, the most defensible description is:
Historical Eastern Turkic, exhibiting strong features associated with the Chagatai literary tradition.
Verb Forms and Sentence Structure
The verbal morphology of the manuscript is especially significant.
Forms such as bolgay and çıqargay may express futurity, wishes, prayers, or possibility, depending on context.
The form qılsang illustrates a conditional construction, while qılgan reflects the historical Turkic participial system.
We also encountered a difficult expression provisionally read as aşıqmangı.
Its occurrence near a statement meaning “There is no benefit in this” suggests that it may be associated with a warning against haste or impatience.
This interpretation remains provisional.
In several places, the position of diacritical dots complicates the identification of letters.
A dot belonging to one letter may appear beneath or above another. Two dots may be closely joined, while a third is placed at a noticeable distance.
For this reason, the reading of individual words requires attention not only to letterforms but also to grammatical structure and contextual meaning.
The Significance of Seninge
The form seninge deserves particular attention.
In historical Eastern Turkic, sening may function as the second-person singular genitive form, whereas seninge can represent a dative construction meaning “to you.”
Distinguishing these forms is essential for understanding the manuscript's morphology.
Similarly, forms such as qolungdan, muradga, and yetkürgey warrant comparative examination from the perspectives of historical phonology and morphology.
6. The Divination System: Alif, Bāʾ, Jīm, and Dāl
The manuscript's introduction describes a divinatory procedure involving four sides or positions associated with the Arabic letters:
Alif — Bāʾ — Jīm — Dāl
The text instructs the user to cast the lot three times and remember the letter obtained on each occasion.
Among the combinations encountered in our reading were:
If each of the three stages independently produces one of four letters, the system theoretically permits:
4 × 4 × 4 = 64 combinations.
However, we have not yet verified whether all 64 combinations are represented in the surviving manuscript.
Establishing this would require a complete inventory of the divinatory headings, including the identification of repeated, missing, or displaced entries.
This structure suggests that the work is not merely a collection of predictions.
Rather, it appears to be a practical manual organised around a systematic method of casting lots and interpreting the resulting combinations.
7. Qur'anic Verses, Prophets, and Divinatory Interpretations
Many of the divinatory entries begin with Qur'anic verses or expressions derived from the Qur'an.
These are followed by explanations in Turkic, often identifying the prophet or historical figure associated with the outcome.
Among the figures mentioned in the sections we examined are Abraham, Noah, Isaac, Jesus, and Job.
We also encountered entries associated with ʿUmar and ʿUthmān.
An entry connected with Pharaoh emphasises caution, patience, and repentance.
The entry associated with Abraham refers to sustenance, the fulfilment of wishes, and happiness.
The entry associated with Noah includes themes of prayer, guidance, and the improvement of one's circumstances.
The entry associated with ʿUthmān mentions prosperity, the pursuit of knowledge, and good fortune.
An important distinction must be maintained here.
The original contexts and meanings of Qur'anic verses are not necessarily identical to the interpretations assigned to them within the Falnāma.
In this manuscript, Qur'anic passages are incorporated into a particular divinatory system.
For example, the entry associated with Isaac includes the expression:
لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ
“Whose is the sovereignty today? It belongs to Allah, the One, the All-Subduing.”
This expression occurs in Qur'an 40:16, Sūrat Ghāfir.
The entry associated with Noah contains a passage corresponding to Qur'an 4:69, Sūrat al-Nisāʾ.
The entry associated with Abraham includes wording from Qur'an 2:261, Sūrat al-Baqara, concerning seven ears of grain and one hundred grains in each ear.
The incorporation of these passages into divinatory interpretation provides material for further research into religious culture, textual reception, and historical practices of divination.
8. Astrological Terminology and the Social World of the Falnāma
The manuscript also contains words provisionally read as ṭāliʿ and Mushtarī.
If Mushtarī refers to the planet Jupiter, its presence may indicate a relationship between the Falnāma and traditions of astrological interpretation.
However, the precise function of the word in its sentence must be verified through renewed examination of the manuscript image.
The text also refers to days of the week.
Sunday, Monday, Tuesday, and Wednesday appear in connection with individuals' affairs, journeys, wishes, or fortunes.
These references demonstrate that the Falnāma is not composed exclusively of religious quotations.
It is also concerned with the practical anxieties and expectations of everyday life.
Work, travel, enemies, livelihood, sustenance, happiness, illness, sorrow, and the fulfilment of wishes all appear among its subjects.
The manuscript may therefore offer evidence for studying aspects of the social imagination and everyday concerns of the communities in which such texts circulated.
9. Stamps and the Manuscript's Later History
The PDF images contain marks resembling stamps with Russian or Cyrillic inscriptions.
One appears in the opening portion of the manuscript, while another is visible on PDF page 18.
A date resembling 1954 can also be observed in one of the stamps.
However, we have not yet established the complete wording of the stamp, the institution to which it belonged, or the precise significance of the date.
It should not be confused with the manuscript's date of copying.
If correctly read, it may relate to a later stage in the manuscript's ownership, registration, or institutional preservation.
The identity of the holding institution, the date of acquisition, and the route by which the manuscript entered its collection remain open questions.
10. Tammat Sanat 1289: What Does the Date Actually Record?
Near the end of the manuscript, following a concluding prayer, we encountered the inscription:
تمت سنه ۱۲۸۹
Tammat sanat 1289.
The Islamic lunar year 1289 corresponds approximately to 1872–1873 CE.
This inscription constitutes one of the most important direct textual observations for investigating the manuscript's chronology.
However, its precise function remains uncertain.
Was the work composed in that year?
Was the surviving manuscript copied in 1289 AH?
Or did the scribe reproduce a date already present in an earlier exemplar?
These questions cannot yet be answered conclusively.
In the sections examined, we did not identify an explicit statement naming the author, the scribe, or the place of copying.
Nevertheless, we examined the introduction, a selection of entries from different parts of the manuscript, and the concluding section.
This enabled us to distinguish between information directly supported by the manuscript and matters that remain unresolved.
Such distinctions are essential to responsible manuscript scholarship.
11. What Is the Scholarly Significance of This Manuscript?
The value of this Falnāma should not be assessed solely in terms of whether its divinatory predictions are considered accurate.
Our interest lies in the manuscript as a historical text, a witness to Turkic written culture, and an object of codicological and philological investigation.
Its scholarly significance can be considered across several fields.
Historical Linguistics
The manuscript provides material for examining the use of historical Eastern Turkic, particularly forms associated with the Chagatai literary tradition, in religiously inflected and everyday texts.
Palaeography
The scribe's letterforms, placement of diacritical dots, pen movements, and habits of joining letters and words offer evidence for analysing scribal practices.
Codicology
The catchwords, fold marks, sewing structure, and possible loss or displacement of leaves raise important questions concerning the manuscript's physical history.
Religious and Cultural History
The incorporation of Qur'anic passages into divinatory interpretations, their association with prophets, and the presence of astrological elements provide material for investigating historical religious culture and popular beliefs.
Historical Turkic Grammar
Forms such as bolgay, yetkürgey, seninge, and izgü may contribute to comparative studies of historical Turkic morphology, syntax, vocabulary, and literary language traditions.
Taken together, these features demonstrate that the manuscript's research value extends well beyond its immediate subject of divination.
Conclusion: More Than a Book of Divination
The manuscript examined in Episode 539 may initially appear to be a relatively simple book of divination.
Yet as we began reading its pages, a much richer world emerged.
Qur'anic verses appeared alongside Turkic sentences. Accounts associated with prophets were combined with ordinary human wishes. Astrological terminology accompanied references to the days of the week. A historical literary language was expressed through the distinctive handwriting of an individual scribe.
For me, the most compelling aspect of this manuscript was not its divinatory predictions.
It was the structure of its Turkic sentences, its verbal morphology, its vocabulary, and the writing habits of its scribe.
Some words were extremely difficult to read at first.
However, as the same letters and scribal habits appeared repeatedly across different pages, the reading gradually became easier.
This experience reaffirmed a fundamental principle of manuscript research:
A single line is not always sufficient to read a word correctly. One must become familiar with the scribe's hand, encounter the same letter repeatedly, and understand the language of the text.
We did not read the entire manuscript line by line during this session.
Some words, passages, and images require further examination.
The possible loss of leaves between PDF pages 39 and 40, the manuscript's original title, the identity of its scribe, and the precise significance of the date 1289 AH also remain unresolved.
These unanswered questions, however, do not diminish the value of the investigation.
Rather, they identify directions for further scholarly research.
This Falnāma reminded us once again that the significance of historical Turkic manuscripts lies not merely in their age or subject matter.
Their enduring value lies in their language, handwriting, history, and the cultural memory they transmit to the present.
With these observations, we conclude Episode 539.
In our forthcoming investigations, we will continue to prioritise Turkic manuscripts more than 250 years old.
Research Note
This article is based on the direct manuscript readings, observations of PDF images, and codicological and philological analysis conducted by Ensafali Hedayat during Episode 539 of Old Turkic Books Against Brain Engineering, on November 7, 2026.
It does not constitute a complete critical edition or diplomatic transcription of the manuscript.
Uncertain readings, chronological questions, and hypotheses concerning the manuscript's physical structure have been presented provisionally, with appropriate scholarly caution.
Keywords
Turkic manuscripts; Falnāma; Chagatai Turkic; Historical Eastern Turkic; Codicology; Palaeography; Catchwords; Divination; Qur'anic Verses; Islamic Manuscript Studies; 1289 AH.
This English version is ready for publication on your research blog. It can also serve as an introductory research article when presenting your manuscript studies to university professors, libraries, archives, and manuscript research centres.
The next version in your four-language publication series would be Arabic, completing the Azerbaijani Turkish, Türkiye Turkish, English, and Arabic set.
—-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
فيما يلي الترجمة العربية الكاملة للمقالة العلمية الخاصة بالحلقة 539 من سلسلة أبحاثكم في المخطوطات التركية القديمة. وقد حافظتُ على الملاحظات المستمدة من قراءتكم المباشرة للمخطوط، وعلى المصطلحات العلمية في علم المخطوطات والخطوط وفقه اللغة التاريخي، مع التمييز بين النتائج المثبتة والفرضيات التي تحتاج إلى مزيد من التحقيق.
في أثر مخطوطة «فالنامه» تركية: تاريخ 1289هـ واللغة الجغتائية الأدبية والتحقيق في الأوراق المفقودة
سلسلة «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول» — الحلقة 539
الباحث: إنصاف علي هدايت
التاريخ: 7 نوفمبر/تشرين الثاني 2026
المقدمة: مخطوطة تقع خارج معاييرنا المعتادة للاختيار
من المعايير الأساسية التي نعتمدها في سلسلتنا البحثية «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول» دراسة المخطوطات التركية التي يزيد عمرها على 250 سنة. وبناءً على هذا المعيار، فإننا لا نُدرج عادةً المخطوطات الأحدث من ذلك ضمن برنامجنا البحثي.
غير أننا خرجنا عن هذه القاعدة في الحلقة التاسعة والثلاثين بعد الخمسمائة (539).
كانت أمامنا مخطوطة مصوَّرة في ملف PDF يضم 43 صورة. وفي نهاية المخطوطة وجدنا العبارة الآتية:
«تمت سنة ۱۲۸۹»
وإذا كان هذا التاريخ وفق التقويم الهجري القمري، فإنه يوافق تقريبًا سنتي 1872–1873م.
وعليه، فإن التاريخ المثبت في نهاية المخطوطة يقع خارج المدى الزمني الذي نعتمده عادةً لاختيار المخطوطات.
ومع ذلك، لم نتمكن بعد من تحديد ما إذا كان تاريخ 1289هـ يشير إلى تأليف النص، أو نسخ المخطوطة الموجودة بين أيدينا، أو إلى تاريخ نُقل من نسخة أقدم.
لقد استرعت انتباهنا خصائص الخط واللغة والإملاء وموضوع المخطوطة، حتى إننا قررنا مواصلة دراستها وعدم ترك البحث فيها قبل إتمام ما بدأناه.
ولم يكن هدفنا مجرد قراءة النص، بل سعينا أيضًا إلى دراسة خصائص المخطوطة المادية، ونوع خطها، ولغتها، وتنظيم نصوصها، وأهميتها التاريخية، اعتمادًا على الملاحظة المباشرة.
1. هل «فالنامه» هو العنوان الأصلي للمخطوطة؟
يظهر عنوان «فالنامه» في القسم الأول من المخطوطة، وترد بالقرب منه عبارة «الله أعلم».
ويثير اجتماع هاتين العبارتين سؤالًا مهمًا:
هل «فالنامه» هو العنوان الذي وضعه المؤلف لكتابه، أم أنه عنوان أضافه لاحقًا أحد المالكين أو أمناء المكتبات أو غيرهم اعتمادًا على موضوع النص؟
لم نعثر، في المقدمة التي قرأناها، ولا في نصوص الفأل المختلفة التي فحصناها، ولا في الدعاء الختامي، على عبارة صريحة تثبت العنوان الأصلي للعمل.
ولهذا نرى أن من الأدق اعتماد «فالنامه» عنوانًا وصفيًا مؤقتًا إلى أن تتوافر أدلة أخرى.
أما موضوع المخطوطة فهو واضح؛ إذ تتناول القرعة واستخراج الفأل وتفسير نتائجه، وتقديم توجيهات تتعلق بأماني الأشخاص ومخاوفهم وظروفهم المتوقعة.
وعليه، يمكن وصفها بأنها مخطوطة تركية في الفأل والقرعة.
2. البنية المادية للمخطوطة وتجليدها
تُظهر الصور الرقمية أن المخطوطة ذات غلاف داكن اللون، يحمل بعض العناصر الزخرفية.
وتبدو على عدد من أوراقها آثار تلف ناتج عن الماء، وبقع على الورق، وتغيرات في وضوح الحبر، وأضرار مادية تجعل قراءة بعض المواضع صعبة.
وقد لاحظنا في إحدى الصور الأولى خيوطًا خضراء وسوداء متداخلة في هيئة مضفورة.
وتُعد هذه الملاحظة مهمة لدراسة خياطة المخطوطة وتجليدها.
غير أن الصور المتاحة لا تكشف بصورة كافية عن مراكز الكراريس، ولا عن مواضع اتصال الورقتين المتقابلتين في الورقة المزدوجة، ولا عن خطوط الخياطة.
وتبدو الصفحات في ملف PDF كأنها سطوح كتابية مستقلة بعضها عن بعض.
ولهذا لم نستطع تحديد عدد الكراريس التي تتألف منها المخطوطة، ولا عدد الأوراق المزدوجة في كل كراسة، ولا الجزم بفقدان أوراق منها.
كما لاحظنا في بعض الصفحات خطوطًا تشبه آثار الطي الأفقي.
وتستحق هذه الآثار الدراسة، لكنها لا تكفي وحدها لإعادة بناء ترتيب الكراريس أو تحديد العلاقات المادية بين الأوراق.
ويتطلب ذلك فحص الأصل المادي للمخطوطة أو الحصول على صور إضافية تُظهر مراكز الكراريس ومواضع الخياطة واتصال الأوراق.
3. كلمة «خوبدور» في الصفحة 39 واحتمال فقدان أوراق
ظهرت إحدى أهم المسائل الكوديكولوجية أثناء المقارنة بين الصفحتين 39 و40 من ملف PDF.
فبالقرب من السطرين الأخيرين في الصفحة 39 يبدأ فأل جديد، جاء فيه، بحسب قراءتنا الأولية:
«دال، جيم، ألف ... إن فألك قد خرج على فأل أمير المؤمنين عمر رضي الله عنه، وهو حسن للغاية».
وفي أسفل الصفحة تظهر كلمة:
«خوبدور»
ومعناها التقريبي: «إنه حسن» أو «إنه محمود».
ويبدو موضع هذه الكلمة متوافقًا مع وظيفة التعقيبة، وهي الكلمة التي يكتبها الناسخ عادةً في أسفل الصفحة للدلالة على أول كلمة في الصفحة التالية، بغرض المحافظة على تسلسل الأوراق.
لكن الصفحة 40 تبدأ بعبارة مختلفة:
«هر اندیشه قیلسانگ»
ومعناها التقريبي: «مهما فكرت في أمر...» أو «أي أمر عزمت عليه...».
ولا تظهر كلمة «خوبدور» في بداية الصفحة.
ولم نكتفِ بهذه الملاحظة، بل فحصنا بدايات الصفحات الأخرى بحثًا عن الكلمة نفسها، ولم نعثر عليها في موضع مناسب.
ويعزز هذا الاختلاف احتمال فقدان ورقة أو أكثر من المخطوطة.
غير أن هناك تفسيرات أخرى ممكنة.
فقد تكون التعقيبة نفسها قد كُتبت خطأً، أو تكون إحدى الأوراق قد فُقدت، أو تغير ترتيب الأوراق أثناء إعادة التجليد، أو أُهملت صفحة خلال التصوير الرقمي، أو وقع خطأ في النسخ.
وفقدان ورقة واحدة يعني عادةً فقدان وجهين كتابيين، أما فقدان ورقة مزدوجة كاملة فيعني فقدان أربعة أوجه.
لكننا لا نستطيع في المرحلة الحالية تحديد أيّ هذه الاحتمالات قد وقع.
كما ينبغي النظر في استمرارية المعنى.
فمن الممكن أن تتبع عبارة «إنه حسن للغاية» جملة تفيد أن صاحب الفأل سيبلغ مراده.
ولذلك فإن الاستمرار الظاهري في المعنى لا يثبت سلامة التسلسل المادي، كما أن اختلاف التعقيبة لا يثبت وحده فقدان ورقة.
ونتيجتنا الحالية هي وجود اختلاف بين تعقيبة الصفحة 39 وبداية الصفحة 40، مع احتمال فقدان أوراق أو اضطراب ترتيبها، وهي مسألة تتطلب مزيدًا من التحقيق الكوديكولوجي.
4. الخط: خصائص فردية في كتابة قريبة من النستعليق
يبدو خط المخطوطة، عند النظر الأول، قريبًا من تقاليد خط النستعليق.
غير أن الناسخ يُظهر عادات خاصة في رسم الحروف ووصل بعضها ببعض.
ففي بعض الكلمات تتحرك القلم بانسيابية واضحة، وتتقارب الحروف إلى درجة تتداخل معها بدايات الكلمات ونهاياتها أحيانًا.
وفي مواضع أخرى يبدو أن الناسخ رفع القلم ثم أكمل الحرف بحركة جديدة.
وقد استرعت انتباهنا خصوصًا العلاقات الشكلية بين حروف الألف واللام والباء والنون.
ففي بعض الكلمات يمتد الجزء العمودي من حرف الباء امتدادًا كبيرًا، حتى يبدو في القراءة الأولى شبيهًا بحرف اللام.
وقد واجهنا هذه الصعوبة عند قراءة كلمة «بغاية».
ومن الخصائص الأخرى طريقة كتابة عبارة «الله تعالى».
فقد كتب الناسخ هذه العبارة في بعض المواضع بصورة مضغوطة، مع تقارب شديد بين الحروف، حتى إن بعض أشكالها تبدو شبيهة بعلامة الشدة.
كما لاحظنا علامة متكررة فوق بعض الكلمات، تشبه الرقم ثمانية في وضع أفقي، أو تشبه نحلة صغيرة طائرة.
ولم تتضح وظيفة هذه العلامة بعد.
فقد تكون علامة اختصار، أو إشارة كتابية، أو عنصرًا زخرفيًا، أو عادة شخصية من عادات الناسخ.
ولا يمكن تحديد وظيفتها دون مقارنة جميع المواضع التي وردت فيها.
وتفيد هذه الملاحظات في التعرف إلى خصائص يد الناسخ.
لكن التصنيف النهائي للخط، وتحديد ما إذا كانت المخطوطة قد كُتبت بيد ناسخ واحد أو أكثر، يحتاجان إلى دراسة باليوغرافية أكثر شمولًا.
5. لغة المخطوطة: الجغتائية أم أحد فروع التركية الشرقية؟
كان الجانب اللغوي من أكثر جوانب هذه المخطوطة إثارة لاهتمامي.
فقد واجهنا أثناء القراءة صيغًا من قبيل:
«بیزینگ»، «سنینگ»، «سنینگه»، «آنینگ»، «ایزگو»، «بولغای»، «یئتگورکای»، «قیلغان»، «قایتوب»، «اوتمازدان» و«ایته‌دور».
وتتوافق هذه الصيغ مع التقاليد الأدبية للتركية الشرقية التاريخية.
وتبرز اللغة الجغتائية الأدبية بوصفها الاحتمال الأقوى في التصنيف اللغوي الأولي للمخطوطة.
ومع ذلك، فمن السابق لأوانه الجزم بأن النص جغتائي خالص، أو أنه يمثل الأوزبكية التاريخية، أو أحد الأنماط الإقليمية الأخرى للتركية الشرقية.
فقد كانت الجغتائية لغة أدبية واسعة الانتشار في بيئات ثقافية وجغرافية متعددة.
ولم تكن تقاليدها الكتابية محصورة في مدينة واحدة أو دولة بعينها.
ولذلك فإن وجود خصائص جغتائية في النص لا يثبت أن المخطوطة نُسخت في هراة أو بخارى أو سمرقند أو غيرها من المدن.
واستنادًا إلى المقاطع التي قرأناها، فإن الوصف الأكثر دقة هو:
نص باللغة التركية الشرقية التاريخية، يحمل خصائص قوية من التقاليد الأدبية الجغتائية.
صيغ الأفعال وبناء الجملة
تكتسب الصيغ الفعلية في هذه المخطوطة أهمية خاصة.
فصيغ مثل «بولغای» و«چیقارغای» قد تدل، بحسب السياق، على المستقبل أو التمني أو الدعاء أو الاحتمال.
أما «قیلسانگ» فتمثل تركيبًا شرطيًا، في حين تعكس «قیلغان» نظام اسم الفاعل أو الصيغ الوصفية الفعلية في التركية التاريخية.
وقد واجهنا أيضًا عبارة صعبة القراءة، يمكن قراءتها مؤقتًا «آشیقمانغی».
وورودها بالقرب من جملة معناها «لا منفعة في هذا» يرجح احتمال ارتباطها بالنهي عن الاستعجال أو التسرع.
لكن هذا التفسير ما زال يحتاج إلى التحقق.
وفي مواضع متعددة، يؤدي اختلاف مواقع النقط إلى صعوبة تحديد الحروف.
فقد تقع نقطة حرف تحت حرف آخر أو فوقه.
وأحيانًا تتصل نقطتان إحداهما بالأخرى، بينما توضع النقطة الثالثة على مسافة ملحوظة منهما.
ولهذا فإن قراءة الكلمات لا يمكن أن تعتمد على أشكال الحروف وحدها، بل يجب أن تستند أيضًا إلى البنية النحوية والسياق الدلالي.
أهمية صيغة «سنینگه»
تستحق صيغة «سنینگه» اهتمامًا خاصًا.
ففي التركية الشرقية التاريخية يمكن أن تمثل «سنینگ» صيغة الإضافة أو الملكية للمخاطب المفرد، بينما قد تمثل «سنینگه» صيغة دالة على الاتجاه، بمعنى «إليك» أو «لك».
ويُعد التمييز بين هاتين الصيغتين ضروريًا لفهم البنية الصرفية للنص.
كما تستحق صيغ مثل «قولونگدان»، «مرادغا» و«یئتگورکای» دراسة مقارنة في ضوء علم الأصوات التاريخي والصرف التركي.
6. نظام القرعة: الألف والباء والجيم والدال
تصف مقدمة المخطوطة طريقة للقرعة تعتمد على أربعة جوانب أو مواضع، ترتبط بالحروف العربية:
ألف — باء — جيم — دال
ويطلب النص من المستخدم إلقاء القرعة ثلاث مرات، مع تذكر الحرف الذي يظهر في كل مرة.
ومن التركيبات التي واجهناها أثناء القراءة:
وإذا كان كل إلقاء مستقلًا، ويمكن أن ينتج عنه أحد الحروف الأربعة، فإن عدد التركيبات الممكنة نظريًا هو:
4 × 4 × 4 = 64 تركيبًا.
لكننا لم نتحقق بعد من وجود جميع هذه التركيبات الأربعة والستين في المخطوطة.
ويتطلب ذلك إعداد قائمة كاملة بعناوين الفأل، وتحديد التركيبات المتكررة والمفقودة أو التي ربما تغير موضعها.
وتشير هذه البنية إلى أن العمل ليس مجرد مجموعة من التنبؤات، بل هو دليل عملي يقوم على نظام محدد لإلقاء القرعة وتفسير نتائجها.
7. الآيات القرآنية والأنبياء وتفسيرات الفأل
تبدأ كثير من نصوص الفأل بآيات قرآنية أو عبارات مقتبسة من القرآن الكريم.
ثم يأتي شرح باللغة التركية، يحدد غالبًا النبي أو الشخصية التاريخية المرتبطة بنتيجة القرعة.
ومن الشخصيات التي وردت في المقاطع التي قرأناها: إبراهيم ونوح وإسحاق وعيسى وأيوب عليهم السلام.
كما وجدنا نصوصًا مرتبطة بعمر وعثمان رضي الله عنهما.
أما الفأل المرتبط بفرعون، فتبرز فيه موضوعات الحذر والصبر والتوبة.
وفي فأل إبراهيم ترد موضوعات الرزق وتحقيق الأمنيات والسعادة.
وفي فأل نوح تظهر موضوعات الدعاء والهداية وتحسن الأحوال.
أما فأل عثمان فيتضمن إشارات إلى الرخاء وطلب العلم وحسن الطالع.
وهنا ينبغي المحافظة على تمييز أساسي:
إن المعاني الأصلية للآيات القرآنية في سياقاتها ليست بالضرورة مطابقة للتفسيرات التي يمنحها لها نص الفالنامه.
فالآيات القرآنية في هذه المخطوطة أُدرجت ضمن نظام خاص للقرعة والتأويل.
فعلى سبيل المثال، يتضمن الفأل المرتبط بإسحاق عليه السلام العبارة:
لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ
وهي من الآية السادسة عشرة من سورة غافر.
كما يتضمن الفأل المرتبط بنوح عليه السلام عبارة توافق جزءًا من الآية التاسعة والستين من سورة النساء.
أما الفأل المرتبط بإبراهيم عليه السلام فيشتمل على ألفاظ من الآية الحادية والستين بعد المائتين من سورة البقرة، ومنها:
«سَبْعَ سَنَابِلَ» و«فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ».
ويمثل إدراج هذه الآيات في تفسيرات الفأل مادة مهمة لدراسة الثقافة الدينية وتلقي النص القرآني والممارسات التاريخية المرتبطة بالقرعة.
8. المصطلحات الفلكية والعالم الاجتماعي للفالنامه
تظهر في النص أيضًا كلمات يمكن قراءتها مبدئيًا بصيغتي «طالع» و«مشتري».
وإذا كانت كلمة «مشتري» تشير إلى كوكب المشتري، فإن وجودها قد يدل على صلة بين المخطوطة وتقاليد التفسير التنجيمي.
غير أن الوظيفة الدقيقة لهذه الكلمة في سياق الجملة تحتاج إلى إعادة فحص الصورة الأصلية.
ويشير النص كذلك إلى أيام الأسبوع.
فقد وردت أسماء أيام مثل الأحد والاثنين والثلاثاء والأربعاء، مرتبطة بأعمال الأشخاص أو أسفارهم أو أمنياتهم أو أحوالهم.
وتوضح هذه الإشارات أن الفالنامه ليست مؤلفة من الاقتباسات الدينية وحدها.
بل إنها تتناول أيضًا هموم الحياة اليومية وتوقعات الناس.
فالعمل والسفر والأعداء والمعيشة والرزق والسعادة والمرض والحزن وتحقيق الأمنيات كلها موضوعات تظهر في النص.
ومن ثم يمكن أن تقدم المخطوطة مادة لدراسة بعض جوانب التصورات الاجتماعية والاهتمامات اليومية في البيئات التي تداولت مثل هذه الأعمال.
9. الأختام والتاريخ اللاحق للمخطوطة
تحتوي الصور الرقمية على علامات تشبه أختامًا تحمل كتابات روسية أو حروفًا سيريليّة.
ويظهر أحدها في القسم الأول من المخطوطة، بينما يظهر آخر في الصفحة الثامنة عشرة من ملف PDF.
كما لاحظنا في أحد الأختام رقمًا يشبه سنة 1954.
غير أننا لم نتمكن بعد من قراءة النص الكامل للختم، أو تحديد المؤسسة التي ينتمي إليها، أو معرفة الدلالة الدقيقة لذلك التاريخ.
ولا ينبغي الخلط بينه وبين تاريخ نسخ المخطوطة.
فإذا صحت قراءة الرقم، فقد يكون متعلقًا بمرحلة لاحقة من مراحل ملكية المخطوطة أو تسجيلها أو حفظها المؤسسي.
وما زالت هوية المؤسسة الحافظة، وتاريخ اقتناء المخطوطة، والطريق الذي وصلت من خلاله إلى مجموعتها، مسائل مفتوحة للبحث.
10. «تمت سنة 1289»: ماذا يسجل هذا التاريخ؟
في نهاية المخطوطة، وبعد دعاء ختامي، وجدنا العبارة:
«تمت سنة ۱۲۸۹»
وتوافق سنة 1289هـ القمرية تقريبًا سنتي 1872–1873م.
ويمثل هذا التسجيل أحد أهم الشواهد النصية المباشرة لدراسة تاريخ المخطوطة.
غير أن وظيفته الدقيقة ما زالت غير محسومة.
فهل أُلِّف العمل في هذه السنة؟
أم نُسخت المخطوطة الموجودة بين أيدينا سنة 1289هـ؟
أم أن الناسخ نقل تاريخًا كان موجودًا في نسخة أقدم؟
لا نستطيع في المرحلة الحالية تقديم جواب نهائي عن هذه الأسئلة.
وفي المقاطع التي فحصناها لم نجد تصريحًا واضحًا باسم المؤلف أو الناسخ أو مكان النسخ.
ومع ذلك، فقد درسنا المقدمة، ومجموعة من نصوص الفأل من مواضع مختلفة، والقسم الختامي.
وقد أتاح لنا ذلك التمييز بين المعلومات التي تثبتها الملاحظة المباشرة، والمسائل التي لم تُحسم بعد.
ويُعد هذا التمييز من المتطلبات الأساسية للتحقيق العلمي في المخطوطات.
11. ما الأهمية العلمية لهذه المخطوطة؟
لا ينبغي تقييم قيمة هذه الفالنامه على أساس صحة تنبؤاتها أو خطئها فحسب.
فنحن نتعامل معها بوصفها نصًا تاريخيًا، وشاهدًا على الثقافة الكتابية التركية، وموضوعًا للدراسة الكوديكولوجية والفيلولوجية.
وتتجلى أهميتها العلمية في عدة مجالات.
أولًا: علم اللغة التاريخي
تقدم المخطوطة مادة لدراسة استعمال التركية الشرقية التاريخية، ولا سيما الصيغ المرتبطة بالتقاليد الأدبية الجغتائية، في النصوص ذات الموضوعات الدينية واليومية.
ثانيًا: علم الخطوط القديمة
توفر أشكال الحروف، ومواضع النقط، وحركات القلم، وعادات وصل الكلمات، شواهد لدراسة الممارسات الكتابية للناسخ.
ثالثًا: علم المخطوطات المادي
تثير التعقيبات وآثار الطي وبنية الخياطة واحتمال فقدان الأوراق أو تغير ترتيبها أسئلة مهمة بشأن التاريخ المادي للمخطوطة.
رابعًا: التاريخ الديني والثقافي
يمثل إدراج الآيات القرآنية في تفسيرات الفأل، وربطها بأسماء الأنبياء، ووجود عناصر تنجيمية، مادة لدراسة الثقافة الدينية التاريخية والمعتقدات الشعبية.
خامسًا: قواعد التركية التاريخية
يمكن لصيغ مثل «بولغای» و«یئتگورکای» و«سنینگه» و«ایزگو» أن تسهم في الدراسات المقارنة للصرف والنحو والمعجم والعلاقات بين التقاليد اللغوية التركية التاريخية.
وتوضح هذه الجوانب مجتمعة أن القيمة البحثية للمخطوطة تتجاوز موضوعها المباشر المتعلق بالفأل والقرعة.
الخاتمة: أكثر من مجرد كتاب في الفأل
قد تبدو المخطوطة التي درسناها في الحلقة 539، عند النظر الأول، كتابًا بسيطًا في الفأل.
لكننا كلما تقدمنا في قراءة صفحاتها، انكشف أمامنا عالم أكثر ثراءً وتعقيدًا.
ففي هذا العالم تتجاور الآيات القرآنية والجمل التركية، وتمتزج الروايات المرتبطة بالأنبياء بأماني الناس اليومية، وتظهر المصطلحات التنجيمية إلى جانب أيام الأسبوع، وتُكتب لغة أدبية تاريخية بخط يحمل الخصائص الفردية لناسخها.
وبالنسبة إليّ، لم يكن أكثر ما أثار اهتمامي في هذه المخطوطة نتائج الفأل أو التنبؤات.
بل كان بناء الجملة التركية، وصيغ الأفعال، والثروة المعجمية، والعادات الكتابية للناسخ.
لقد كانت قراءة بعض الكلمات صعبة للغاية في البداية.
لكن تكرار أشكال الحروف نفسها والعادات الكتابية ذاتها في صفحات مختلفة جعل القراءة أسهل تدريجيًا.
وقد أكدت لنا هذه التجربة مرة أخرى مبدأً أساسيًا من مبادئ البحث في المخطوطات:
لا يكفي أحيانًا سطر واحد لقراءة كلمة قراءة صحيحة؛ بل ينبغي التعرف إلى يد الناسخ، ومشاهدة الحرف نفسه مرارًا، وفهم لغة النص وبنيته.
لم نقرأ المخطوطة كاملة سطرًا بسطر خلال هذه الجلسة.
وما زالت بعض الكلمات والمقاطع والصور تحتاج إلى إعادة الفحص والمقارنة.
كما أن احتمال فقدان أوراق بين الصفحتين 39 و40 من ملف PDF، والعنوان الأصلي للمخطوطة، وهوية الناسخ، والدلالة الدقيقة لتاريخ 1289هـ، كلها مسائل لم تُحسم بعد.
غير أن هذه الأسئلة المفتوحة لا تقلل من قيمة البحث.
بل إنها تحدد اتجاهات يمكن أن تتواصل فيها الدراسة العلمية مستقبلًا.
لقد ذكّرتنا هذه الفالنامه مرة أخرى بأن أهمية المخطوطات التركية التاريخية لا تكمن في أعمارها أو موضوعاتها وحدها.
إن قيمتها المستمرة تكمن في لغاتها وخطوطها وتواريخها والذاكرة الثقافية التي تنقلها إلى الحاضر.
وبهذه الملاحظات نختتم الحلقة 539 من سلسلتنا البحثية.
وسنواصل في أبحاثنا المقبلة إعطاء الأولوية للمخطوطات التركية التي يزيد عمرها على 250 سنة.
ملاحظة منهجية
تستند هذه المقالة إلى القراءات المباشرة للمخطوطة، والملاحظات المستخلصة من صور ملف PDF، والتحليل الكوديكولوجي والفيلولوجي الذي أجراه الباحث إنصاف علي هدايت خلال الحلقة 539 من سلسلة «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول»، بتاريخ 7 نوفمبر/تشرين الثاني 2026.
ولا تمثل المقالة تحقيقًا نقديًا كاملًا للنص أو نشرًا دبلوماسيًا شاملًا للمخطوطة.
وقد عُرضت القراءات غير المؤكدة، والمسائل المتعلقة بالتأريخ، والفرضيات الخاصة بالبنية المادية للمخطوطة، بوصفها نتائج أولية تحتاج إلى مزيد من الفحص والتحقيق.
الكلمات المفتاحية
المخطوطات التركية؛ فالنامه؛ اللغة الجغتائية؛ التركية الشرقية التاريخية؛ علم المخطوطات؛ الكوديكولوجيا؛ علم الخطوط القديمة؛ الباليوغرافيا؛ التعقيبات؛ القرعة؛ الفأل؛ الآيات القرآنية؛ المخطوطات الإسلامية؛ سنة 1289هـ.
وبذلك أصبحت لدينا أربع صيغ لغوية للمقالة العلمية الخاصة بالمخطوطة رقم 539:
التركية الأذربيجانية بالحروف العربية.
التركية المعاصرة بالحروف اللاتينية.
الإنجليزية.
العربية.
ويمكن جمع المقالات الأربع في ملف PDF واحد، مع فصل كل لغة في قسم مستقل، ليكون مرجعًا موحدًا لأبحاث هذه المخطوطة.
Subscribe to:
Posts (Atom)
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 541
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 541 https://youtube.com/live/KbNPwQIkjRQ
-
انصافعلی هدایت؛ روزنامه نگار آزد و مستقل آذربایجانی کانادا – تورنتو hedayat222@yahoo.com 001 – 647 – 740 – 8070 ... -
اصلاحات و مدرنازیسیون در تمامی زیر بناهای اساسی ممالک محروثه در دوران قاجار شروع شد که از بالا به پایین بود و نهادهای اجتماعی لازم ب... -
ان باشدا عاغیللار سیلاحلانمالی اگر کوردلر بیر خاریجی دوولتدن سیلاح آلئرلارسا، بیز نییه آلمایالئم؟ دونیادا، بیر چون میللتلر، دوولتلر حاضی...