الیازما بیلیمی — یئددینجی درس
متن قاتلاری، کاتیب مداخیله‌لری و نسبی تاریخله‌ندیرمه
«بئین موحندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کتابلار» سیلسله‌سی — ۵۱۴-جو برنامه
بوگونکـو درسیمیزده الیازمالارین مختلف یازی قاتلارینی، کاتیبلرین مداخیله‌لرینی، حرکتلرین علاوه اولونما زمانینی و متنـین نسبی تاریخینی آراشدیردیق. اساس مقصدیمیز بیر الیازمادا گؤردویوموز فرقـی تاریخی حقیقت کیمی قبول ائتمه‌دن اؤنجه، اونون سببینی علمی دلیـللرله یوخلاماغی اؤیرنمک ایدی.
۱. مشاهده ایله نتیجه‌نین فرقـی
درسیمیزه بیر فرضی الیازما نمونه‌سی ایله باشلادیق. ۲۰۰ ورقلیک بیر کتابین ایلک ۱۲۰ ورقی حرکتلی، قالان حصه‌سی ایسه حرکتسیز یازیلمیش اولسون. اوندان علاوه، خطین شکلی و مرکبین تونو دا بیر قدر فرقلی گؤرونسون.
بیز بونلاری مشاهده کیمی قئد ائده بیلریک. آنجاق درحال «ایکی مختلف کاتیب یازیبدیر» دئیه بیلمریک.
اوچ احتمال واردیر:
۱. متنـی ایکی مختلف کاتیب یازمیش اولا بیلر.
۲. بیر کاتیب متنـی مختلف زمانلاردا یازمیش اولا بیلر.
۳. اساس متن بیر مرحله‌ده یازیلمیش، حرکتلر ایسه اونون یالنیز بیر حصه‌سینه سونرادان علاوه ائدیلمیش اولا بیلر.
بو احتمallاری بیر-بیریندن آییرماق اوچون مستقل دلیـللر لازیمدیر.
۲. کاتیبین یازی خصوصیتلری
Scribal Hand
کاتیبین یازی خصوصیتلرینی تانیمـاق اوچون حرفلرین شکلینه، قلمین حرکتینه، حرفلرین بیرلشمه‌سینه، کلمه‌لر آراسی مسافه‌یه و قلمین کاغیذا باسقيسینا باخدیق.
خصوصاً کاف، یا، سین، شین، نون و میم کیمی حرفلرین مختلف شکللرینی مقایسه ائتدیک.
آنجاق ائینی کاتیبین یازیسی دا مختلف شرایطده ده‌ییشه بیلر. بونا گؤره بیر خصوصیتین بنزه‌مه‌سی ائینی کاتیبی، فرقلی اولماسی ایسه باشقا کاتیبی قطعی ثابت ائتمیر.
۳. حرکتلرین علاوه اولونماسی
Vocalization
بوندان اؤنجه اوخودوغوموز «نثر ترکی» الیازماسیندا حرکتلرله اساس حرفلرین قلم قالینلیغی آراسیندا بنزرلیک مشاهده ائتمیشدیک.
بو مشاهده‌دن بئله بیر فرضیه قوردوق: حرکتلر اساس متنله ائینی مرحله‌ده یازیلمیش اولا بیلر.
آنجاق ائینی قلم قالینلیغی، ائینی یازی زمانی دئمک دئییلدیر. کاتیب متنـی یازیب، بیر مدت سونرا ائینی قلم یا بنزر قلم ایله حرکتلری علاوه ائتمیش اولا بیلر.
بونا گؤره مرکبین رنگینی، قلم ایزلرینی، حرکتلرین یئرلشمه‌سینی و خطلرین کَسیشمه نقطه‌لرینی مقایسه ائتمه‌لی‌ییک.
۴. نسبی و مطلق تاریخله‌ندیرمه
Relative Chronology
نسبی تاریخله‌ندیرمه بیر یازی مرحله‌سینین باشقاسیندان اؤنجه یا سونرا باش وئردیگینی آراشدیرماقدیر.
Absolute Dating
مطلق تاریخله‌ندیرمه ایسه بیر واقعه‌نین تاریخینی یا ممکن زمانی محدوده‌سینی مؤعیّن ائتمه‌یه چالیشیر.
اگر بیر مالکیت مهری اساس متنـین اوزرینی اؤرتورسه، مهرین متنـدن سونرا قویولدوغونا دلیـل تاپا بیلریک. آنجاق مهرین هانسی ایلده قویولدوغونو بونونلا بیلمه‌ریک.
کاتیب قئدینده تاریخ اولسا بئله، اونون اصالتینی و اساس متنله علاقه‌سینی یوخلاماق لازیمدیر.
۵. اصلاحلار و کنار قئیدلری
Correction
Erasure
Overwriting
Marginalia
الیازمالاردا کلمه‌لر سیلینه، قازینا، اوستوندن یئنی حرف یازیلا یا کناردا دوزلیش وئریله بیلر.
بو مداخیله‌لر اساس کاتیبین اؤزو، باشقا بیر کاتیب یا سونراکی اوخوجو طرفیندن ائدیلمیش اولا بیلر.
کنار قئیدلری ایسه یالنیز متن شرحی دئییلدیر. اونلاردا کتابین مالکیتی، آلیش-ساتیشی، وقف اولونماسی، عائله اوزولرینین دوغوم و اؤلوم تاریخ‌لری و اوخوجولارین شخصی نظری ده قئد ائدیله بیلر.
بو قئیدلر کتابین اجتماعی و علمی تاریخینی آراشدیرماق اوچون اهمیتلیدیر.
۶. عملی تمرین
درسیمیزده ۲۸-جی ورقی حاققیندا آلتی خصوصیت وئریلمیش فرضی بیر الیازمانی آراشدیردیق.
اساس متن قارا مرکبله یازیلمیشدی. بعضی کلمه‌لره قیرمیزی حرکتلر علاوه اولونموشدو. کناردا فارسیجا شرح واردی و اونون خطی اساس متنـدن فرقلی گؤرونوردو. بیر کلمه‌نین اوزرینه یئنی حرف یازیلمیشدی. ورقده تاریخلی قئد یوخ ایدی.
من بو نمونه‌ده دؤرد یازی عملیاتی آییرد ائتدیم. آنجاق اونلارین دؤرد آیری زمانی مرحله اولدوغونو قطعی سؤیله‌مه‌دیم.
سونرا حرفلرین شکلینی، قلمین حرکتینی، مرکبین تونو و متنـین داخلی علاقه‌لرینی مقایسه ائتمک لازیم اولدوغونو ایضاح ائتدیم.
۷. «مخزن‌الاسرار» اوزرینه مشاهده
درسین سونوندا «مخزن‌الاسرار» الیازماسی‌نین بیر صفحه‌سینی اینجه‌له‌دیک.
صفحه‌ده یوخاری حصه‌نین اوزون سطرلری ایله آشاغیداکی کیچیک یازی بلوکلاری آراسیندا ترتیب فرقـی مشاهده ائتدیک. کاغیذدا لکه‌لر، صفحه‌ده ایسه مختلف مهر و قئیدلر گؤرونوردو.
بونلار الیازمانین فیزیکی و ایستیفاده تاریخینی آراشدیرماق اوچون اهمیتلی مشاهده‌لردیر. آنجاق یالنیز بیر صفحه‌نین عکسینه باخاراق کاتیبلرین سایینی یا کتابین تاریخینی قطعی مؤعیّن ائتمک اولماز.
۸. علمی اینگیلیسجه تمرینی
I observe a change in the handwriting.
من خطده بیر ده‌ییشیکلیک مشاهده ائدیرم.
The vocalization may have been added later.
حرکتلر سونرادان علاوه ائدیلمیش اولا بیلر.
The evidence is not sufficient to identify a different scribe.
بو دلیـللر باشقا بیر کاتیبین اولدوغونو مؤعیّن ائتمک اوچون کافی دئییلدیر.
We need to compare the ink, pen strokes, and letter forms.
مرکبی، قلم ایزلرینی و حرفلرین شکللرینی مقایسه ائتمه‌لی‌ییک.
The evidence suggests two writing stages, but this remains a hypothesis.
دلیـللر ایکی یازی مرحله‌سینه ایشاره ائدیر، آنجاق بو هله بیر فرضیه‌دیر.
۹. اؤز ایشیمه تنقیدی باخیش
بوگونکـو درسده ان گوجلو طرفیم مشاهده ایله نتیجه‌نی بیر-بیریندن آییرماغا چالیشماغیم ایدی. مختلف خط، حرکت و مرکب خصوصیتلرینی گؤرمه‌کله کیفایتلنمه‌ییب، اونلارین سبب‌لرینی آراشدیرماغا چالیشدیم.
آنجاق بیر نئچه مسئله‌ده داها احتیاطلی اولمالییام.
بیرینجیسی، مختلف یازی عملیاتی‌نی ضروراً مختلف زمانی مرحله حساب ائتمه‌مه‌لی‌یَم.
ایکینجیسی، مستقل آماری اساس اولمادان «۸۰ فیصد احتمال» کیمی عددلر وئرمه‌مه‌لی‌یَم.
اوچونجوسو، بیر قئدین یا مهرین تاریخینی الیازمانین یازیلمه تاریخی ایله قاریشدیرمامالییام.
دؤردونجوسو، مرکبلرین کَسیشمه ترتیبینی و قلم باسقيسینی یالنیز عکسدن همیشه مؤعیّن ائده بیلمه‌یه‌جه‌ییمی نظر‌ده ساخلامالییام.
بوگونکـو درسین اساس نتیجه‌سی بودور: بیر فرقـی مشاهده ائتمک، بیر تاریخی حادثه‌نی ثابت ائتمک دئییلدیر.
Əlyazmaşünaslıq: Mətn qatları, katib müdaxilələri və nisbi tarixləndirmə
“Beyin mühəndisliyinə qarşı Türkcə Əski Kitablar” — 514-cü proqram, 7-ci dərs
Bugünkü dərsimizdə əlyazmaların müxtəlif yazı qatlarını, katib müdaxilələrini, hərəkələrin əlavə olunma zamanını və mətnin nisbi tarixini araşdırdıq. Məqsədimiz əlyazmada müşahidə etdiyimiz fərqləri dərhal tarixi nəticəyə çevirmədən, onların mümkün səbəblərini elmi dəlillərlə yoxlamağı öyrənmək idi.
Müşahidədən nəticəyə
Dərsimizə 200 vərəqlik fərzi bir əlyazma nümunəsi ilə başladıq. Təsəvvür etdik ki, kitabın ilk 120 vərəqi hərəkəli, sonrakı hissəsi isə hərəkəsiz yazılıb. Bundan əlavə, xəttin zahiri görünüşündə və mürəkkəbin tonunda müəyyən fərqlər var.
Bu xüsusiyyətləri müşahidə kimi qeyd edə bilərik. Lakin onların əsasında dərhal iki müxtəlif katibin işlədiyini söyləmək düzgün olmaz.
Ən azı üç ehtimalı nəzərdən keçirməliyik: mətni iki müxtəlif katib köçürmüş ola bilər; bir katib onu müxtəlif zamanlarda yazmış ola bilər; yaxud əsas mətn bir mərhələdə yazıldığı halda hərəkələr yalnız müəyyən hissələrə sonradan əlavə edilmiş ola bilər.
Bu ehtimalları yoxlamaq üçün müstəqil dəlillərə ehtiyacımız var.
Katibin yazı xüsusiyyətlərini necə müəyyən edirik?
Scribal Hand — Katibin yazı xüsusiyyətləri
Katibin yazı xüsusiyyətlərini araşdırarkən hərflərin formasına, qələmin hərəkətinə, hərflərin birləşməsinə, sözlər arasındakı məsafəyə və qələmin kağız üzərində qoyduğu izlərə diqqət etdik.
Xüsusilə kaf, ya, sin, şin, nun və mim kimi hərflərin müxtəlif məqamlarda necə yazıldığını müqayisə etmək əhəmiyyətlidir.
Bununla belə, eyni katib müxtəlif şəraitlərdə fərqli yaza bilər. Yazı sürəti, qələmin ucu, mürəkkəb, fiziki yorğunluq və başqa amillər xəttə təsir göstərə bilər.
Buna görə bir neçə hərfin oxşarlığı iki mətnin mütləq eyni katib tərəfindən yazıldığını sübut etmədiyi kimi, zahiri fərqlər də mütləq iki katibin mövcudluğunu göstərmir.
Hərəkələr nə zaman əlavə edilib?
Vocalization — Hərəkələndirmə
Əvvəlki dərslərimizdə oxuduğumuz “Nəsrü Türki” əlyazmasında hərəkələrin qalınlığı ilə əsas hərflərin qələm izləri arasında oxşarlıq müşahidə etmişdik.
Bundan belə bir fərziyyə irəli sürmüşdüm: əsas mətnlə hərəkələr eyni yazı mərhələsində meydana gəlmiş ola bilər.
Bu, yoxlanmağa dəyər bir fərziyyədir. Ancaq eyni qələm qalınlığı mütləq eyni yazı zamanı demək deyil. Katib mətni yazdıqdan müəyyən müddət sonra eyni və ya oxşar qələmlə ona hərəkələr əlavə etmiş ola bilər.
Bunu araşdırmaq üçün mürəkkəbin tonunu, qələm izlərini, hərəkələrin yerləşməsini və hərflərlə kəsişmə nöqtələrini müqayisə etməliyik.
Hansı mürəkkəb qatının üstə olduğunu müəyyən etmək bəzi hallarda mümkündür. Lakin adi rəqəmsal fotoşəkil bunun üçün həmişə kifayət etmir.
Nisbi və mütləq tarixləndirmə
Relative Chronology — Nisbi xronologiya
Nisbi tarixləndirmə bir yazı mərhələsinin digərindən əvvəl, yaxud sonra baş verdiyini müəyyənləşdirməyə çalışır.
Absolute Dating — Mütləq tarixləndirmə
Mütləq tarixləndirmədə isə müəyyən bir tarix və ya mümkün tarix aralığı axtarılır.
Məsələn, kitabın üzərindəki mülkiyyət möhürü əsas mətnin müəyyən hissəsini örtürsə, möhürün mətnin yazılmasından sonra vurulduğunu düşünmək üçün əsas yarana bilər. Lakin bu, möhürün hansı ildə vurulduğunu göstərmir.
Eyni şəkildə, əlyazmanın sonundakı tarixli katib qeydi də ayrıca yoxlanmalıdır. Həmin qeydin orijinal olub-olmadığını və əsas mətnlə əlaqəsini müəyyənləşdirmək vacibdir.
Əvvəlki dərslərdə öyrəndiyimiz iki termin burada yenidən əhəmiyyət qazanır:
Terminus post quem — Hadisənin baş verə biləcəyi ən erkən tarix həddi.
Terminus ante quem — Hadisənin baş verə biləcəyi ən gec tarix həddi.
Bu terminlərdən istifadə edərkən hansı hadisəni tarixləndirdiyimizi dəqiq göstərməliyik: kağızın hazırlanmasını, mətnin köçürülməsini, mülkiyyət qeydini, yoxsa başqa bir müdaxiləni.
Mətn düzəlişləri və kənar qeydləri
Əlyazmalarda katiblər və sonrakı oxucular müxtəlif müdaxilələr etmiş ola bilərlər.
Correction — Düzəliş və ya islah.
Erasure — Yazının silinməsi və ya qazınması.
Overwriting — Mövcud yazının üzərinə yenidən yazılması.
Marginalia — Kənar qeydləri.
Bəzi hallarda katib səhv yazdığı sözü silir, üzərindən xətt çəkir və ya düzgün variantını səhifənin kənarında qeyd edir.
Lakin belə düzəlişlərin hamısını əsas katibə aid etmək olmaz. Onları başqa bir katib, redaktor və ya kitabın sonrakı oxucusu etmiş ola bilər.
Bu məsələdə yalnız xəttin və mürəkkəbin fərqini deyil, mətnin mənasını da yoxlamalıyıq. Məsələn, dəyişdirilmiş bir ifadənin əvvəlki variantı əsərin başqa hissələrində qorunmuş ola bilər.
Belə mətnlərarası müqayisələr müdaxilənin xarakterini anlamağa kömək edə bilər. Ancaq mənaca uyğunsuzluq təkbaşına qəsdən dəyişiklik edildiyini sübut etmir.
Kənar qeydləri isə əlyazmanın yalnız mətn tarixini deyil, sosial tarixini də işıqlandıra bilər. Kitabların kənarlarında mülkiyyət qeydləri, alış-satış məlumatları, vəqf qeydləri, şəxsi düşüncələr, ailə üzvlərinin doğum və ölüm tarixləri yazılmış ola bilər.
Bu qeydlər əsas əsərin bir hissəsi olmasa da, kitabın sonrakı həyatını öyrənmək üçün mühüm mənbələrdir.
28-ci vərəq üzərində əməli məşğələ
Dərsimizdə fərzi bir əlyazmanın 28-ci vərəqini araşdırdıq.
Nümunəyə əsasən, səhifədə qara mürəkkəblə yazılmış əsas mətn, qırmızı hərəkələr, farsca kənar şərhi və bir sözün üzərinə qara mürəkkəblə əlavə edilmiş yeni hərf var idi. Farsca şərhin xətti əsas mətndən fərqli görünürdü. Səhifədə tarixli qeyd yox idi.
Mən burada dörd ayrı yazı əməliyyatını müəyyənləşdirdim: əsas mətnin yazılması, hərəkələrin qoyulması, kənar şərhin əlavə edilməsi və bir hərfin sonradan yazılması.
Lakin sonrakı müzakirədə bu dörd əməliyyatın mütləq dörd ayrı zaman mərhələsi olmadığını qəbul etdik.
Eyni katib bir neçə əməliyyatı eyni zamanda yerinə yetirmiş ola bilər. Həmçinin fərqli görünən kənar şərhi də əsas katibin sonrakı yazısı ola bilər.
Burada əsas elmi nəticə budur: yazı əməliyyatlarının sayı ilə müstəqil tarixi mərhələlərin sayı eyni anlayış deyil.
“Məxzənül-əsrar” əlyazması üzərində müşahidə
Dərsimizin sonunda “Məxzənül-əsrar” əlyazmasının bir səhifəsini açaraq əvvəlki nəzəri biliklərimizi tətbiq etməyə çalışdıq.
Səhifənin yuxarı hissəsində uzun və nisbətən sərbəst yerləşdirilmiş sətirlər, aşağı hissəsində isə kiçik yazı blokları müşahidə etdik. Bəzi sözlərin maili yazıldığını, mürəkkəb tonlarının və xəttin görünüşünün müəyyən fərqlər göstərdiyini qeyd etdik.
Səhifədə möhürlər və başqa işarələr də görünürdü.
Bunlar araşdırılmağa dəyər xüsusiyyətlərdir. Ancaq bir səhifənin fotoşəkli əsasında müxtəlif katiblərin sayını və yazı mərhələlərinin tarixini qəti müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Bu mərhələdə müşahidələrimizi qeyd edib daha çox səhifə, müqayisəli nümunə və fiziki dəlil toplamaq daha düzgün yanaşmadır.
Elmi ingilis dili üzrə məşğələ
Bu gün aşağıdakı beş cümləni öyrəndik.
1. I observe a change in the handwriting.
Mən xəttdə bir dəyişiklik müşahidə edirəm.
2. The vocalization may have been added later.
Hərəkələr sonradan əlavə edilmiş ola bilər.
3. The evidence is not sufficient to identify a different scribe.
Bu dəlillər başqa bir katibin olduğunu müəyyənləşdirmək üçün kifayət deyil.
4. We need to compare the ink, pen strokes, and letter forms.
Biz mürəkkəbi, qələm izlərini və hərflərin formalarını müqayisə etməliyik.
5. The evidence suggests two writing stages, but this remains a hypothesis.
Dəlillər iki yazı mərhələsinə işarə edir, lakin bu hələ fərziyyədir.
Bu cümlələr xüsusilə elmi müzakirələrdə ehtimal və qəti nəticəni bir-birindən ayırmaq baxımından faydalıdır.
Öz fəaliyyətimin tənqidi qiymətləndirilməsi
Bugünkü dərsdə ən müsbət cəhətim müşahidə ilə nəticəni ayırmağa çalışmaq idi. Əlyazmada fərqli xətt, mürəkkəb və hərəkə xüsusiyyətləri gördükdə bunları dərhal müxtəlif katiblərə aid etmək əvəzinə, alternativ izahlar axtardım.
Digər müsbət cəhətim əvvəlki əlyazma təcrübələrimi yeni öyrəndiyim nəzəri anlayışlarla əlaqələndirməyim idi. “Nəsrü Türki”, “Xosrov və Şirin” və “Məxzənül-əsrar” üzərindəki müşahidələr bu baxımdan faydalı nümunələr oldu.
Bununla yanaşı, bəzi yanaşmalarımı təkmilləşdirməliyəm.
Əvvəla, fərqli yazı əməliyyatlarını ayrı-ayrı tarixi mərhələlər kimi qəbul etməkdə ehtiyatlı olmalıyam. Dörd əməliyyatın mövcudluğu dörd müstəqil yazı dövrünün sübutu deyil.
İkincisi, müəyyən dəlillərin gücünü ifadə edərkən əsaslandırılmamış faizlərdən istifadə etməməliyəm. Məsələn, “80 faiz ehtimalla eyni katibdir” demək əvəzinə, dəlillərin güclü, zəif və ya qeyri-kafi olduğunu göstərmək daha elmi yanaşmadır.
Üçüncüsü, kitabxana nömrələrini, mülkiyyət qeydlərini və katib tarixlərini bir-birindən ayırmalıyam. Əlyazmanın üzərində görünən hər rəqəm onun köçürülmə tarixi deyil.
Dördüncüsü, bir müdaxilənin qəsdən edildiyini yalnız mətnin mənasına əsaslanaraq müəyyənləşdirməməliyəm. Belə nəticələr paleoqrafik, kodikoloji və mətnşünaslıq dəlillərinin birlikdə yoxlanmasını tələb edir.
Nəhayət, yüksək keyfiyyətli fotoşəkillərin belə bəzi fiziki xüsusiyyətləri tam göstərmədiyini nəzərə almalıyam. Qələm basqısını, mürəkkəb qatlarının ardıcıllığını və kağızın bəzi xüsusiyyətlərini müəyyən etmək üçün əlavə texniki müayinə tələb oluna bilər.
Nəticə
Yeddinci dərsimizdə üç əsas dəlil qrupunu birlikdə qiymətləndirməyi öyrəndik: paleoqrafik dəlillər — xətt və hərflərin xüsusiyyətləri; kodikoloji dəlillər — kağız, mürəkkəb və əlyazmanın fiziki quruluşu; mətnşünaslıq dəlilləri — sözlər, terminlər, şərhlər və mətnin daxili əlaqələri.
Bu üç sahənin dəlilləri bir-birini təsdiqlədikdə elmi nəticəmiz daha güclü olur.
Bugünkü dərsin əsas qaydası isə belədir:
Bir fərqi müşahidə etmək, bir tarixi hadisəni sübut etmək demək deyil.
Əlyazmaşünasın vəzifəsi yalnız fərqləri görmək deyil, həmin fərqlərin mümkün səbəblərini araşdırmaq, alternativ ehtimalları yoxlamaq və nəticəni yalnız dəlillərin imkan verdiyi səviyyədə ifadə etməkdir.
