بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 522 - درس 11
تورکجه
Türkcə
In English
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار
۵۲۳-جو بؤلوم — ۱۱-جی درسین علمی خولاصه‌سی
درسین موضوعو: الیازمالارین تاریخی، کولوفون، نسخه‌لر آراسی مقابله و متن تنقیدی
بو گونکۆ درسیمیزده الیازما بیر اثرین تاریخینی تعیین ائتمک اوچون ایشلدیگی‌میز دلیل‌لری، اونلارین اعتبار درجه‌سینی و بیر-بیری ایله مناسبتینی آراشدیردیق. عملی مثاللریمیزین بیر حصه‌سینی «ستین البساتین» الیازماسی اوزرین‌ده آپاردیق.
درسیمیزین اساس علمی نتیجه‌سی بو اولدو کی، بیر الیازمانین تاریخینی یالنیز بیر تاریخ قئیدینه، خط خصوصیتینه یا کاغیذ نیشانینا اساسلاناراق قطعی تعیین ائتمک اولماز. تاریخی نتیجه مختلف دلیللرین مقابله‌سی و تنقیدی یوخلانماسی ایله الده ائدیلمَلیدیر.
۱. تألیف تاریخی ایله استنساخ تاریخی آراسینداکی فرق
بیز اثرین مؤلف طرفیندن یازیلماغا باشلاندیغی تاریخی، تألیفین تاماملاندیغی تاریخی و الیمیزده‌کی نسخه‌نین کاتب طرفیندن کؤچورولدوغو تاریخی بیر-بیریندن آییردیق.
«ستین البساتین» اثرینین مقدمه‌سینده ۱۰۳۱-جی هجری ایلینده، مصرین فیوم منطقه‌سینده تألیفه باشلانماسی حاققیندا معلومات واردیر. الیمیزده‌کی نسخه‌نین کولوفونوندا ایسه ۱۱۰۹-جو هجری تاریخی اوخونور.
بیز بو ایکی تاریخین مختلف مرحله‌لره عائید اولا بیله‌جَیینی قئید ائتدیک. لاکین کولوفونون قاباقکی نسخه‌دن کؤچورولمه‌سی احتمالینی ده آچیق ساخْلادیق.
۲. مؤلفین خاتمه‌سی ایله کاتبین کولوفونونون آیریلماسی
کتابین سون صفحه‌سینده ایکی آیری حصه تعیین ائتدیک.
بیرینجی حصه‌ده مؤلف اثرین یازیلماسیندان دانیشیر، عالملردن خطالاری اصلاح ائتمه‌لرینی و اونو خئیر دعا ایله یاد ائتمه‌لرینی ایسته‌ییر.
Explicit
ایکینجی حصه‌ده ایسه نسخه‌نین تاماملانماسی، کاتبین آدی و تاریخی معلوماتلار یئر آلیر.
Colophon
بیز مؤلفین خاتمه‌سی ایله کاتبین کولوفونونو بیر-بیرینه قاریشدیرماماغین ضروری اولدوغونو اؤیرندیک.
۳. خط، قلم حرکتلری و منطقه‌وی کتابت عادتلری
خطین تاریخی تعیین ائتمکده یاردیمچی دلیل اولدوغونو آراشدیردیق.
تبریز، اردبیل، قم، تهران، اصفهان و باشقا منطقه‌لرده کتابت عادتلرینین فرقلی اولا بیله‌جَیینی قئید ائتدیک.
قلمین حرکتینی، حرفلرین شکلینی، کلمه‌لرین بیر-بیرینه باغلانماسینی، سطرلرین یوخاری یا آشاغی مئیل ائتمه‌سینی و حرکت‌گذاری اوصولونو تاریخی قرینه‌لر کیمی دَیَرلندیر‌دیک.
آنجاق خط خصوصیت‌لرینین تک‌باشینا قطعی تاریخ وئرمه‌دیگی نتیجه‌سینه گلدیک.
۴. متن ایچینده‌کی تاریخی معلوماتلار
بیر اثر‌ده سلطانین، عالمین یا تاریخی حادثه‌نین ذکر ائدیلمهسینین تاریخ تعیین ائتمکده اهمیتینی آراشدیردیق.
بیز ایکی اصطلاح اؤیرندیک:
Terminus post quem
بیر اثرین یا متن طبقه‌سینین هانسی تاریخدن قاباق یارانمیش اولا بیلمه‌یه‌جَیینی گؤسترن ارکن تاریخی حد.
Terminus ante quem
بیر اثرین یا نسخه‌نین هانسی تاریخدن گئج اولمایاراق موجود اولدوغونو گؤسترن سون تاریخی حد.
بیر سلطانین آدینین ذکر ائدیلمهسینین اثرین حتماً او سلطانین حیاتدا اولدوغو دؤورده یازیلمیش اولدوغونو ثابت ائتمه‌دیگینی ده قئید ائتدیک.
۵. کاغیذین ایستهصال تاریخی و نسخه‌نین استنساخ تاریخی
سو نیشانینین کاغیذین تاریخی حاققیندا معلومات وئره بیله‌جَیینی، لاکین نسخه‌نین استنساخ تاریخینی همیشه قطعی تعیین ائتمه‌دیگینی اؤیرندیک.
Watermark
کاغیذین ایستهصال تاریخی، اونون یازی اوچون ایشلدیلمه تاریخی و نسخه‌نین استنساخ تاریخی آیری مفهۇملاردیر.
بیر کاغیذ حاضیرلاندیقدان ایللر سونرا کتابت اوچون ایشلدیله بیلر.
۶. مالکیت قئیدلرینین تاریخی دَیَری
فرضی تمرینیمیزده ۱۱۲۰-جی هجری تاریخلی مالکیت قئیدینی آراشدیردیق.
نتیجه‌میز بو اولدو کی، اگر مالکیت قئیدی معتبر و همان نسخه‌یه عائید اولسا، نسخه‌نین او تاریخده موجود اولدوغونا دلیل‌دیر.
آنجاق مالکیت قئیدی نسخه‌نین تألیف یا استنساخ تاریخینی مستقیم گؤسترمیر.
۷. نسخه‌لر آراسی مقابله و اورتاق خطالار
اوچ فرضی نسخه‌ده مختلف اوخونوشلاری مقابله ائتدیک.
Variant Reading
بیر اثرین مختلف نسخه‌لرینده عینی متن موضع‌سینده گؤرونن فرقلی اوخونوشلاردیر.
بیز اوخونوش فرق‌لرینین هر بیرینین حتماً خطا اولمادیغینی قئید ائتدیک. بو فرق‌لر کاتب خطاسی، قصدلی اصلاح، منطقه‌وی دیل خصوصیتی یا مؤلفین اؤز دَییشیکلیگی نتیجه‌سی اولا بیلر.
ایکی نسخه‌ده عینی خطانین گؤرونمه‌سی اورتاق منبع احتمالینی گوجلندیره بیلر؛ لاکین تک‌باشینا قطعی شجره علاقه‌سینی ثابت ائتمیر.
۸. حاشیه اصلاحلری و متن انتقالی
«ستین البساتین» نسخه‌سینین ۶۰-جی صفحه‌سینده اساس متن ایله حاشیه آراسیندا رقم واسطه‌سی ایله قورولموش بیر علاقه‌نی آراشدیردیق.
حاشیه‌ده قرآنین حجر سوره‌سینین ۴۲-جی آیه‌سیندن بیر عبارت یئر آلیر:
«إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ»
بیز بو علاوه‌نین کاتبین اونوتدوغو عبارت، سونراکی اصلاح یا باشقا بیر متن مداخله‌سی اولا بیله‌جَیینی قئید ائتدیک.
اصلاحین سببینی تعیین ائتمک اوچون اساس متنین اصلاح‌دان قاباقکی حالینی و باشقا نسخه‌لری مقابله ائتمه‌لیییک.
۹. «ستین البساتین» اثرینین سیاسی و اجتماعی مضمونۇ حاققیندا یئنی فرضیه
درسین سون حصه‌سینده اثرین ۵–۱۱-جی ورقلریندن بعضی پارچالاری اوخودوق.
بو پارچالاردا قرآنین فضیلتلری، الهی عدالت، توبه، توکل، رزق، عرفانی عشق و معنوی مشاهده موضوعلاری گؤردوک.
بونونلا برابر، یئنی بیر آراشدیرما سوآلی مطرح ائتدیک:
گؤره‌سن، مؤلف یا ترجمه‌چی قرآن تفسیرینی اؤز دؤورونون سیاسی، اجتماعی و اخلاقی ناراحاتیلیقلارینی بیان ائتمک اوچون ده ایشلدیبمی؟
بو فرضیه‌نی یوخلاماق اوچون عربجه منبع ایله تورکجه ترجمه‌نی، مقدمه‌نی، خاتمه‌نی و اثرین مختلف مجلس‌لرینی مقابله ائتمه‌نین ضروری اولدوغو نتیجه‌سینه گلدیک.
درسین علمی نتیجه‌سی
بو گونکۆ درسیمیزده الیازما آراشدیرماسی‌نین اوچ اساس پرنسیپینی تثبیت ائتدیک:
بیرینجی: موشاهیده ایله فرضیه‌نی بیر-بیریندن آییرمالیییق.
ایکینجی: تاریخی دلیل‌لری مستقل یوخلامالی و سونرا بیر-بیرینه توتوشدورمالیییق.
اوچونجو: نسخه‌نین مادی تاریخی، متنین انتقال تاریخی و مؤلفین فکری مقصدی آیری-آیری آراشدیرمالیییق.
بو اوصول بیزه یالنیز الیازمانین نه زمان یازیلمیش اولدوغونو دئییل، هم ده متنین نئجه دَییشدیگینی و هانسی تاریخی محیطده هانسی معنا‌لاری داشیدیغینی آراشدیرماغا امکان وئریر.
۱۱-جی درسین دؤردونجو تمرینی — کاتب علاوه‌سینی مؤلفین اؤز دَییشیکلیگیندن آییرماق — نؤوبتی جلسه‌یه ساخْلانیب.
۵۲۳-جو بؤلومون ۱۱-جی درسی بورادا تاماملاندی.
--------------------------------------------------------------------
آشاغیدا عینی مقاله‌نی لاتین الفباسی ایله، تورکجه و وئب‌لوگدا یاییملانماغا اویغون بیر اوسلوبدا حاضیرلادیم. متنی بیرینجی شخصین جمعی، یعنی «بیز» دیلی ایله یازدیـم.
Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar
523. Bölüm – 11. Ders
Yazma Eserlerin Tarihlendirilmesi, Kolofon, Nüsha Karşılaştırması ve Metin Tenkidi
Eski Türkçe yazma eserler üzerine sürdürdüğümüz araştırma ve okuma programımızın 523. bölümünde, on birinci dersimizi yazma eserlerin tarihlendirilmesi, nüshalar arasındaki farklılıklar ve metin tenkidinin temel yöntemlerine ayırdık. Bu derste öğrendiğimiz kuralları, önceki bölümde okumaya başladığımız Sittînü'l-Besâtîn adlı Türkçe yazma eser üzerinde uygulamaya çalıştık.
Çalışmamızın temel sorusu şuydu: Bir yazma eserin ne zaman yazıldığını, hangi tarihte istinsah edildiğini ve günümüze ulaşan nüshanın hangi değişikliklerden geçtiğini nasıl belirleyebiliriz?
Bu soruya cevap ararken tek bir tarih kaydının, yazı biçiminin veya kâğıt özelliğinin kesin sonuç vermeyeceğini gördük. Sağlıklı bir tarihlendirme için metin içindeki tarihî bilgiler, kolofon, yazı özellikleri, kâğıt, filigran, mürekkep, mülkiyet kayıtları ve diğer nüshaların birlikte incelenmesi gerektiği sonucuna vardık.
1. Telif Tarihi ile İstinsah Tarihi Arasındaki Fark
Dersimizin ilk aşamasında bir eserin telif tarihi ile elimizdeki nüshanın istinsah tarihini birbirinden ayırdık.
Telif tarihi, eserin müellif tarafından kaleme alındığı dönemi ifade eder. Ancak telifin başlangıcı ile tamamlanması aynı tarihte olmayabilir. Müellif bir eseri birkaç yıl boyunca yazmış, daha sonra bazı bölümlerini değiştirmiş veya yeni bilgiler eklemiş olabilir.
İstinsah tarihi ise mevcut nüshanın bir müstensih tarafından kopyalandığı tarihtir.
Sittînü'l-Besâtîn eserinin mukaddimesinde, müellifin hicrî 1031 yılında Mısır'ın Feyyum bölgesinde eserini yazmaya başladığına ilişkin bir ifade bulunmaktadır. İncelediğimiz nüshanın sonunda ise hicrî 1109 tarihi okunmaktadır.
Bu iki tarih arasında 78 hicrî yıl vardır.
Ancak bu fark tek başına herhangi bir çelişki oluşturmaz. Bir eser yazıldıktan onlarca, hatta yüzlerce yıl sonra yeniden istinsah edilebilir.
Burada dikkat edilmesi gereken başka bir ihtimal de bulunmaktadır: Müstensih, önceki nüshanın kolofonunu da aynen kopyalamış olabilir. Dolayısıyla kolofondaki tarihin mutlaka elimizdeki nüshanın istinsah tarihi olduğunu kabul edemeyiz.
2. Müellifin Hatimesi ile Müstensihin Kolofonu
İncelediğimiz yazmanın son sayfasında iki ayrı bölüm bulunduğunu gözlemledik.
İlk bölümde müellif, eserini yazma gerekçesinden söz etmekte, âlimlerden metindeki hataları düzeltmelerini ve kendisini hayır dua ile anmalarını istemektedir.
Bu bölüm, eserin son sözleri veya hatimesi olarak değerlendirilebilir.
Explicit
İkinci bölümde ise nüshanın tamamlandığı belirtilmekte; müstensihin adı, istinsah yeri ve tarihine ilişkin bilgiler verilmektedir.
Colophon
Bu iki bölümü birbirinden ayırmak önemlidir. Çünkü müellifin hatimesi eserin bütün nüshalarında aktarılmış olabilir. Buna karşılık kolofon, mevcut nüshanın hazırlanma sürecine ilişkin bilgiler taşıyabilir.
Ancak bir müstensihin önceki nüshanın kolofonunu da kopyalaması mümkündür.
İncelediğimiz yazmada ana metin ile kolofonun yazı biçimlerinin birbirine benzediğini gözlemledik. Bunun aynı müstensihin elinden çıktığına işaret edebileceğini düşündük. Bununla birlikte kesin sonuca varabilmek için harf biçimlerini, kalem hareketlerini, mürekkebi ve diğer paleografik özellikleri karşılaştırmak gerektiğini belirledik.
3. Yazı Biçimi, Kalem Hareketleri ve Bölgesel Yazı Gelenekleri
Yazma eserlerin tarihlendirilmesinde paleografik özellikler önemli yardımcı delillerdir.
Tebriz, Erdebil, Kum, Tahran, İsfahan ve başka merkezlerde aynı dönemde farklı yazı gelenekleri bulunabilir. Bunun yanında bir müstensihin eğitim aldığı çevre, kullandığı yazı türü ve metnin niteliği de yazı biçimini etkileyebilir.
Dersimizde özellikle şu özellikler üzerinde durduk:
Harflerin şekilleri ve birbirlerine bağlanma biçimleri
Kalemin hareketi ve yazının hızı
Kelimelerin birbirine yaklaşması veya iç içe geçmesi
Satırların düz, yukarıya veya aşağıya eğimli ilerlemesi
Harekelerin kullanılması ve yerleştirilmesi
Mürekkebin rengi ve kalem ucunun bıraktığı izler
Sittînü'l-Besâtîn nüshasında bazı kelimelerin birbirine çok yakın yazıldığını, hatta yer yer birbirinden ayrılmasının güçleştiğini gözlemledik.
Bu özellik, müstensihin hızlı yazmış olabileceğini düşündürmektedir. Ancak aynı durum onun alışılmış yazı üslubundan da kaynaklanabilir.
Bu nedenle yalnızca yazının görünüşüne dayanarak kesin tarih vermenin bilimsel açıdan doğru olmadığını kabul ettik.
4. Metin İçindeki Tarihî Bilgiler
Bir eserde sultanların, âlimlerin veya tarihî olayların anılması, eserin tarihlendirilmesinde önemli ipuçları sağlayabilir.
Ancak bir kişinin adının zikredilmesi, eserin mutlaka o kişinin yaşadığı dönemde yazıldığı anlamına gelmez.
Örneğin İmam Gazzâlî'nin adının geçtiği bir metin, onun ölümünden yüzyıllar sonra kaleme alınmış olabilir.
Buna karşılık müellifin kendi döneminde gerçekleşen bir olayı anlatması, metnin belirli bir tarihten önce yazılamayacağını gösterebilir.
Bu bağlamda iki temel tarihlendirme kavramını ele aldık.
Terminus post quem
Bir metnin veya nüshanın hangi tarihten önce meydana gelmiş olamayacağını belirten en erken tarih sınırıdır.
Terminus ante quem
Bir metnin veya nüshanın hangi tarihten geç olmayacak şekilde mevcut bulunduğunu gösteren en geç tarih sınırıdır.
Burada önemli bir ayrıntıya dikkat ettik: Bir metinde tarihî olayın bulunması, eserin bütün bölümlerinin o olaydan sonra yazıldığını mutlaka göstermez.
Müellif önceki metnine sonradan yeni bir bölüm eklemiş olabilir.
Dolayısıyla tarihlendirme yaparken eserin farklı yazım ve düzenleme aşamalarını birbirinden ayırmak gerekir.
5. Kâğıdın Üretim Tarihi ile Nüshanın Yazım Tarihi
Dersimizin önemli konularından biri de kâğıdın tarihiydi.
Bir yazmanın kâğıdında bulunan filigran, kâğıdın üretim dönemini araştırmamıza yardımcı olabilir.
Watermark
Ancak kâğıdın üretildiği tarih ile üzerine yazı yazıldığı tarih aynı olmak zorunda değildir.
Bir kâğıt üretildikten yıllar sonra kullanılabilir. Bu nedenle filigranın tarihlendirilmesi, nüshanın istinsah tarihini tek başına kesin olarak belirlemez.
Öte yandan kâğıdın belirli bir tarihten önce üretilmediği güvenilir delillerle kanıtlanırsa, üzerindeki yazının da o tarihten önce yazılmış olması mümkün değildir.
Filigran araştırmasında yalnızca şekil benzerliğine değil, işaretin ölçülerine, kâğıt içindeki konumuna, zincir çizgilerine ve tarihli karşılaştırma örneklerine de dikkat edilmesi gerektiğini öğrendik.
6. Mülkiyet Kayıtlarının Tarihî Değeri
Bir başka uygulamamızda hicrî 1120 tarihli bir mülkiyet kaydını değerlendirdik.
Bu kaydın gerçekten o tarihte yazıldığı ve mevcut nüshaya ait olduğu doğrulanırsa, nüshanın 1120 yılında mevcut bulunduğunu kabul edebiliriz.
Ancak bu kayıt eserin telif tarihini veya nüshanın tam olarak hangi yılda istinsah edildiğini doğrudan göstermez.
Bu nedenle mülkiyet kayıtları, kolofonlar ve kâğıt özellikleri birbirini tamamlayan, fakat farklı sorulara cevap veren delillerdir.
7. Nüshalar Arasındaki Farklı Okunuşlar
Dersimizin ikinci önemli bölümünde metin tenkidine geçtik.
Bir eserin farklı nüshalarında aynı yerde görülen değişik okunuşları karşılaştırdık.
Variant Reading
Örneğin bir nüshada “sultan-ı âdil”, diğerinde “padişah-ı âdil”, üçüncüsünde ise yalnızca “sultan” ifadesi bulunabilir.
Bu farklılıkların her birinin mutlaka hata olması gerekmez.
Bazı farklılıklar müstensihin yanlışından, bazıları bilinçli düzeltmeden, bazıları bölgesel dil özelliklerinden, bazıları ise müellifin kendi metnini yeniden düzenlemesinden kaynaklanabilir.
Bu nedenle en eski nüshanın her zaman en doğru metni içerdiğini varsayamayız.
8. Ortak Hatalar ve Nüshaların Soy Ağacı
Uygulamalı alıştırmamızda iki nüshada aynı ibarenin düşmüş olduğunu varsaydık.
Bu ortak eksikliğin, iki nüshanın aynı kaynaktan kopyalandığını kesin olarak kanıtlayıp kanıtlamayacağını tartıştık.
Vardığımız sonuç şuydu:
İki müstensihin birbirinden bağımsız olarak aynı hatayı yapması mümkündür.
Ancak aynı yerde, aynı uzun ibarenin ve özellikle nadir görülen bir hatanın tekrarlanması, nüshalar arasında ortak kaynak bulunduğu ihtimalini güçlendirebilir.
Böylece nüshaların soy ağacını kurarken tek bir benzerliğe değil, birçok bağımsız ortak hata ve farklılığa bakılması gerektiğini öğrendik.
9. Haşiye Düzeltmeleri ve Metnin Aktarım Tarihi
Sittînü'l-Besâtîn nüshasının 60. sayfasında ana metin ile haşiye arasında bir işaret bağlantısı bulunduğunu daha önce gözlemlemiştik.
Haşiyede Kur'an'ın Hicr suresinin 42. ayetinden şu ifade yer almaktadır:
إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ
Bu ibarenin ana metne eklenmesi amacıyla yazılmış olabileceğini değerlendirdik.
Ancak söz konusu eksikliğin müstensihin göz sıçramasından mı, önceki nüshadaki bir eksiklikten mi, yoksa daha sonraki bir müdahaleden mi kaynaklandığını henüz belirleyemedik.
Bunun için ana metnin düzeltmeden önceki hâlini ve diğer nüshalardaki karşılıklarını incelememiz gerektiği sonucuna vardık.
10. Sittînü'l-Besâtîn'in Siyasi ve Toplumsal İçeriği Üzerine Yeni Bir Araştırma Sorusu
Dersimizin son bölümünde, kitabın yalnızca Kur'an kıssalarının açıklanması amacıyla mı yazıldığını, yoksa müellifin veya Türkçe tercümeyi hazırlayan kişinin kendi dönemine ilişkin siyasi ve toplumsal düşüncelerini de metne yansıtıp yansıtmadığını sorguladık.
Bu amaçla eserin 5–11. varaklarından bazı bölümler okuduk.
Okuduğumuz parçalarda Kur'an'ın faziletleri, tövbe, ilahi adalet, mükâfat, tevekkül, rızık, tasavvufi aşk ve manevi müşahede gibi konular öne çıkıyordu.
Bu bölümlerde doğrudan siyasi bir eleştiri belirleyemedik.
Ancak bir eserin ilk bölümlerinde dini ve ahlaki konuların bulunması, ilerleyen bölümlerinde siyasi düşüncelere yer verilmediği anlamına gelmez.
Buradan hareketle yeni bir araştırma sorusu ortaya koyduk:
Bir müellif veya mütercim, kendi döneminin siyasi, toplumsal ve ahlaki sorunlarını Kur'an tefsiri içinde dile getirebilir mi?
Bu soruyu cevaplayabilmek için Arapça kaynak ile Türkçe tercümeyi karşılaştırmamız gerekir.
Özellikle tercümede Arapça kaynakta bulunmayan siyasi veya toplumsal değerlendirmelerin yer alıp almadığını araştırmak önemlidir.
Aynı zamanda eserin mukaddimesinde Sultan Mustafa'nın ikinci kez tahta çıkmasının zikredilmesi, metnin yazıldığı tarihî ortamın incelenmesini gerekli kılmaktadır.
Bu noktada üç ayrı düzeyi birbirinden ayırmamız gerektiğini belirledik:
Arapça kaynağın düşünce dünyası
Türkçe mütercimin kendi dönemine ait yorumları
Daha sonraki müstensihlerin metne olası müdahaleleri
Bu ayrım yapılmadan eserin siyasi veya toplumsal amacı hakkında kesin hükme varılamaz.
Sonuç
On birinci dersimizde yazma eserlerin tarihlendirilmesi ile metin tenkidinin birbirinden ayrı, fakat yakından ilişkili araştırma alanları olduğunu gördük.
Bir yazmanın maddi tarihi, metnin aktarım tarihi ve müellifin düşünce dünyası aynı şey değildir.
Kâğıt, mürekkep, yazı, kolofon, mülkiyet kayıtları ve metin içindeki tarihî bilgiler, eserin farklı aşamalarını aydınlatabilir.
Ancak bunların her biri eleştirel biçimde değerlendirilmelidir.
Bu dersten çıkardığımız üç temel bilimsel ilke şunlardır:
Birincisi: Gözlem ile varsayımı birbirinden ayırmalıyız.
İkincisi: Tarihî delilleri bağımsız olarak incelemeli, ardından birbirleriyle karşılaştırmalıyız.
Üçüncüsü: Yazma nüshanın maddi tarihi, metnin aktarım tarihi ve müellifin düşünsel amacı ayrı ayrı araştırılmalıdır.
Sittînü'l-Besâtîn üzerine yaptığımız okumalar, eserin yalnızca dil ve yazı tarihi bakımından değil, Osmanlı döneminin dinî, ahlaki, tasavvufi ve muhtemel siyasi düşünce dünyası açısından da araştırılmaya değer olduğunu göstermektedir.
Bununla birlikte siyasi içerik hakkındaki değerlendirmemiz henüz bir araştırma hipotezidir. Kesin sonuca varabilmek için eserin tamamını, Arapça kaynağını ve mevcut Türkçe nüshalarını karşılaştırmamız gerekmektedir.
On birinci dersimizin dördüncü uygulaması olan “Müstensih müdahalesini müellifin kendi metninde yaptığı değişiklikten ayırmak” konusunu ise bir sonraki dersimize bıraktık.
Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar programının 523. bölümündeki 11. dersimizi burada tamamladık.
ایسته‌سنـیز، نؤوبتی مرحله‌ده بو مقاله‌نین اینگیلیسجه علمی نسخه‌سینی ده حاضیرلایا بیلریک.
----------------------------------------------
آشاغیدا ۵۲۳-جو بؤلومون ۱۱-جی درسینی اینگیلیسجه، وئب‌لوگدا یاییملانماغا اویغون علمی مقاله شکلينده حاضیرلادیم. مقاله‌ده «بیز» بیان اوسلوبونو ساخْلادیـم؛ موشاهیده‌لری، علمی فرضیه‌لری و هله ثابت اولمامیش نتیجه‌لری بیر-بیریندن آییردیم.
Against Brain Engineering: Reading Old Turkic Books
Episode 523 — Lesson 11
Dating Historical Manuscripts: Colophons, Textual Variants, and the Political Dimensions of Qur’anic Interpretation
In the 523rd episode of our ongoing research program, Against Brain Engineering: Reading Old Turkic Books, we devoted our eleventh lesson to the dating of historical manuscripts, the interpretation of colophons, the comparison of textual witnesses, and the principles of textual criticism.
Our practical work drew primarily on Sittīn al-Basātīn, an Ottoman Turkish manuscript that we had begun examining in an earlier session.
The central question guiding our lesson was straightforward but methodologically demanding: How can we establish when a work was composed, when a surviving manuscript was copied, and what changes its text may have undergone during transmission?
As our discussion developed, we also encountered a broader question concerning the intellectual purpose of the work. Could a text presented as an interpretation of the Qur’an also communicate the political, social, and ethical concerns of its author or translator?
This question emerged from our manuscript reading rather than from a predetermined interpretation. It therefore remains a hypothesis to be tested against the textual evidence.
1. Distinguishing Composition from Manuscript Production
Our first task was to distinguish the date of a work’s composition from the date of a surviving manuscript.
A composition date refers to the period during which an author produced a text. Even this may involve several stages: initial drafting, revision, expansion, and final completion.
A manuscript’s copying date, by contrast, concerns the production of a particular physical witness.
These dates may be separated by decades or centuries.
In the introduction to Sittīn al-Basātīn, we identified a statement indicating that the author began composing the work in Fayyum, Egypt, at the beginning of Ramadan 1031 AH.
The colophon of the manuscript under examination appears to record 1109 AH.
The difference between these dates is 78 Hijri years.
This discrepancy is not inherently problematic. A manuscript copied in 1109 AH could transmit a work originally composed in 1031 AH.
However, another possibility must also be considered: a copyist may have reproduced the colophon of an earlier manuscript, including its date and other details.
Consequently, a date recorded in a colophon cannot automatically be treated as the production date of the surviving physical manuscript.
2. The Author’s Closing Remarks and the Copyist’s Colophon
During our examination of the manuscript’s final page, we distinguished two sections that serve different functions.
The first contains the author’s closing remarks, or explicit.
In the passage we read, the author refers to the circumstances of writing and requests that learned readers examine the work fairly, correct any errors, and remember him in their prayers.
The second section contains the colophon, which records information associated with the copying of the manuscript.
This distinction is essential.
An author’s concluding remarks may be transmitted from one manuscript to another as part of the literary work itself. A colophon may provide information about the production of a particular copy, but it too can be inherited from an earlier exemplar.
We also observed that the handwriting of the main text and that of the colophon appeared similar.
This similarity may suggest that both were written by the same scribe. Nevertheless, a reliable conclusion would require a systematic comparison of letterforms, pen movements, spacing, ink, and other paleographic features.
Even if the same hand produced both sections, the historical information in the colophon would still require independent verification.
This led us to an important methodological distinction: the physical authenticity of a colophon is not necessarily equivalent to the historical accuracy of the information it contains.
3. Handwriting, Regional Traditions, and Paleographic Dating
We next examined the contribution of paleography to manuscript dating.
Handwriting traditions can vary across periods, regions, institutions, and individual scribes.
For example, manuscript production in Tabriz, Ardabil, Qom, Tehran, Isfahan, and other centers may exhibit distinctive conventions.
Yet regional variation should not be interpreted mechanically.
A scribe working in one city may have been trained elsewhere. Another may preserve the spelling and linguistic features of an earlier exemplar. Different genres may also encourage different writing practices.
Our observations focused on several features:
The formation and connection of individual letters.
The speed and direction of pen movements.
The compression or separation of words.
The alignment and inclination of written lines.
The placement and appearance of vowel marks.
Variations in ink and pen-stroke thickness.
In Sittīn al-Basātīn, we encountered passages in which words appeared tightly connected, making their separation and interpretation difficult.
This may indicate rapid writing, although it could equally reflect the scribe’s habitual style.
We therefore concluded that handwriting is an important chronological indicator but rarely provides sufficient evidence for a precise date on its own.
4. Historical References and Chronological Boundaries
Historical references within a text may help establish chronological limits.
A manuscript may mention a ruler, scholar, political event, or institutional development. Such references can be useful, but their significance depends on context.
The mention of a historical figure does not prove that the author was writing during that individual’s lifetime.
For example, a text referring to al-Ghazali may have been composed centuries after his death.
Conversely, a reference to a securely dated event may establish that a particular passage could not have been written before that event occurred.
We examined two fundamental chronological concepts.
Terminus post quem refers to the earliest possible date after which a text, passage, or manuscript could have originated.
Terminus ante quem refers to the latest possible date by which a text or manuscript must already have existed.
An important qualification emerged from our discussion.
If a work mentions an event that occurred in 920 AH, the passage describing that event cannot ordinarily have been written before 920 AH.
However, an earlier version of the work may have existed before that date, with the historical reference added during a later revision.
Thus, a chronological boundary may apply to a particular textual layer rather than to the entire composition.
This distinction is especially relevant when investigating works that may have undergone multiple stages of authorial revision.
5. Paper, Watermarks, and the Date of Copying
Another major subject was the relationship between the date of paper production and the date of manuscript copying.
Watermarks can provide useful evidence concerning the production and circulation of paper.
However, the date of paper manufacture is not necessarily the date on which a manuscript was written.
Paper could remain unused for years before being employed by a scribe.
We considered hypothetical examples in which a manuscript’s colophon appeared to conflict with the chronology suggested by its watermark.
Suppose a colophon records 1050 AH, while the watermark closely resembles examples associated with paper produced between 1080 and 1100 AH.
If independent evidence establishes that the paper could not have existed before 1080 AH, the manuscript could not have been written on that paper in 1050 AH.
Nevertheless, a resemblance between watermarks does not automatically establish an exact manufacturing date.
The researcher must compare dimensions, design, chain lines, placement, and securely dated reference examples.
A chronological discrepancy therefore requires investigation rather than an immediate accusation of error or falsification.
6. Ownership Records as Historical Evidence
We also examined the chronological value of ownership inscriptions.
In one hypothetical exercise, a manuscript contained an ownership note dated 1120 AH.
If the note is authentic, correctly dated, and demonstrably belongs to the surviving manuscript, it establishes that the manuscript existed no later than 1120 AH.
It does not, however, establish the exact date of composition or copying.
This distinction helped us recognize that different categories of evidence answer different questions.
An ownership inscription may establish the existence of a manuscript at a particular time.
A colophon may claim a copying date.
A watermark may help identify the period in which the paper was manufactured.
These forms of evidence should be evaluated independently before their implications are combined.
7. Textual Variants and the Comparison of Manuscripts
The second major part of our lesson concerned textual criticism.
When several manuscripts preserve the same work, they may contain different readings at corresponding passages.
These differences are known as textual variants.
For example, one manuscript might read “the just sultan,” another “the just sovereign,” while a third preserves only “the sultan.”
Such differences should not automatically be classified as errors.
A variant may result from accidental omission, deliberate correction, regional linguistic adaptation, or authorial revision.
We emphasized that the oldest surviving manuscript is not necessarily the most accurate witness.
A later manuscript may have been copied from an earlier and more reliable exemplar than the one used to produce an older surviving copy.
Accordingly, the evaluation of textual witnesses requires more than a comparison of their dates.
8. Shared Errors and Manuscript Genealogy
We then considered the relationship between shared errors and the reconstruction of manuscript transmission.
Suppose two manuscripts omit the same phrase at the same location.
Does this prove that they descend from a common exemplar?
Not necessarily.
Two scribes may independently omit the same words, especially where similar beginnings or endings make accidental eye-skipping likely.
However, an unusual shared error may provide stronger evidence of a genealogical relationship.
Several independent and distinctive shared errors can strengthen the hypothesis that two manuscripts descend from a common textual ancestor.
This discussion reinforced an essential principle: manuscript genealogy must be reconstructed through patterns of evidence, not through isolated similarities.
The same principle applies to regional spelling differences and linguistic modernization.
A scribe copying an Ottoman Turkish text in another linguistic environment may introduce local vocabulary, orthographic conventions, or grammatical forms.
Such changes are valuable evidence, but they do not automatically establish the geographical location of copying.
9. Marginal Corrections and the Transmission of the Text
Our earlier examination of page 60 of Sittīn al-Basātīn provided a practical example of textual correction.
We observed a relationship between a marker in the main text and a corresponding marker in the margin.
The marginal passage included a Qur’anic phrase from Surah al-Hijr, verse 42:
إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ
The matching markers suggest that the marginal passage was intended to be associated with a specific location in the main text.
However, the precise nature of the intervention remains uncertain.
The passage may have been omitted accidentally by the copyist. It may have been missing from an earlier exemplar, or it may represent a later correction.
To distinguish these possibilities, we would need to reconstruct the text before correction and compare the passage with other manuscript witnesses.
We also noted the importance of examining repeated introductory expressions, such as references to God speaking, because they may help explain how an omission occurred.
Nevertheless, a mechanism such as eye-skipping should not be asserted without sufficient textual evidence.
10. A New Research Question: Qur’anic Interpretation and Political Thought
The final part of our session moved beyond dating and textual transmission.
While reading selected passages from folios 5–11 of Sittīn al-Basātīn, we began questioning the broader intellectual purpose of the work.
The passages we examined concerned the virtues of the Qur’an, repentance, divine reward, trust in God, spiritual love, and mystical contemplation.
These sections did not provide clear evidence of direct political criticism.
Yet the absence of explicit political discussion in the opening sections does not establish that political ideas are absent from the work as a whole.
We therefore formulated a new research question:
Could an author or translator employ Qur’anic interpretation to express political, social, ethical, or intellectual concerns arising from the historical circumstances of his own time?
This question becomes particularly significant when a work refers to a contemporary ruler or political event.
In the introduction to Sittīn al-Basātīn, Sultan Mustafa’s second accession to the Ottoman throne is mentioned.
Such a reference invites us to investigate the political circumstances surrounding the production of the Turkish text.
However, a reference to a ruler is not sufficient to classify the entire work as political commentary.
A rigorous investigation must distinguish three levels:
First, the ideas and interpretive framework of the Arabic source.
Second, the interventions, explanations, and possible adaptations introduced by the Turkish translator.
Third, changes introduced by later scribes during manuscript transmission.
The key question is not merely whether political concepts appear in the text, but whether they belong to the Arabic source, the Turkish translator’s historical environment, or later stages of transmission.
This approach may reveal how religious interpretation interacted with the political and social concerns of Ottoman intellectual life.
It may also help us determine whether particular passages represent inherited exegetical traditions or historically specific reinterpretations.
At present, this remains a research hypothesis rather than an established conclusion.
Conclusion
Our eleventh lesson demonstrated that manuscript dating and textual criticism are distinct but closely interconnected fields.
The physical history of a manuscript, the transmission history of its text, and the intellectual intentions of its author must be investigated separately.
Paper, ink, handwriting, colophons, ownership inscriptions, and internal historical references each provide different kinds of evidence.
None should be treated as automatically decisive.
We concluded the lesson with three methodological principles.
First, observations must be distinguished from hypotheses. A visible feature of a manuscript is evidence; an explanation of how or why that feature arose requires further investigation.
Second, historical evidence must be evaluated independently before being combined. Agreement between several sources strengthens a conclusion only when their reliability and possible dependence have been considered.
Third, the physical manuscript, the transmitted text, and the author’s intellectual project represent different historical layers. Understanding a work requires attention to all three.
Our reading of Sittīn al-Basātīn suggests that the manuscript deserves further investigation not only as a witness to Ottoman Turkish language and manuscript culture, but also as a possible source for the study of religious, ethical, mystical, and political thought.
The next stage of research should involve a systematic comparison of the Arabic source, the Turkish translation, and the surviving manuscript witnesses.
Such a comparison may help us understand whether, and to what extent, the interpretation of Qur’anic narratives served as a vehicle for expressing the concerns of a particular historical society.
We concluded Episode 523 and Lesson 11 at this point. The fourth practical exercise—distinguishing scribal interpolation from authorial revision—was reserved for our next lesson.
Against Brain Engineering: Reading Old Turkic Books — Episode 523, Lesson 11.
بو نسخه اینگیلیس‌دیلی اوخوجولار اوچون علمی، آیدین و وئب‌لوگدا مستقیم یاییملانماغا اویغون شکلده حاضیرلانیب.
