بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 508
https://youtube.com/live/zvXjfL6E5OoBir əlyazmanın qarşısında öyrənmək: Fəraiz məcmuəsi üzərində kodikologiya və paleoqrafiya imtahanım
Son günlər üzərində işlədiyim bu əlyazma mənim üçün sadəcə bir kitab oxuma işi olmadı. Əslində onu özüm üçün kiçik bir kodikologiya və paleoqrafiya imtahanına çevirdim. Məqsədim mətni yalnız oxumaq deyil, kitabın necə hazırlanmış olduğunu, neçə mətn vahidindən meydana gəldiyini, hansı əllərin orada işlədiyini, hansı əlavələrin sonradan edildiyini və əlyazmanın tarixinin kağızın, mürəkkəbin, çərçivənin, möhürlərin və hətta boş səhifələrin içində necə gizləndiyini öyrənmək idi.
Bu məqalədə buna görə yalnız əlyazmanı tanıtmaq istəmirəm. Öz müşahidələrimi də tənqid etmək istəyirəm: harada doğru gördüm, harada tələsdim, harada səhv etdim və bu səhvlər mənə nə öyrətdi?
Araşdırma zamanı əlyazmanın son hissələrindən 47–78-ci foliolar arasındakı çoxsaylı səhifələri ayrıca müqayisə etdim; əvvəlki folioları isə mətnin başlanğıcı, vəqf qeydi, ölçülər, sətir sayı, tikiş və digər fiziki əlamətlər baxımından yoxladım. Paralel olaraq əsərin kimliyi və provenansı barədə kataloq və elmi mənbələrə də baxdım.
Əvvəlcə nəticə: bu imtahandan neçə alardım?
Özümə qiymət vermək əvəzinə, bugünkü bilik səviyyəmi bir müəllimin qiymətləndirməsi kimi götürsəm, kodikologiyada təxminən 8/10, paleoqrafiyada isə 7/10 səviyyəsində olduğumu deyərdim.
Bu, “artıq mütəxəssisəm” demək deyil. Əksinə, əsas fərq budur ki, bir neçə həftə əvvəl səhifəyə baxıb daha çox “nə yazılıb?” sualını verirdimsə, indi eyni səhifəyə baxanda avtomatik olaraq başqa suallar da ortaya çıxır:
folio rectodur, yoxsa verso?
mətn bloku neçə sətirdir?
çərçivə mətndən əvvəl, yoxsa sonra çəkilib?
rubrication əsas mətnlə eyni mərhələdədirmi?
catchword varmı?
bu boşluq təsadüfidirmi, yoxsa yeni mətn vahidini göstərir?
əl dəyişibmi?
kağız dəyişibmi?
marginal qeyd əsas katibindir, yoxsa sonrakı oxucunun?
möhür kitabın hazırlanmasına, yoxsa sonrakı provenansına aiddir?
Əsl inkişaf məncə budur.
Əlyazmanın kimliyi: artıq nəyi bilirik?
Əlyazma ferâiz, yəni İslam miras hüququ və miras paylarının hesablanması ilə əlaqəli mətnlərdən ibarətdir. “Ferâiz” sözü mirasçılara müəyyən edilmiş paylardan gəlir və klassik fiqh ədəbiyyatında miras hüququ ayrıca Kitābü’l-Ferāʾiż başlığı altında işlənmişdir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Əlimizdəki kitab isə görünür, tək bir əsər deyil. İndiki mərhələdə ona ən təhlükəsiz şəkildə:
çoxmətnli Fəraiz məcmuəsi — multi-text manuscript
demək olar.
Burada ilk böyük dərsimiz də meydana çıxır.
Əvvəllər mən mətn dəyişikliklərini gördükcə ayrı “kitab” və hətta ayrı “kodikoloji vahid” deməyə meylli idim. Bu tamamilə əsassız deyildi, amma metodoloji baxımdan tələsik idi.
Düzəliş: Mətn vahidinin dəyişməsi avtomatik olaraq kodikoloji vahidin dəyişməsi demək deyil.
Bir katib eyni kağız dəstəsində beş ayrı risaləni ardıcıl köçürə bilər. O halda beş textual unit, amma bir codicological unit ola bilər.
Bunun əksinə, əvvəl başqa yerdə hazırlanmış iki dəftər sonradan bir cildə birləşdirilə bilər. O zaman artıq composite manuscript ehtimalı yaranır.
Bizim əlyazmada sonuncu ehtimal xüsusilə 76-cı folio ətrafında güclənir, amma hələ sübut olunmayıb.
Mənim ən yaxşı müşahidələrimdən biri: kitabın istehsal ardıcıllığı
Səhifələrə baxarkən diqqətimi çəkən ilk şeylərdən biri qırmızı çərçivə idi.
Bir sıra yerlərdə çərçivə hərflərin yanına çatanda dayanır, hərfin ətrafından keçir və sonra davam edir. Mən bundan belə nəticə çıxarmışdım:
mətn əvvəl yazılıb, qırmızı çərçivə sonra çəkilib.
Bu müşahidə əsasən doğrudur.
Bu artıq sadəcə “gözəl qırmızı xətt var” müşahidəsi deyil. Kodikoloqun verməli olduğu sual budur: hansı əməliyyat əvvəl baş verdi?
Başqa səhifələrdə isə daha maraqlı hadisə görünür. Qara mətn sətirləri artıq çox sıx yerləşdirilib, qırmızı başlıqlar və izahlar onların arasındakı dar boşluqlara daxil edilib. Xüsusilə 72–73-cü foliolar bu baxımdan çox faydalıdır.
Buna görə hazırkı istehsal modelimiz belədir:
qara əsas mətn → qırmızı rubrication → ehtimalən çərçivə.
Burada isə özümə yarım bal kəsərdim.
Çünki bir ara bunu tam sübut olunmuş ardıcıllıq kimi qəbul etməyə yaxınlaşmışdım. Halbuki qara mətnin qırmızı əlavələrdən əvvəl olduğunu güclü şəkildə görə bilirik; rubrication ilə çərçivənin öz aralarındakı dəqiq ardıcıllığını isə bütün kitab üçün hələ sübut etməmişik.
Kodikologiyanın əsas dərslərindən biri budur:
Gördüyümüz şeyi gördüyümüz qədər deməliyik; bir addım artıq yox.
25 sətirdən 17 sətirə: böyük dəyişiklik
Əsas hissədə səhifələrin əksəriyyətində təxminən 25 sətir olduğunu saydım.
Bu sayımı dəfələrlə təkrar etdim. 47, 57–60, 67–74 və başqa foliolar bunu təsdiqləyir.
Amma kitabın sonunda vəziyyət birdən dəyişir.
76–77 ətrafında:
25 sətir → təxminən 17 sətir
olur.
Eyni zamanda:
çərçivəli səhifə → çərçivəsiz səhifə,
sıx yazı → daha açıq yazı,
kiçik və kompakt ductus → daha iri və sərbəst ductus
keçidi görünür.
Burada mənim ilkin müşahidəm doğru istiqamətdə idi: “burada bir şey dəyişib.”
Amma ilk ifadəm bir qədər artıq qəti idi: “buradan başqa əl başlayır.”
İndi bunu daha elmi şəkildə belə yazmaq lazımdır:
76-cı folio ətrafında yeni scribal/codicological phase üçün güclü əlamətlər meydana çıxır. Ayrı katib əli ehtimalı yüksəkdir; ayrıca kodikoloji vahid olması isə kağız, gathering və tikiş quruluşu ilə ayrıca yoxlanmalıdır.
Bu iki cümlə arasındakı fərq mənim üçün çox mühüm dərs oldu.
Xətti tanımaqda ən böyük səhvim
Bu əlyazma mənim paleoqrafiya məşqimin də yaxşı bir imtahanı oldu.
Əvvəl sətirlərin sağdan sola bir qədər yüksəldiyini gördüm. Təxminən 1–2 mm-lik yüksəliş var. Əliflər və lamlar da tam şaquli deyil; müəyyən maililik göstərirlər.
Bu əlamətlərə görə Nəstəliq və ya Təlik ehtimalını düşündüm.
Burada səhvim vardı.
Səhv müşahidədə deyildi. Sətirin yüksəlməsini düzgün görmüşdüm.
Səhv bir əlamətə həddindən artıq diaqnostik əhəmiyyət verməkdə idi.
Sonra başqa hərflərə baxdım.
Sin və şin:
س — ش
formalarında dişlərin aydın olduğunu gördüm.
Kəşidə çox az idi. Katib sətri doldurmaq üçün sözləri uzun horizontal xətlərlə dartmırdı.
Əlif və lamlar yüngül maili olsa da, bütöv səhifə Nəstəliqin güclü diaqonal ritmini yaratmırdı.
Mim formalarını müqayisə etdikdə onların mövqeyə görə dəyişdiyini gördüm: bəzən kiçik daxili boşluğu olan düyün, bəzən daha sıx forma, bəzən isə uzanmış bağlantı.
Qafda horizontal hissə nisbətən düz və qısa idi.
Bunların hamısını bir yerə qoyduqda nəticə dəyişdi:
Əsas xətt Nəsxdir.
Daha dəqiq desək, onu hazırda kompakt, sürətli, kitab köçürməsinə uyğun Osmanlı Nəsxi kimi təsvir etmək daha münasibdir.
Bu mənim paleoqrafiya dərsimdə ən qiymətli səhvlərdən biri oldu:
“Baseline mailidir, deməli Nəstəliqdir” — yanlışdır.
Paleoqrafiyada bir hərf və ya bir əlamət hökm vermir. Ductus, proportion, connectivity, teeth, descenders, kashīda, letter allographs və bütöv səhifənin ritmi birlikdə hökm verir.
Mim mənə başqa bir dərs öyrətdi
Mimə baxanda əvvəl çaşdım.
“Elm”, “təlim”, “təəllüm”, “əzim” kimi sözlərdə mim eyni görünmürdü. Bir yerdə düyün kimi, bir yerdə kiçik gözlü, başqa yerdə daha sıx idi.
İlk mərhələdə belə fərqlər adamı “əl dəyişibmi?” sualına apara bilər.
Amma burada öyrəndiyim anlayış allograph oldu.
Eyni hərfin:
əvvəlki hərfə,
sonrakı hərfə,
söz içindəki mövqeyinə,
qələmin həmin anda gəldiyi istiqamətə
görə müxtəlif formaları ola bilər.
Deməli:
hərf formasının dəyişməsi = avtomatik katib dəyişikliyi deyil.
Katib müəyyən hərflər sistemini təkrar-təkrar necə qurur — bunu müqayisə etmək lazımdır.
47–48-ci foliolar mənim üçün kiçik laboratoriyadır
Bu iki folioda əsas mətn, qırmızı rubrication, cədvəl və müxtəlif marginal qeydlər birlikdə görünür.
Xüsusilə cədvəldə təkrar olunan ابن / بنت kimi sözlər əla paleoqrafik material verir.
Niyə?
Çünki eyni katib eyni sözü bir səhifədə dəfələrlə yazır.
Beləliklə, “ideal əlif necə olmalıdır?” kimi dərslik sualından çıxıb daha real suala keçirik:
Bu konkret katib əlifi necə yazır?
Paleoqrafiyanın əsl başlanğıcı məncə buradadır.
Cədvəlləri tanımaqda doğru istiqamətdə getmişəm
Əlyazmada yalnız adi prose text yoxdur.
Mən müxtəlif formalara rast gəldim:
xətli cədvəllər;
xətt çəkilmədən sütunlaşdırılmış məlumat;
şəcərəni xatırladan sxemlər;
mirasçıların paylarını göstərən hesab quruluşları;
səhifənin müxtəlif istiqamətlərinə yerləşdirilmiş rəqəm və sözlər.
Əvvəl “cədvəl yoxdur, amma cədvəl kimidir” deyirdim.
Bunun daha yaxşı kodikoloji adı var:
implicit table / tabular layout without ruled lines — xəttsiz cədvəl quruluşu.
Bu müşahidəm doğru idi.
Üstəlik, sonrakı səhifələr göstərir ki, bunlar sadəcə dekorasiya deyil. Ferâiz elmi hesablamanı tələb etdiyindən belə sxemlər əsərin didaktik funksiyasının bir hissəsidir.
Ferâiz klassik hüquq elmində mirasçıların müəyyən edilmiş paylarını hesablamaqla bağlı ayrıca ixtisaslaşmış sahə idi. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Beləliklə, bu kitab yalnız “oxunan mətn” olmayıb; böyük ehtimalla öyrənilən, məsələ həll edilən və hesab aparılan kitab olub.
Catchword məsələsində yaxşı nəticə
Səhifənin aşağısında çərçivədən kənarda yazılan və növbəti səhifənin ilk sözünü qabaqcadan verən sözləri əvvəl sadəcə əlavə söz hesab etmək mümkündür.
Onların catchword, Osmanlı əlyazma terminologiyasında müşir/reddadə, ərəbcə taʿqība funksiyası daşıdığını müəyyənləşdirdik.
Bu çox vacibdir.
Çünki catchword sadəcə katib adəti deyil. Biz ondan:
yarpaq düşüb-düşmədiyini,
folioların sırasının pozulub-pozulmadığını,
dəftərin düzgün bağlanıb-bağlanmadığını
yoxlamaq üçün istifadə edə bilərik.
Bu müşahidəni öz qiymətləndirməmdə tam doğru hesab edərdim.
Kitabın əvvəli və sonu: burada terminologiyanı öyrəndim
Əsas mətnin başlanğıcı yoxdur. Qalan ilk səhifə cümlənin ortasından başlayır.
Buna görə kitab:
acephalous / nāqiṣ al-awwal — ناقص الأول
vəziyyətindədir.
Burada əvvəllər “incipit budur” demək düzgün olmazdı. Çünki əsl incipit itmişdir.
Bu düzəliş vacibdir.
Kitabın sonunda da son ərəb mətninin 77-ci folioda tamamlanmadan davam etdiyi görünür, sonra isə normal mətn yoxdur. Buna görə son hissə üçün də:
nāqiṣ al-ākhir — ناقص الآخر
ehtimalı güclüdür.
Deməli əlyazma həm əvvəldən, həm sondan naqis ola bilər.
Amma neçə folio itmişdir?
Bilmirik.
Məhz burada kodikoloq “bilmirəm” deməyi bacarmalıdır.
Boş səhifələr də məlumatdır
66-cı folio ətrafında bir əsər bitir və səhifənin qalan hissəsi boş qalır.
Başqa yerdə isə bir əsər bitir və yeni mətn eyni səhifədə dərhal başlayır.
Bu iki keçid növünü ayırmaq vacibdir.
Çünki məcmuənin yaranma tarixini anlamağa kömək edir.
Əgər hər əsər ayrıca hazırlanıb yüz il sonra cildlənsəydi, eyni səhifənin içində birinin bitib digərinin başlamasını izah etmək daha çətin olardı.
Deməli, indiki sübut ən azı bəzi mətnlərin bir-birinin ardınca planlı şəkildə köçürüldüyünü göstərir.
Bu isə “məcmuədir” nəticəmizi gücləndirir.
Vəqf möhürü: kitabın ikinci həyatı
Əlyazmanın ən qiymətli xüsusiyyətlərindən biri təkrar görünən oval möhürdür.
Bizim oxuduğumuz mətn başqa bir Kemankeş Emir Hoca nüsxəsi haqqında Türkiyə Yazma Eserler Kurumu tərəfindən yayımlanan konservasiya sənədindəki möhürlə çox yaxın uyğunluq göstərir. Orada möhür belə qeydə alınıb: kitab Seyyid Abdülqadir, yəni Emir Hoca əl-Üsküdari tərəfindən Üsküdardakı Valide Sultan əl-Atik məscidinə vəqf edilib və möhür 1135 H / 1722–23-cü ilə tarixlənib. (Kitap Sıhahanesi)
Bu, bizim öz oxumamızı ciddi şəkildə gücləndirir.
Üstəlik əlyazmadakı vəqf şərtnaməsi kitab tarixinin sosial tərəfini açır. Orada tələbəyə kitabın rəhn və ya maliyyə məsuliyyəti daşıyan kəfil qarşılığında verilməsi, kitabın qorunması, kağızının bükülməməsi, cildinin sökülməməsi, uşağın əlinə verilməməsi, dəyişdirilməməsi kimi şərtlər qoyulur.
Bu artıq sadəcə “kitab kimindir?” sualının cavabı deyil.
Bu, 18-ci əsr Osmanlı kitabxanasında kitabın necə dövr etdiyini göstərən məlumatdır.
Kemankeş kolleksiyasının sonradan Hacı Selim Ağa Yazma Eser Kütüphanəsinə daxil olduğu da rəsmi kitabxana tarixində təsdiqlənir; rəsmi məlumat kolleksiyanın Üsküdardakı Valide Atik mühitindən 1924-cü ildə Hacı Selim Ağa kitabxanasına keçdiyini bildirir. (Haciseilimaga)
Deməli əlyazmanın provenans zəncirinin ən azı bu hissəsini artıq kifayət qədər inamla yaza bilərik:
hazırlanma/köçürülmə → sonradan Kemankeş Emir Hoca mülkiyyəti → 1135 H-də Valide-i Atikə vəqf → 1924-cü ildə Hacı Selim Ağa kolleksiyasına intiqal.
Amma “157” rəqəmini hazırkı shelfmark kimi qəbul etməyimiz düzgün olmaz.
Bu rəqəm köhnə inventar/shelfmark ola bilər. Müasir demirbaş nömrəsini ayrıca müəyyənləşdirməliyik.
1058 tarixi: burada çox ehtiyatlı olmaq lazımdır
Əsas böyük mətnin sonunda mən:
سنة ثمان وخمسين وألف
tipli tarix ifadəsi oxudum.
Əgər oxunuş doğrudursa:
1058 H = təxminən 1648 M.
Aşağıda başqa bir əlin rəqəmlə “1058” yazması da bu oxunuşu dəstəkləyir.
Amma burada özümə yenə xəbərdarlıq edirəm:
1058-i görmək hələ “bütün bu kodeks 1648-də yazılıb” demək deyil.
Bu tarix:
həmin mətnin telif tarixi,
şərhin tamamlanma tarixi,
həmin nüsxənin istinsah tarixi
ola bilər.
Bunu colophon sintaksisi müəyyənləşdirəcək.
Bu fərqi nəzərə almadan “əlyazmanın tarixi 1648-dir” desəm, səhv etmiş olaram.
Bəs müəllif kimdir? “Şərh-i Mətin” nədir?
Burada araşdırma çox maraqlı, amma təhlükəli bir nöqtəyə çatdı.
Əsas mətnin sonunda mənim oxuduğum misralardan biri təxminən belə bir məna verir:
“namu tarixi oldı Şərh-i Mətin.”
Bu ifadə həqiqətən əsərin adı və eyni zamanda tarix düşürmə — chronogram ola bilər.
Ancaq bunun üçün əsl yazılışı dəqiq müəyyən edilməlidir. “Şərh-i Mətin” sözlərinin əbcədini hesablamazdan əvvəl hərflərin dəqiq diplomatik oxunuşunu almalıyıq.
İnternet və elmi kataloq araşdırmasında isə maraqlı bir namizədə rast gəldim.
16-cı əsr Osmanlı alimi Seyyid Ahmed Leâlî Çelebi (ö. 971/1563) fıqh, kəlam, ərəb dili və ədəbiyyatı ilə yanaşı ferâiz və riyaziyyatla da məşğul olub. TDV onun Kemalpaşazadədən dərs aldığını, fetva katibliyi və qazılıq etdiyini və ferâiz sahəsində əsər yazdığını bildirir. (TDV İslâm Ansiklopedisi) Başqa bio-biblioqrafik mənbədə onun əsərləri arasında açıq şəkildə “Feraiz ilminden bir metn-i metîn” qeyd olunur. (Teis)
Daha maraqlısı: 2024-cü ildə məhz Leâlî Ahmed Çələbinin Risâle fi’l-Ferâiz əsəri haqqında 162 səhifəlik magistr işi hazırlanıb. Tədqiqat əsərin nüsxələrini, müəllifliyini, metodunu və mənbələrini ayrıca araşdırıb və onun tələbələrin ferâizi daha asan öyrənməsi üçün muxtəsər və sxematik şəkildə qurulduğunu bildirir. (Tezara)
Bu bizim əlyazmamız üçün çox maraqlı namizəddir.
Amma burada ən mühüm cümlə budur:
Hələ bu əsərin Leâlî Ahmed Çələbinin əsəri olduğunu demək olmaz.
“Metn-i metîn” ifadəsinin uyğunluğu maraqlı ipucudur, sübut deyil.
Hətta “Şərh-i Mətin” oxunuşumuz doğru olarsa, bu Leâlînin metn-i metîn adlandırılan ferâiz mətninə yazılmış şərh ola bilərmi?
Mümkündür.
Hazırda sübut olunubmu?
Xeyr.
Bunun üçün Leâlînin Risâle fi’l-Ferâiz əsərinin nəşr edilmiş/təhqiq edilmiş mətnini bizim əlyazmadakı əsas mətnlə cümlə-cümlə müqayisə etmək lazımdır.
Məncə araşdırmamızın növbəti böyük addımı məhz budur.
Bu gün üçün nə məlumdur, nə naməlumdur?
İndi artıq kifayət qədər inamla deyə bilirik ki, əlyazma ferâiz/miras hüququ məcmuəsidir; türk və ərəb mətnləri ehtiva edir; bir neçə müstəqil textual unit mövcuddur; əsas hissə qırmızı çərçivəli və əsasən 25-sətirlik Nəsx əlindədir; qara mətn və qırmızı rubrication ayrı istehsal mərhələlərini göstərir; müxtəlif cədvəl və hesab sxemləri vardır; kitabın əvvəli naqisdir; sonu da böyük ehtimalla naqisdir; 76-cı folio ətrafında 17-sətirlik, çərçivəsiz və paleoqrafik cəhətdən fərqlənən bir hissə meydana çıxır; sonrakı oxucuların marginal qeydləri vardır; Kemankeş Emir Hoca vəqf provenansı isə xarici mənbə ilə də təsdiqlənir.
Amma bir sıra əsas məsələlər hələ açıqdır:
müasir shelfmark nədir; əsas əsərin dəqiq adı nədir; “Şərh-i Mətin” düzgün oxunuşdurmu; onun müəllifi və şarihi kimdir; 1058 tarixi telif, şərh, yoxsa istinsah tarixidir; məcmuədə dəqiq neçə əsər var; 76-dakı dəyişiklik ayrıca gathering və kodikoloji vahiddirmi; nə qədər başlanğıc və son yarpaq itib; Leâlî Ahmed Çələbi əlaqəsi doğrudurmu?
Bunları bilmədiyimizi yazmaq araşdırmanın zəifliyi deyil. Əksinə, elmi işdə məlum olanla ehtimal ediləni ayırmaq əsas bacarıqlardan biridir.
Özüm haqqında çıxardığım nəticə
Bu əlyazma üzərindəki məşq mənə göstərdi ki, kodikologiyada artıq ən mühüm başlanğıc mərhələni keçmişəm: kitabı yalnız mətn kimi görmürəm.
Kağızın rəngindəki dəyişiklik, tikiş, boş folio, catchword, qırmızı çərçivənin hərfin qarşısında dayanması, 25 sətirin birdən 17-yə düşməsi, eyni səhifədə iki əsərin sərhədi, başqa əlin marginal qeydi — bunların hər biri artıq mənim üçün məlumatdır.
Ən çox inkişaf etməli olduğum sahə isə paleoqrafik hökmün sürətidir.
Bəzən düzgün əlaməti görürəm, amma ondan həddindən artıq tez nəticə çıxarıram. Maili baseline görüb Nəstəliq ehtimalını böyütməyim bunun yaxşı nümunəsidir. Eyni problem kodikologiyada da olur: əl dəyişməsini görüb dərhal “ayrı kodikoloji vahid” demək.
Bundan sonra özüm üçün bir qayda qoyuram:
Əvvəl təsvir et, sonra müqayisə et, ən sonda adlandır.
“Bu Nəstəliqdir” deməzdən əvvəl yazmalıyam: baseline belədir, sinin dişləri belədir, əlif bu bucaqla enir, kəşidə bu qədərdir, ya və nun belə qapanır.
“Bu ayrı dəftərdir” deməzdən əvvəl: sətir sayı dəyişir, frame yox olur, əl dəyişir, kağız belə görünür, tikiş burada yerləşir, catchword bunu göstərir.
Məncə kodikologiya və paleoqrafiyanı öyrənməyin əsas məntiqi də budur: əlyazmaya hökm vermək deyil, əlyazmanın özünün bizə hökmü necə verdiyini öyrənmək.
Bu Fəraiz məcmuəsi hələ bizə adını, müəllifini, şarihini və bütün tarixini açmayıb. Amma artıq bir şey dəyişib: bir neçə həftə əvvəl mən bu səhifələrdə əsasən sözləri görürdümsə, indi kitabın özünü görməyə başlayıram.
