بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 510
510-cu bölüm: Bir fəraiz əlyazmasını oxuyarkən — mətn, xətt, türkcə glosslar və kitabın fiziki tarixi
Bu gün “Türkcə Əski Kitablar” silsiləsinin 510-cu bölümündə kiçik həcmli, lakin olduqca zəngin xüsusiyyətlər daşıyan bir fəraiz əlyazması üzərində işlədim. Məqsədim yalnız kitabın mətnini oxumaq deyildi. Son həftələrdə öyrəndiyim kodikologiya, paleoqrafiya və əlyazmaşünaslıq üsullarını real bir əlyazma üzərində tətbiq etməyə çalışdım.
Bu baxımdan bugünkü çalışma mənim üçün həm kitab oxuma, həm də bir növ praktiki dərs və imtahan oldu.
Əlyazmanın əsas mətni ərəb dilindədir və İslam miras hüququnun — fəraizin — müxtəlif məsələlərini nümunələrlə izah edir. Ancaq əlyazmanı xüsusi maraqlı edən xüsusiyyətlərdən biri ərəb mətninin ətrafında qırmızı mürəkkəblə yazılmış türkcə söz və ifadələrdir.
İlk baxışda bunları sadəcə “türkcə tərcümə” adlandırmaq mümkündür. Daha diqqətli baxdıqda isə vəziyyətin bundan mürəkkəb olduğu görünür.
Əvvəlcə kitabı mətn kimi deyil, maddi obyekt kimi oxumaq
Bugünkü məşqdə çalışdığım əsas qaydalardan biri bu oldu: əlyazmanı açan kimi mətnin mənasına qaçmamaq.
Əvvəlcə kitabın özünə baxmaq lazımdır.
Kağız necədir? Mətn sahəsi necə təşkil olunub? Neçə sətir vardır? Yazı hansı mürəkkəblərlə yazılıb? Sonradan əlavə edilmiş qeydlər varmı? Foliasiya ilkin dövrə aiddir, yoxsa sonrakıdır? Su, nəm, cırılma, tikiş və təmir izləri görünürmü?
Əlyazmanın əsas səhifələrində ümumiyyətlə 7 sətirlik ərəb mətn sahəsi görünür. Bunun ətrafında və sətirlər arasında qırmızı mürəkkəblə əlavə yazılar vardır.
Əlyazmanın bəzi yerlərində su və nəmlik izləri xüsusilə yuxarı hissələrdə nəzərə çarpır. Cildin iç tərəfinə — şirazə və tikiş bölgəsinə — yaxın hissələrdə də zədələnmə, kağız itkisi və mümkün möhkəmləndirmə/təmir izləri görünür.
Burada vacib dərslərdən biri də ehtiyatlı termin işlətməkdir. Rəqəmsal şəkilə baxaraq hər əlavə kağız parçasını “təmir”, hər qeyri-adi izi isə “itmiş vərəqin qalığı” adlandırmaq olmaz. Fiziki kitabı əlimizə almadan bəzi nəticələr yalnız ehtimal olaraq qalmalıdır.
Bir folio həqiqətən itibmi?
Bugünkü çalışmanın maraqlı problemlərindən biri də bu idi.
Əlyazmanın əvvəlki hissəsində şirazəyə yaxın bir yerdə qeyri-adi kağız izi gördüm. İlk ehtimalım burada bir folionun qopmuş ola bilməsi idi.
Ancaq sonra özümüzə sual verdik: bunun dəlili nədir?
Sonrakı folio nömrələrinin ardıcıl olması problemi həll etmir. Çünki foliasiya kitab yarandıqdan çox sonra edilmişdirsə, əvvəldən itmiş bir foliodan sonra qalan vərəqlər yenidən 1, 2, 3, 4... şəklində nömrələnə bilərdi.
Digər tərəfdən mətnin davamlılığına da baxmaq lazımdır. Əgər açıq mətn boşluğu — lacuna — yoxdursa, yalnız fiziki izə əsaslanaraq “burada mütləq bir folio itib” hökmünü vermək düzgün olmaz.
Beləliklə nəticəni açıq saxladım:
Müşahidə var; ehtimal var; amma hələ hökm vermək üçün kifayət qədər dəlil yoxdur.
Bu, son dərslərimdə öyrənməyə çalışdığım metodun özüdür:
müşahidə → ehtimallar → dəlillə yoxlama → nəticə.
Əsas xətt: nəsx, amma kitab nəsxi deyil
Sonra paleoqrafik müşahidəyə keçdim.
Ərəb əsas mətninin mənə nəsx ailəsinə aid olduğu göründü. Bununla belə, çox formal və kalliqrafik kitab nəsxi təsiri yaratmır. Daha praktik və sürətli bir nəsxdir.
Mən ayrı-ayrı hərflərə baxmağa çalışdım.
Lam müxtəlif birləşmələrdə fərqli görünür. Xüsusilə əlif-lam birləşməsində formanın dəyişdiyini, bəzi lamların daha düz, bəzilərinin isə meyilli olduğunu müşahidə etdim.
Kaf daha maraqlı oldu. Eyni katibin eyni hərfi hər dəfə mexaniki şəkildə eyni formada yazmadığını görmək mümkündür. “Tərəkə” kimi dəfələrlə təkrarlanan sözlər bunun üçün yaxşı müqayisə materialı verdi.
Bu mənə paleoqrafiyada vacib bir dərsi yenidən göstərdi:
Bir hərfin yalnız bir formasını öyrənib əlyazmada onu axtarmaq kifayət deyil.
Hərfin forması sözün içindəki mövqeyinə, əvvəlki və sonrakı hərflərə, qələmin sürətinə və katibin həmin andakı hərəkətinə görə dəyişə bilər.
Sətirlər də tam üfüqi deyil. Bir çox yerdə sağdan sola doğru irəlilədikcə aşağıya doğru yüngül meyl hiss olunur. Bəzi sözlərin daxilində də eyni istiqamətli meyl görünür.
Bununla belə, bu mərhələdə həmin xüsusiyyəti müəyyən məktəb, region və ya tarixlə bağlamaq üçün dəlilimiz yoxdur.
Əlyazmanın ən maraqlı qatı: qırmızı türkcə
Əlyazmanın mənim üçün ən maraqlı xüsusiyyəti qırmızı mürəkkəblə yazılmış türkcə sözlərdir.
Ərəb əsas mətndə, məsələn:
رجل
yazıldıqda onun qarşılığında “ər”;
مات
üçün “öldü”;
ترك
üçün “qodı/qoydı” tipli forma;
أب
üçün “ata”;
أم
üçün “ana”;
زوجة
üçün “övrət” tipli qarşılıqlar görünür.
Bu səbəbdən əvvəlcə qarşımızda ərəb mətninin sətirlərarası türkcə tərcüməsinin olduğunu düşündüm.
Ancaq səhifələri bir-bir yoxladıqca daha dəqiq nəticəyə gəldim.
Bu, tam tərcümə deyil.
Bəzi ərəb sözlərinin türkcə qarşılığı verilir, bəzilərinin verilmir. Bəzi texniki terminlər isə ərəb formasında saxlanır. Buna görə bu mərhələdə əlyazmanı:
“türkcə interlinear glosslarla təchiz edilmiş ərəb fəraiz əlyazması”
kimi təsvir etmək daha düzgün görünür.
İngiliscə bunun üçün işlədə biləcəyimiz termin:
Arabic farāʾiḍ manuscript with interlinear Turkic glosses
ola bilər.
Glossların yeri niyə dəyişir?
Bugünkü müşahidəmin ən maraqlı nəticələrindən biri də bu oldu.
Əvvəl elə görünürdü ki, türkcə qarşılıqlar ərəb sözlərinin daim üstündə yazılır. Lakin bütün səhifələri müqayisə etdikdə bunun doğru olmadığı ortaya çıxdı.
Bəzi səhifələrdə qırmızı glosslar ərəb sətrinin üstündə, bəzilərində altında, hətta eyni səhifədə əvvəl üstündə, sonra altında yerləşir.
Üstəlik türkcə yazılar ərəb əsas mətninə paralel deyil. Çox vaxt kəskin bucaq altında yerləşdirilib. Mən vizual müşahidədə bəzi yerlərdə təxminən 65–70°, bəzi yerlərdə isə 80–90°-yə yaxın meyl gördüm. Bu rəqəmlər ölçülmüş nəticə deyil, vizual təxmindir.
Bu çox əhəmiyyətlidir.
Deməli, glossator əvvəlcədən hazırlanmış sabit “tərcümə sətirləri” ilə işləməyib. Mövcud boşluqdan istifadə edərək ərəb sözünün qarşılığını yerləşdirib və lazım gəldikdə yazını kəskin şəkildə döndərib.
Bu da kitabın istifadə funksiyası haqqında sual yaradır:
Bu kitab türkcə danışan tələbəyə ərəb dilində fəraiz öyrətmək üçün istifadə olunmuş ola bilərmi?
Hələlik bunu nəticə deyil, tədqiqat hipotezi kimi saxlamaq lazımdır.
“Məsələ” və rəqəmlər: əvvəlki ehtimalımı düzəltdim
Kitabda “məsələ” sözünün yanında və ya fəraiz hesablarının daxilində 6, 12, 18, 36 kimi rəqəmlər də diqqətimi çəkdi.
İlk baxışda bunları məsələlərin sıra nömrələri hesab etmək mümkün idi.
Amma mətni oxuduqca bunun doğru olmadığı aydınlaşdı. Ərəb mətndə:
وأصل المسألة من الستة
kimi ifadələrə rast gəlinir.
Buradakı 6 rəqəmi fəraiz hesabında aṣl al-masʾala — أصل المسألة, yəni miras paylarının hesablandığı ortaq əsas/məxrəc ilə əlaqədardır.
Beləliklə, əvvəlki ehtimal dəyişdi.
Bu mənim üçün bugünkü məşqin mühüm hissələrindən biri idi: əlyazmada gördüyümüz rəqəmə əvvəlcədən funksiya vermək əvəzinə, onu mətnin özü ilə yoxlamaq.
Eyni türkcə sözün müxtəlif yazılışları
Türkcə glosslarda məni xüsusilə düşündürən başqa məsələ imla dəyişkənliyi oldu.
Məsələn “qoydı/qodı” kimi oxuduğumuz qarşılıq eyni formada təkrarlanmır. Bir yerdə sait hərflə göstərilir, başqa yerdə sait işarəsi ilə ifadə olunur və ya yazı daha qısaldılmış görünür.
Eyni hadisəni başqa sözlərdə də müşahidə etmək mümkündür.
Bu, dərhal “katib savadsızdır” və ya “imla qaydası yoxdur” nəticəsinə aparmamalıdır. Əksinə, tarixi türkcə mətnlərdə saitlərin yazılışı, hərəkələrin istifadəsi və söz formalarının qrafik ifadəsi ayrıca araşdırılmalıdır.
Əgər gələcəkdə bu əlyazmanı ciddi məqalə mövzusuna çevirsək, məhz bu qırmızı glossların tam diplomatik transkripsiyasını hazırlamaq çox qiymətli ola bilər.
O zaman eyni sözün bütün yazılışlarını yan-yana qoyub müqayisə edə bilərik.
Qara və qırmızı yazı eyni əldirmi?
Bugünkü məşq zamanı mənə qırmızı türkcə glossların əsas ərəb mətnindən başqa bir əl tərəfindən yazıldığı təsiri yarandı.
Bunun müəyyən səbəbləri vardır: qırmızı yazı daha sıx və sərbəstdir; yazı istiqaməti daim dəyişir; bəzi hərf formaları və ümumi ritm qara əsas mətndən fərqli görünür.
Amma burada da hökmü saxlamalıyam.
Mürəkkəbin, qələmin ölçüsünün, yazı sahəsinin və xüsusilə 70–90° çevrilmiş yazı istiqamətinin dəyişməsi eyni adamın xəttini də xeyli fərqli göstərə bilər.
Ona görə hazırkı nəticəm belədir:
İki ayrı əl ehtimalı ciddi şəkildə araşdırılmalıdır, lakin hələ sübut olunmayıb.
Bunu yoxlamaq üçün qara və qırmızı yazıda eyni hərflərin — xüsusilə kaf, lam, mim, nun, ya, dal və ra kimi tez-tez təkrarlanan formaların — sistematik müqayisəsi lazımdır.
Katibin işləmə prosesini də görürük
Əlyazmada yalnız “təmiz mətn” yoxdur.
Bəzi sözlər silinib və ya üstündən xətt çəkilib. Bəzi buraxılmış ifadələr işarə və nöqtəli xətt vasitəsilə haşiyəyə aparılıb. Bir yerdə haşiyə əlavəsinin özü də dəyişdirilib və başqa istiqamətdə yenidən yazılıb.
Bunlar çox qiymətlidir.
Çünki belə yerlərdə biz yalnız kitabın son vəziyyətini deyil, müəyyən dərəcədə mətnin hazırlanma və düzəldilmə prosesini də görə bilirik.
Vəqf və kitabın sonrakı həyatı
Əlyazmanın möhürləri və qeydləri də onun yalnız mətn tarixindən deyil, provenansından, yəni kitabın sonrakı sahiblik və istifadə tarixindən danışmağa imkan verir.
Görüntülərdə təkrarlanan möhürlər, nömrələr və vəqflə əlaqəli qeydlər vardır. Əvvəlki oxunuşumuz bunların Üsküdardakı Valide-i Atik Camii ilə əlaqəsini göstərirdi.
Ancaq möhürün bütün yazısını və şəxsin adını ayrıca dəqiq oxumadan tam identifikasiya vermək istəmirəm.
Möhürün altındakı “100” kimi rəqəmi də avtomatik olaraq bugünkü mənada “shelfmark” adlandırmaq doğru deyil. O, inventar, kitabxana, vəqf və ya başqa bir köhnə qeydiyyat nömrəsi ola bilər.
Yenə eyni prinsip:
əvvəl gördüyümüzü qeyd edirik, sonra onun nə olduğunu müəyyənləşdiririk.
Bugünkü təmrinimə qiymət
Bu kitab üzərində işləyərkən mənim üçün ən böyük dəyişiklik əvvəlki kimi yalnız “bu söz nədir?” sualını verməməyim oldu.
Bu dəfə eyni zamanda soruşdum:
Bu hansı əldir?
Hərf niyə burada belə dəyişib?
Sətir hansı istiqamətdə hərəkət edir?
Qırmızı yazı qara yazı ilə eyni vaxtdamı yazılıb?
Gloss niyə burada üstə, başqa yerdə alta keçib?
Bu rəqəm məsələnin nömrəsidir, yoxsa fəraiz hesabıdır?
Bu kağız parçası itmiş folionun qalığıdır, yoxsa təmirdir?
Foliasiya nə vaxt əlavə olunub?
Su zədəsi kitabın hansı hissələrinə yayılıb?
Mətn ardıcıllığı fiziki zədə haqqında nə deyir?
Məncə əlyazmaşünaslığı öyrənməyin əsas mərhələlərindən biri də budur: gözün yalnız yazını deyil, kitabı görməyə başlaması.
Dərsdən sonra özümə düzəlişlər
Bugünkü çalışmada doğru etdiyim işlərin yanında səhvlərim və tələskən ehtimallarım da oldu.
Ən mühüm düzəlişlər bunlardır:
Birincisi, şirazə yaxınlığındakı izi əvvəlcə itmiş folio kimi düşünməyə meylləndim. Bu mümkündür, amma hələ sübut edilməyib. Fiziki müayinə və ya paralel nüsxə lazımdır.
İkincisi, qırmızı rəqəmləri əvvəl məsələ nömrələri kimi düşünmək mümkün idi. Mətn onları fəraiz hesabının “əsl əl-məsələ” sistemi ilə əlaqələndirməyə daha güclü əsas verdi.
Üçüncüsü, qırmızı türkcəni əvvəl bütöv “tərcümə” adlandırmaq asan idi. Əslində material daha çox seçmə interlinear gloss sisteminə bənzəyir.
Dördüncüsü, qırmızı və qara yazının ayrı əllər olduğunu düşünürəm, amma bunu hələ fakt kimi yazmaq olmaz.
Beşincisi, bəzi türkcə sözləri ilk baxışda yanlış və ya qeyri-müəyyən oxudum. Eyni söz başqa səhifədə təkrarlandıqda əvvəlki oxunuşu düzəltmək mümkün oldu. Bu özü paleoqrafiyanın çox mühüm üsuludur: bir anlaşılmaz hərfi təkbaşına deyil, eyni katibin təkrarlanan söz və hərfləri ilə müqayisə etmək.
Buna qarşılıq, bugünkü təmrində ən doğru etdiyim işlərdən biri şübhəni gizlətməmək idi. “Bunu oxuya bilmirəm”, “burada iki ehtimal var”, “bunu hələ bilmirik” demək əlyazma araşdırmasında zəiflik deyil. Əksinə, dəlilin sərhədini tanımaqdır.
510-cu bölümün mənim üçün əsas dərsi buna görə belə oldu:
Əlyazmanı oxumaq yalnız köhnə hərfləri müasir hərflərə çevirmək deyil. Əlyazmanı oxumaq onun mətnini, xəttini, kağızını, mürəkkəbini, zədələrini, düzəlişlərini, glosslarını, hesab sistemini və istifadə tarixini bir-birindən ayıraraq, sonra yenidən bir kitabın tarixi kimi birləşdirməkdir.
Bu gün həmin yolu bir az daha praktik şəkildə öyrənməyə çalışdım.
