بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 515
توركجه
I. AZƏRBAYCAN TÜRKÇƏSİ
II. ENGLISH VERSION
### ۵۱۵-
جی درس: بیر اسکی تورکجه الیازمانین کودیکولوژی و پالئوقرافیک آراشدیرماسی
### بئین مۆهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار
انصاف‌علی هدایت — ۱۴ اوکتیابر ۲۰۲۶
### گیریش
اسکی تورکجه الیازمالارین آراشدیریلماسی یالنیز متنلرین اوخونماسی و معناسی‌نین آچیقلانماسی دئییلدیر. هر بیر الیازما، ایچریسینده داشیدیغی معلوماتلا یاناشی، اؤز مادّی قورولوشو، یازی خوصوصیتلری، کاغیذی، مۆرکّبی، جلدی و سونراکی دؤورلرده اونا ائدیلمیش مۆداخله‌لرله ده تاریخی بیر سنددیر.
«بئین مۆهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» آراشدیرمالارینین ۵۱۵-جی بؤلومونده، سۆلیمانیه کیتابخاناسیندا ساخالاندیغی بیلدیریلن، عثمانلی دؤورو تورکجه‌سینده یازیلمیش بیر الیازما آراشدیریلمیشدیر.
بو آراشدیرمانین اساس مقصدی متنله یاناشی، کیتابین مادّی تاریخی‌نین ده اؤیرنیلمه‌سیدیر. بونا گؤره الیازمانین جلدی، صحیفه قورولوشو، خط خوصوصیتلری، مۆرکّب رنگلری، سو لکه‌لری، کنار قیدلری و بؤلوم باشلیقلاری بیرلیکده نظردن کئچیریلمیشدیر.
### ۱. جلد، کاغیذ و مادّی وضعیت
الیازمانین جلدی قیرمیزی‌یا چالان قویو قهوه‌یی رنگده گؤرونور. جلدین اوزرینده حاشیه بزه‌کلری و مرکزی بیر بزه‌ک عنصرى وار. جلدین کنارلاریندا و بئل حیصه‌سینده آشینما و زده‌لنمه ایزلری سئچیلیر.
کاغیذلاردا دا موختلیف درجه‌لی زده‌لنمه‌لر واردیر. بونلارین ان اؤنملیسی سو و رطوبت تأثیرینه اویغون گؤرونن لکه‌لردیر.
بعضی صحیفه‌لرده قهوه‌یی رنگلی لکه‌لر کاغیذین کنارلاریندان باشلایاراق یازی ساحه‌سینه طرف یاییلیر. بعضی یئرلرده بو لکه‌لر متنلرین اوخونماسینی چتینلشدیرسه ده، یازیلارین بؤیوک بیر حیصه‌سی هله ده اوخونا بیلیر.
لاکن بورادا بیر علمی احتیاط ضروری‌دیر.
کاغیذدا سو لکه‌سی‌نین گؤرونمه‌سی، کیتابین نه زامان، هارادا و نئچه دفعه ایسلاندیغینی سوبوت ائتمیر. لکه‌لرین موختلیف شکللرده اولماسی بیر نئچه آیری زده‌لنمه حادثه‌سی احتمالینی یارادیر، اما بو احتمال هله قطعی نتیجه ساییلا بیلمز.
کودیکولوژی آراشدیرمادا گؤرونن علامتله اونون سببی آیری-آیری دَیَرلندیریلمه‌لیدیر.
### ۲. صحیفه قورولوشو و سطرلرین دۆزولوشو
الیازمانین آراشدیریلان صحیفه‌لری‌نین چوخوندا ۱۳ سطرلیک یازی قورولوشو گؤرونور.
بو نظملی قورولوش کاتبین متن یازیلمازدان اؤنجه صحیفه‌نین عمومی دۆزولوشونو نظره آلدیغینی دۆشۆندورور.
آنجاق سطرلرین سایی ائینی اولسا دا، یازینین سیخلیغی هر صحیفه‌ده ائینی دئییلدیر.
بعضی صحیفه‌لرده حرفلر بؤیوک، سؤزلر آراسینداکی فاصیله‌لر گئنیشدیر. باشقا صحیفه‌لرده ایسه حرفلر کیچیلیر، سؤزلر بیر-بیرینه یاخینلاشیر.
بو فرقلرین بیر نئچه ایضاحی اولا بیلر. کاتب متنـی صحیفه‌یه سیغدیرماق اوچون یازینین اؤلچوسونو دَییشمیش اولا بیلر. قلم اوجونو دَییشمیش اولا بیلر. یاخود متنـین بعضی حیصه‌لری باشقا بیر کاتب طرفیندن کؤچورولموش اولا بیلر.
لاکن یالنیز حرفلرین بؤیوکلوگونه باخاراق کاتب دَییشیکلیگی حاققیندا حکم وئرمک دۆزگون دئییل.
بونون اوچون حرفلرین قورولوشو، بیرلشمه شکللری، نقطه‌لرین یئرلشمه‌سی، سطرلرین مئیلی و کاتبین تکرار اولونان یازی عادتلری مقابیسه ائدیلمه‌لیدیر.
### ۳. پالئوقرافیک خوصوصیتلر
الیازمانین خطینده سین، شین، میم، نون، یا، لام، قاف و الیف حرفلری‌نین موختلیف شکللری دیققتی جلب ائدیر.
سین و شین حرفلری‌نین دیشلری بعضی یئرلرده آیدین شکیلده آیریلیر. میم حرفی‌نین سون شکللری ایسه بعضاً کیچیک بیر دۆیونو یا ایلمگی خاطیرلادیر.
بعضی سؤزلرده حرفلرین اوزاديلماسی سطرین بوش قالان حیصه‌سینی دولدورماغا خیدمت ائتمیش اولا بیلر.
بو خوصوصیتلر کاتبین یازی عادتلرینی اؤیرنمک اوچون اؤنملیدیر.
آنجاق بیر حرفین ایکی آیری صحیفه‌ده ائینی شکلده یازیلماسی، او صحیفه‌لرین مطلق ائینی ال طرفیندن یازیلدیغینی گؤسترمر.
ائینی خط مکتبینده یئتیشمیش موختلیف کاتبلر بیر-بیرینه بنزه‌ر حرف شکللریندن ایستیفاده ائده بیلرلر.
بونا گؤره خطین تشخیصی تک-تک حرفلر اساسیندا دئییل، بیر چوخ خوصوصیتین بیرلیکده مقابیسه‌سی اساسیندا آپاریلمالیدیر.
### ۴. قیرمیزی مۆرکّب و متن قاتلاری
الیازمانین بعضی صحیفه‌لرینده قارا متنله یاناشی قیرمیزی مۆرکّب ایزلری ده گؤرونور.
بعضی عبارت‌لرین آلتینا قیرمیزی خط چکیلمیش، بعضی سؤزلر ایسه قیرمیزی مۆرکّبله یازیلمیشدیر.
بو علامتلر متنـین بؤلوملره آیریلماسی، موهم عبارت‌لرین سئچیلمه‌سی یا اوخوجونون دیققتی‌نین معین یئرلره یؤنلدیلمه‌سی اوچون ایستیفاده ائدیلمیش اولا بیلر.
۲۲ و ۲۵ نومره‌لی ورقلرین گؤروندوگو صحیفه‌لرده بو خوصوصیتلر آیدین نظَره چارپیر.
لاکن قیرمیزی خطلرین اساس متنله ائینی زاماندا چکیلدیگی هله معلوم دئییل.
بعضی خطلر کاتب طرفیندن، بعضیلری ایسه سونراکی اوخوجولار طرفیندن علاوه ائدیلمیش اولا بیلر.
بونو تعیین ائتمک اوچون قارا و قیرمیزی مۆرکّبلرین کَسیشدیگی نقطه‌لر، قلم ایزلری و مۆرکّب قاتلاری داها دقیق آراشدیریلمالیدیر.
بو مسئله الیازمانین تاریخی‌نین اؤیرنیلمه‌سی باخیمیندان موهمدیر. چونکی اساس متن، دۆزه‌لیشلر و سونراکی قیدلر موختلیف زامانلارا عاید اولا بیلر.
### ۵. کنار قیدلری و الیازمانین سونراکی حیاتی
۲۲ نومره‌لی ورقین سول حاشیه‌سینده اساس متندن کناردا، مئیلی شکلده یازیلمیش بیر نئچه سطرلیک قید گؤرونور.
بو قیدین یئرلشمه‌سی و یازی ایستیقامتی اساس متنـین دۆزولوشوندن فرقلنیر.
اونون سونرادان علاوه ائدیلمه‌سی احتمال دایریسینده‌دیر. لاکن قیدین کیم طرفیندن، نه زامان و هانسی مقصدله یازیلدیغی هله آیدینلاشماییب.
الیازمالاردا کنار قیدلری بزن کیتابین صاحبینی، اوخوجوسونو، ایستیفاده اولوندوغو محیطی و متنـین نئجه باشا دۆشولدوگونو گؤستره بیلر.
بونا گؤره بو قیدلر تصادفی و اهمیتسیز یازیلار کیمی کناردا قالمامالیدیر.
اونلار کیتابین ایستیفاده و مالکیت تاریخی‌نین آراشدیریلماسی اوچون اؤنملی دلیله چئوریله بیلر.
### ۶. متنـین مضمونو و بؤلوم باشلیقلاری
الیازمانین اوخونان حیصه‌لرینده آتلارلا باغلی معلوماتلار، دینی روایتلر و عملی تَوْصیه‌لر بیرلیکده یئر آلیر.
بو، متنـین یالنیز بیر ساحه‌یه عاید اولمادیغینی گؤستره بیلر.
بعضی صحیفه‌لرده عربجه عبارت‌لر و دینی روایتلر گؤرونور. باشقا یئرلرده ایسه آتلارین خوصوصیتلری و اونلارلا باغلی عملی معلوماتلارا راست گلینیر.
متنـین بؤلوم قورولوشو دا دیققتی جلب ائدیر.
۲۵ نومره‌لی ورقین قارشی صحیفه‌سینده، متنـین آشاغی حیصه‌سینده، سوندان ایکینجی سطره یاخین یئرده قیرمیزی مۆرکّبله «باب ثانی» باشلیغی گؤرونور.
بو باشلیق صحیفه‌نین باشلانغیجیندا دئییل، متنـین آخیری‌نا یاخین یئرلشیر.
باشقا بیر صحیفه‌نین یوخاری حیصه‌سینده ایسه «باب رابع» باشلیغی واردیر.
بو ایکی باشلیغین یئرلشمه‌سی آیری-آیری قید ائدیلمه‌لیدیر. چونکی بؤلوم باشلیقلاری‌نین صحیفه‌دهکی مؤوقعی متنـین قورولوشونو و کاتبین صحیفه‌لشمه اوصولونو اؤیرنمک اوچون اؤنملیدیر.
بؤلوملرین بیر صحیفه‌نین آخیریندا یا باشقا صحیفه‌نین باشیندا باشلاماسی، متنـین تقسیماتی حاققیندا معلومات وئره بیلر. آنجاق بو فرقدن کاتب دَییشیکلیگی یا الیازمانین یئنی مرحله‌ده یازیلماسی نتیجه‌سینی چیخارماق اولماز.
اثرین دقیق آدی، مؤلفی و کؤچورولمه تاریخی هله قطعی شکیلده تعیین ائدیلمه‌میشدیر.
بو مسئله‌لرین آیدینلاشماسی اوچون متنـین باشلانغیجی، سونو، بؤلوم باشلیقلاری و باشقا احتمال نۆسخه‌لری مقابیسه ائدیلمه‌لیدیر.
### ۷. آراشدیرمانین گۆجلو طرفلری
بو آراشدیرمانین ان گۆجلو طرفی متنـین اوخونوشو ایله مادّی خوصوصیتلری‌نین اؤیرنیلمه‌سی‌نین بیرلیکده آپاریلماسیدیر.
حرفلرین شکللری، سطرلرین سیخلیغی، مۆرکّب رنگلری، کاغیذین زده‌لنمه‌سی و کنار قیدلری بیر-بیریندن آیری موضوعلار کیمی دئییل، ائینی الیازمانین تاریخی‌نین موختلیف دلیلی کیمی نظردن کئچیریلمیشدیر.
ایکینجی گۆجلو طرف صحیفه‌لر آراسیندا مقابیسه آپاریلماسیدیر.
موختلیف ورقلرده ائینی حرفلرین یازیلماسی، سطرلرین دۆزولوشو و متنـین سیخلیغی مقابیسه ائدیلمیشدیر.
اوچونجو گۆجلو طرف ایسه بیر مشاهده‌نین بیر نئچه ممکن ایضاحینی نظره آلماق جهدیدیر.
بو یاناشما آراشدیرماچینی تله‌سیک تاریخی حؤکملردن اوزاق ساخلاماغا کؤمک ائدیر.
### ۸. آراشدیرمانین زعیف طرفلری و علمی تنقید
بو آراشدیرمانین ان موهم زعیف طرفی بعضی مشاهده‌لرین هله اؤلچوله بیلن معلوماتا چئوریلمه‌مه‌سیدیر.
مثلاً، بعضی صحیفه‌لرده حرفلرین بؤیوک، باشقالاریندا کیچیک اولدوغو مشاهده ائدیلمیشدیر. لاکن یازی ساحه‌سی‌نین دقیق اؤلچولری، سطرلار آراسینداکی فاصیله و حرف شکللری‌نین تکرار سایی سیستملی شکیلده قید ائدیلمه‌میشدیر.
ایکینجی زعیف طرف بعضی احتماللارین قطعی نتیجه‌یه یاخینلاشدیریلماسی خطرى‌دیر.
سو لکه‌لری‌نین موختلیف اولماسی، کاغیذین بیر نئچه دفعه ایسلاندیغینی قطعی گؤسترمیر. حرفلرین بؤیوکلوگو‌نون دَییشمه‌سی ده اؤز-اؤزلۆگونده باشقا کاتبین وارلیغینی سوبوت ائتمیر.
اوچونجو زعیف طرف الیازمانین بۆتؤو قورولوشونون هله تام سندلشدیریلمه‌مه‌سیدیر.
ورقلرین آردیجیللیغی، بؤلوملرین سایی، احتمال چاتیشمایان صحیفه‌لر، متنـین باشلانغیجی و سونو داها دقیق یوخلانمالیدیر.
دؤردونجو مسئله الیازمانین تاریخی ایله باغلی‌دیر. رَقَمسال معلوماتدا گؤسترلن ۱۰۳۴ هجری تاریخی هله الیازمانین اؤزوندن مستقل شکیلده تصدیقلنمه‌میشدیر. بونا گؤره اونون قطعی کؤچورولمه تاریخی کیمی قبول ائدیلمه‌سی علمی باخیمدان دۆزگون اولماز.
### ۹. نؤوبتی آراشدیرما مرحله‌سی
آراشدیرمانین داها علمی بیر سطحه‌یه چاتماسی اوچون هر ورق اوزره آیری قیدلر حاضیرلانمالیدیر.
هر ورقین یازی سایی، متنـین مضمونو، خط خوصوصیتلری، قیرمیزی مۆرکّب علامتلری، کنار قیدلری و مادّی زده‌لری بیر جدوله توپلانمالیدیر.
بوندان سونرا حرفلرین مقابیسه‌سی و متنـین بؤلوم قورولوشو اوزره آیری آراشدیرما آپاریلا بیلر.
اثرین باشقا نۆسخه‌لری تاپیلارسا، متن مقابیسه‌سی واسطه‌سیله هم اونون کیملیگی، هم ده کؤچورولمه تاریخی حاققیندا داها گۆجلو دلیله چاتماق ممکن اولار.
### نتیجه
۵۱۵-جی درس بیر داها گؤستردی کی، اسکی تورکجه الیازمانین اوخونماسی یالنیز حرفلرین تانینماسی دئییلدیر.
کاغیذ، جلد، مۆرکّب، خط، صحیفه قورولوشو و کنار قیدلری ده متن قدر تاریخی اهمیت داشییا بیلر.
لاکن الیازمانین تاریخینی اؤیرنرکن مشاهده، احتمال و نتیجه بیر-بیریندن آیری ساخالانمالیدیر.
علمی آراشدیرمانین گۆجو یالنیز جواب تاپماقدا دئییل، هانسی نتیجه‌نین دلیله اساسلاندیغینی و هانسی سوالین هله آچیق قالدیغینی گؤسترمکده‌دیر.
بو باخیمدان ۵۱۵-جی درس، اسکی تورکجه بیر متنـین اوخونوشوندان علاوه، کودیکولوژی و پالئوقرافیک آراشدیرما اوصولونون عملی تطبیقی کیمی ده دَیَرلندیریله بیلر.
‐------------------
515-ci dərs: Bir əski türkcə əlyazmanın kodikoloji və paleoqrafik araşdırması
Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar
Ensafali Hedayat — 14 oktyabr 2026
Giriş
Əski türkcə əlyazmaların araşdırılması yalnız mətnlərin oxunması və mənasının açıqlanması deyildir. Hər bir əlyazma, içərisində daşıdığı məlumatla yanaşı, öz maddi quruluşu, yazı xüsusiyyətləri, kağızı, mürəkkəbi, cildi və sonrakı dövrlərdə ona edilmiş müdaxilələrlə də tarixi bir sənəddir.
“Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar” araşdırmalarının 515-ci bölümündə Süleymaniyyə Kitabxanasında saxlandığı bildirilən, Osmanlı dövrü türkcəsində yazılmış bir əlyazma araşdırılmışdır.
Bu araşdırmanın əsas məqsədi mətnlə yanaşı, kitabın maddi tarixinin də öyrənilməsidir. Buna görə əlyazmanın cildi, səhifə quruluşu, xətt xüsusiyyətləri, mürəkkəb rəngləri, su ləkələri, kənar qeydləri və bölüm başlıqları birlikdə nəzərdən keçirilmişdir.
1. Cild, kağız və maddi vəziyyət
Əlyazmanın cildi qırmızıya çalan tünd qəhvəyi rəngdə görünür. Cildin üzərində haşiyə bəzəkləri və mərkəzi bir bəzək elementi vardır. Cildin kənarlarında və bel hissəsində aşınma və zədələnmə izləri seçilir.
Kağızlarda da müxtəlif dərəcəli zədələnmələr vardır. Bunların ən önəmlisi su və rütubət təsirinə uyğun görünən ləkələrdir.
Bəzi səhifələrdə qəhvəyi rəngli ləkələr kağızın kənarlarından başlayaraq yazı sahəsinə doğru yayılır. Bəzi yerlərdə bu ləkələr mətnlərin oxunmasını çətinləşdirsə də, yazıların böyük bir hissəsi hələ də oxuna bilir.
Lakin burada bir elmi ehtiyat zəruridir.
Kağızda su ləkəsinin görünməsi kitabın nə zaman, harada və neçə dəfə islandığını sübut etmir. Ləkələrin müxtəlif şəkillərdə olması bir neçə ayrı zədələnmə hadisəsi ehtimalını yaradır, amma bu ehtimal hələ qəti nəticə sayıla bilməz.
Kodikoloji araşdırmada görünən əlamətlə onun səbəbi ayrı-ayrılıqda dəyərləndirilməlidir.
2. Səhifə quruluşu və sətirlərin düzülüşü
Əlyazmanın araşdırılan səhifələrinin çoxunda 13 sətirlik yazı quruluşu görünür.
Bu nizamlı quruluş katibin mətn yazılmazdan öncə səhifənin ümumi düzülüşünü nəzərə aldığını düşündürür.
Ancaq sətirlərin sayı eyni olsa da, yazının sıxlığı hər səhifədə eyni deyildir.
Bəzi səhifələrdə hərflər böyük, sözlər arasındakı məsafələr genişdir. Başqa səhifələrdə isə hərflər kiçilir, sözlər bir-birinə yaxınlaşır.
Bu fərqlərin bir neçə izahı ola bilər. Katib mətni səhifəyə sığdırmaq üçün yazının ölçüsünü dəyişmiş ola bilər. Qələm ucunu dəyişmiş ola bilər. Yaxud mətnin bəzi hissələri başqa bir katib tərəfindən köçürülmüş ola bilər.
Lakin yalnız hərflərin böyüklüyünə baxaraq katib dəyişikliyi haqqında hökm vermək düzgün deyildir.
Bunun üçün hərflərin quruluşu, birləşmə şəkilləri, nöqtələrin yerləşməsi, sətirlərin meyli və katibin təkrarlanan yazı vərdişləri müqayisə edilməlidir.
3. Paleoqrafik xüsusiyyətlər
Əlyazmanın xəttində sin, şin, mim, nun, ya, lam, qaf və əlif hərflərinin müxtəlif şəkilləri diqqəti cəlb edir.
Sin və şin hərflərinin dişləri bəzi yerlərdə aydın şəkildə ayrılır. Mim hərfinin son şəkilləri isə bəzən kiçik bir düyünü və ya ilməyi xatırladır.
Bəzi sözlərdə hərflərin uzadılması sətrin boş qalan hissəsini doldurmağa xidmət etmiş ola bilər.
Bu xüsusiyyətlər katibin yazı vərdişlərini öyrənmək üçün önəmlidir.
Ancaq bir hərfin iki ayrı səhifədə eyni şəkildə yazılması o səhifələrin mütləq eyni əl tərəfindən yazıldığını göstərmir.
Eyni xətt məktəbində yetişmiş müxtəlif katiblər bir-birinə bənzər hərf şəkillərindən istifadə edə bilərlər.
Buna görə xəttin diaqnostik təhlili tək-tək hərflər əsasında deyil, bir çox xüsusiyyətin birlikdə müqayisəsi əsasında aparılmalıdır.
4. Qırmızı mürəkkəb və mətn qatları
Əlyazmanın bəzi səhifələrində qara mətnlə yanaşı, qırmızı mürəkkəb izləri də görünür.
Bəzi ifadələrin altına qırmızı xətt çəkilmiş, bəzi sözlər isə qırmızı mürəkkəblə yazılmışdır.
Bu əlamətlər mətnin bölümlərə ayrılması, mühüm ifadələrin seçilməsi və ya oxucunun diqqətinin müəyyən yerlərə yönəldilməsi üçün istifadə edilmiş ola bilər.
22 və 25 nömrəli vərəqlərin göründüyü səhifələrdə bu xüsusiyyətlər aydın nəzərə çarpır.
Lakin qırmızı xətlərin əsas mətnlə eyni zamanda çəkildiyi hələ məlum deyildir.
Bəzi xətlər katib tərəfindən, bəziləri isə sonrakı oxucular tərəfindən əlavə edilmiş ola bilər.
Bunu müəyyənləşdirmək üçün qara və qırmızı mürəkkəblərin kəsişdiyi nöqtələr, qələm izləri və mürəkkəb qatları daha dəqiq araşdırılmalıdır.
Bu məsələ əlyazmanın tarixinin öyrənilməsi baxımından mühümdür. Çünki əsas mətn, düzəlişlər və sonrakı qeydlər müxtəlif zamanlara aid ola bilər.
5. Kənar qeydləri və əlyazmanın sonrakı həyatı
22 nömrəli vərəqin sol haşiyəsində əsas mətndən kənarda, meyilli şəkildə yazılmış bir neçə sətirlik qeyd görünür.
Bu qeydin yerləşməsi və yazı istiqaməti əsas mətnin düzülüşündən fərqlənir.
Onun sonradan əlavə edilməsi ehtimal dairəsindədir. Lakin qeydin kim tərəfindən, nə zaman və hansı məqsədlə yazıldığı hələ aydınlaşmayıb.
Əlyazmalarda kənar qeydləri bəzən kitabın sahibini, oxucusunu, istifadə olunduğu mühiti və mətnin necə başa düşüldüyünü göstərə bilər.
Buna görə bu qeydlər təsadüfi və əhəmiyyətsiz yazılar kimi kənarda qalmamalıdır.
Onlar kitabın istifadə və mülkiyyət tarixinin araşdırılması üçün mühüm dəlilə çevrilə bilər.
6. Mətnin məzmunu və bölüm başlıqları
Əlyazmanın oxunan hissələrində atlarla bağlı məlumatlar, dini rəvayətlər və əməli tövsiyələr birlikdə yer alır.
Bu, mətnin yalnız bir sahəyə aid olmadığını göstərə bilər.
Bəzi səhifələrdə ərəbcə ifadələr və dini rəvayətlər görünür. Başqa yerlərdə isə atların xüsusiyyətləri və onlarla bağlı əməli məlumatlara rast gəlinir.
Mətnin bölüm quruluşu da diqqəti cəlb edir.
25 nömrəli vərəqin qarşı səhifəsində, mətnin aşağı hissəsində, sondan ikinci sətrə yaxın yerdə qırmızı mürəkkəblə “Bab-i Sani” (İkinci bölüm) başlığı görünür.
Bu başlıq səhifənin başlanğıcında deyil, mətnin axırına yaxın yerləşir.
Başqa bir səhifənin yuxarı hissəsində isə “Bab-i Rabi” (Dördüncü bölüm) başlığı vardır.
Bu iki başlığın yerləşməsi ayrı-ayrılıqda qeyd edilməlidir. Çünki bölüm başlıqlarının səhifədəki mövqeyi mətnin quruluşunu və katibin səhifələmə üsulunu öyrənmək üçün önəmlidir.
Bölümlərin bir səhifənin axırında və ya başqa səhifənin başında başlaması mətnin bölünməsi haqqında məlumat verə bilər. Ancaq bu fərqdən katib dəyişikliyi və ya əlyazmanın yeni mərhələdə yazılması nəticəsini çıxarmaq olmaz.
Əsərin dəqiq adı, müəllifi və köçürülmə tarixi hələ qəti şəkildə müəyyən edilməmişdir.
Bu məsələlərin aydınlaşması üçün mətnin başlanğıcı, sonu, bölüm başlıqları və başqa ehtimal nüsxələri müqayisə edilməlidir.
7. Araşdırmanın güclü tərəfləri
Bu araşdırmanın ən güclü tərəfi mətnin oxunuşu ilə maddi xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinin birlikdə aparılmasıdır.
Hərflərin şəkilləri, sətirlərin sıxlığı, mürəkkəb rəngləri, kağızın zədələnməsi və kənar qeydləri bir-birindən ayrı mövzular kimi deyil, eyni əlyazmanın tarixinin müxtəlif dəlilləri kimi nəzərdən keçirilmişdir.
İkinci güclü tərəf səhifələr arasında müqayisə aparılmasıdır.
Müxtəlif vərəqlərdə eyni hərflərin yazılması, sətirlərin düzülüşü və mətnin sıxlığı müqayisə edilmişdir.
Üçüncü güclü tərəf isə bir müşahidənin bir neçə mümkün izahını nəzərə almaq cəhdidir.
Bu yanaşma araşdırmaçını tələsik tarixi hökmlərdən uzaq saxlamağa kömək edir.
8. Araşdırmanın zəif tərəfləri və elmi tənqid
Bu araşdırmanın ən mühüm zəif tərəfi bəzi müşahidələrin hələ ölçülə bilən məlumata çevrilməməsidir.
Məsələn, bəzi səhifələrdə hərflərin böyük, başqalarında kiçik olduğu müşahidə edilmişdir. Lakin yazı sahəsinin dəqiq ölçüləri, sətirlər arasındakı məsafə və hərf şəkillərinin təkrar sayı sistemli şəkildə qeyd edilməmişdir.
İkinci zəif tərəf bəzi ehtimalların qəti nəticəyə yaxınlaşdırılması təhlükəsidir.
Su ləkələrinin müxtəlif olması kağızın bir neçə dəfə islandığını qəti göstərmir. Hərflərin böyüklüyünün dəyişməsi də öz-özlüyündə başqa katibin varlığını sübut etmir.
Üçüncü zəif tərəf əlyazmanın bütöv quruluşunun hələ tam sənədləşdirilməməsidir.
Vərəqlərin ardıcıllığı, bölümlərin sayı, ehtimal olunan çatışmayan səhifələr, mətnin başlanğıcı və sonu daha dəqiq yoxlanmalıdır.
Dördüncü məsələ əlyazmanın tarixi ilə bağlıdır. Rəqəmsal məlumatda göstərilən 1034 hicri tarixi hələ əlyazmanın özündən müstəqil şəkildə təsdiqlənməmişdir. Buna görə onun qəti köçürülmə tarixi kimi qəbul edilməsi elmi baxımdan düzgün olmaz.
9. Növbəti araşdırma mərhələsi
Araşdırmanın daha elmi bir səviyyəyə çatması üçün hər vərəq üzrə ayrı qeydlər hazırlanmalıdır.
Hər vərəqin sətir sayı, mətnin məzmunu, xətt xüsusiyyətləri, qırmızı mürəkkəb əlamətləri, kənar qeydləri və maddi zədələri bir cədvəldə toplanmalıdır.
Bundan sonra hərflərin müqayisəsi və mətnin bölüm quruluşu üzrə ayrıca araşdırma aparıla bilər.
Əsərin başqa nüsxələri tapılarsa, mətn müqayisəsi vasitəsilə həm onun kimliyi, həm də köçürülmə tarixi haqqında daha güclü dəlilə çatmaq mümkün olar.
Nəticə
515-ci dərs bir daha göstərdi ki, əski türkcə əlyazmanın oxunması yalnız hərflərin tanınması deyildir.
Kağız, cild, mürəkkəb, xətt, səhifə quruluşu və kənar qeydləri də mətn qədər tarixi əhəmiyyət daşıya bilər.
Lakin əlyazmanın tarixini öyrənərkən müşahidə, ehtimal və nəticə bir-birindən ayrı saxlanmalıdır.
Elmi araşdırmanın gücü yalnız cavab tapmaqda deyil, hansı nəticənin dəlilə əsaslandığını və hansı sualın hələ açıq qaldığını göstərməkdədir.
Bu baxımdan 515-ci dərs əski türkcə bir mətnin oxunuşundan əlavə, kodikoloji və paleoqrafik araşdırma üsulunun əməli tətbiqi kimi də dəyərləndirilə bilər.
---------------
Lesson 515: A Codicological and Paleographic Study of an Early Turkish Manuscript
Old Turkish Books Against Brain Engineering
Ensafali Hedayat — October 14, 2026
Introduction
The study of historical Turkish manuscripts involves much more than reading their texts and interpreting their meanings. Every manuscript is a historical document, not only because of the information it contains, but also because of its physical structure, handwriting, paper, ink, binding, and the interventions made by readers and owners over time.
In the 515th episode of the research series Old Turkish Books Against Brain Engineering, a manuscript reportedly preserved in the Süleymaniye Library and written in Ottoman Turkish was examined.
The primary objective of this investigation was to study both the textual content and the material history of the manuscript. Particular attention was given to its binding, page layout, handwriting, ink colors, water damage, marginal annotations, and chapter headings.
1. Binding, Paper, and Physical Condition
The manuscript has a dark reddish-brown binding decorated with border patterns and a central ornamental element. Signs of wear and deterioration are visible along the edges and spine.
The paper also exhibits varying degrees of damage. Among the most noticeable features are brownish stains consistent with exposure to water or moisture.
On several pages, these stains extend from the edges of the paper toward the written area. Although they make certain passages more difficult to read, much of the text remains legible.
An important methodological distinction must be maintained here.
The presence of water stains does not establish when, where, or how many times the manuscript was exposed to moisture. Differences in the appearance of the stains may suggest separate incidents of damage, but this remains a hypothesis rather than a demonstrated conclusion.
In codicological research, the visible evidence must be distinguished from explanations proposed to account for it.
2. Page Layout and Line Arrangement
Most of the examined pages contain thirteen lines of writing.
This relatively consistent arrangement suggests that the scribe worked according to an established page layout.
However, the density of the writing varies from page to page, even when the number of lines remains unchanged.
On some pages, the letters are relatively large and the spaces between words are wider. On others, the handwriting becomes smaller and more compressed.
Several explanations are possible.
The scribe may have adjusted the size of the writing to accommodate the available space. A different pen or pen nib may have been used. Alternatively, some sections may have been copied by another scribe.
Nevertheless, changes in letter size alone cannot establish a change of scribal hand.
A reliable comparison requires examination of letter construction, joining patterns, dot placement, line inclination, and recurring scribal habits.
3. Paleographic Characteristics
The handwriting displays notable variations in the forms of several Arabic-script letters, particularly sīn, shīn, mīm, nūn, yāʾ, lām, qāf, and alif.
In some passages, the individual teeth of sīn and shīn are clearly differentiated. Certain final forms of mīm resemble a small loop or knot.
Some letters are extended horizontally, possibly to occupy remaining space within a line.
These features are valuable for identifying the habits and techniques of the scribe.
However, the appearance of similar letterforms on different pages does not necessarily prove that those pages were written by the same person.
Scribes trained within the same calligraphic tradition may employ remarkably similar letterforms.
For this reason, paleographic identification should rely on a combination of recurring characteristics rather than isolated similarities.
4. Red Ink and Layers of Textual Intervention
Several pages contain traces of red ink alongside the main black text.
Some expressions are underlined in red, while certain words or headings are written in red ink.
These markings may have served to distinguish sections, emphasize important passages, or direct the reader's attention to particular expressions.
Such features are especially visible in the images showing folios numbered 22 and 25.
However, it has not yet been established whether all the red markings were added at the same time as the main text.
Some may have been introduced by the original scribe, while others could represent later interventions by readers.
To investigate this question, it would be necessary to examine intersections between red and black strokes, differences in pen characteristics, and the physical relationships between ink layers.
This issue is important for reconstructing the manuscript's history.
The main text, corrections, annotations, and other additions may belong to different stages of the manuscript's use.
5. Marginal Annotations and the Manuscript's Later History
A particularly interesting feature appears in the left margin of the folio numbered 22.
Several lines of writing have been placed diagonally outside the main text block.
Their position and orientation differ noticeably from those of the principal text.
It is possible that this annotation was added after the main text had been copied. However, the identity of the writer, the date of the annotation, and its purpose remain uncertain.
Marginal notes can provide important evidence about the later history of manuscripts.
They may reveal information about ownership, reading practices, intellectual interests, or the circumstances in which a manuscript circulated.
Consequently, such annotations should not be dismissed as incidental marks.
They may become valuable evidence for reconstructing the manuscript's history of use and ownership.
6. Textual Content and Chapter Headings
The examined portions of the manuscript contain information concerning horses, religious traditions, and practical recommendations.
This combination suggests that the work may not belong exclusively to a single narrowly defined subject category.
Some passages contain Arabic expressions and religious narratives, while others discuss characteristics of horses and matters relating to their care or use.
The organization of the text also deserves attention.
On the page facing the folio numbered 25, the heading Bāb-i Sānī (Second Chapter) appears in red ink near the bottom of the text, approximately on the second line from the end.
The heading is therefore not positioned at the beginning of the page.
On another page, Bāb-i Rābiʿ (Fourth Chapter) appears at the top.
These two headings must be recorded separately and with their correct positions.
The placement of chapter headings is significant because it can reveal how a scribe organized the text within the available writing space.
A chapter may begin near the bottom of one page, while another begins at the top of a different page.
Such differences can provide information about textual organization and copying practices.
They do not, however, independently demonstrate a change of scribe or a separate stage of manuscript production.
The exact title, authorship, and copying date of the work have not yet been securely established.
Further investigation should therefore focus on the opening and closing passages, chapter headings, and possible parallel manuscript witnesses.
7. Strengths of the Investigation
One of the principal strengths of this study is its integration of textual reading with material examination.
Letterforms, writing density, ink colors, paper damage, and marginal annotations were considered as interconnected forms of historical evidence rather than unrelated features.
A second strength is the comparative examination of different pages.
Variations in letter construction, line arrangement, and writing density were observed across several folios.
A third strength is the attempt to consider multiple explanations for individual observations.
This approach is particularly important in manuscript studies, where apparently straightforward features may have several possible causes.
By considering alternative explanations, the investigation reduces the risk of premature historical conclusions.
8. Limitations and Critical Evaluation
The most significant limitation of the investigation is that some observations have not yet been converted into systematic, measurable data.
For example, differences in handwriting size have been identified, but the precise dimensions of the written areas, distances between lines, and frequencies of particular letterforms have not yet been recorded consistently.
A second limitation concerns the distinction between hypotheses and established findings.
Differences in water stains do not conclusively demonstrate multiple incidents of exposure to moisture.
Likewise, variations in letter size do not independently establish the presence of multiple scribes.
A third limitation is the incomplete documentation of the manuscript's overall structure.
The sequence of folios, number of chapters, possible missing leaves, and exact beginning and ending of the text require further verification.
A fourth issue concerns dating.
The date 1034 AH, reported in the digital description, has not yet been independently verified from the manuscript itself.
It should therefore not be presented as the manuscript's confirmed copying date.
These limitations do not invalidate the observations. Rather, they identify the areas where additional evidence and more systematic examination are necessary.
9. Directions for Further Research
The next stage should involve preparing a systematic record for each folio.
Such a record should include the number of written lines, textual content, handwriting characteristics, red-ink markings, marginal annotations, and physical damage.
Once this documentation is complete, a more detailed comparison of recurring letterforms and scribal habits can be undertaken.
The chapter structure should also be reconstructed, paying particular attention to the relationship between headings, page divisions, and textual continuity.
If other manuscript copies of the same work can be identified, textual comparison may provide stronger evidence concerning the identity, transmission, and dating of the work.
A comparative study could also help determine whether the examined manuscript contains omissions, rearrangements, or additions.
Conclusion
Lesson 515 demonstrates that reading a historical Turkish manuscript involves far more than recognizing its letters.
Paper, binding, ink, handwriting, page layout, and marginal annotations can all contribute important evidence about a manuscript's history.
At the same time, the investigation illustrates the importance of distinguishing observation, hypothesis, and conclusion.
The strength of scholarly research lies not only in finding answers, but also in demonstrating which conclusions are supported by evidence and which questions remain unresolved.
From this perspective, Lesson 515 represents both an exercise in reading an early Turkish manuscript and a practical application of codicological and paleographic methods.
