بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 507 - درس 04
البته. بو اوچونجو درسین قیسا، اما درس دفترینده ساخلاماغا یارایان خلاصه‌سیدیر:
درس ۳ ـ خطلری تانیماغین عملی خلاصه‌سی
بو درسده اساس مقصد مختلف تاریخی خطلری فقط آدلاری ایله تانیماغ یوخ، اونلاری گؤرونوش و یازی خصوصیتلرینه گؤره بیر ـ بیریندن آییرماغ ایدی.
۱. نسخ
نسخ عمومیتله آچیق، منظم و اوخوناقلی خطدیر. حرفلر بیر ـ بیریندن داها راحت سئچیلیر. سطر خطی نسبتاً ثابتدیر. الیف و لام کیمی عمودی حرفلر آچیق گؤرونور؛ سین و شینین دندانه‌لری ده عمومیتله داها سئچیله بیلیر.
اما «نسخده الیف همیشه کاملاً دوزدور» کیمی مطلق قاعده قویماق اولماز. کاتب، زمان و منطقه‌یه گؤره فرق اولور.
۲. تعلیق
تعلیقده یازی داها آخیجی، باغلانتیلی و مئیل‌لی گؤرونه بیلیر. حرفلرین بیر ـ بیرینه کئچیشی نسخدن داها گوجلو hiss olunur.
تعلیقی فقط «تیز یازیلان خط» کیمی تعریف ائتمک دوغرو دئییل. اساس مسئله یازینین عمومی حرکت نظامی، باغلانمالار و مئیل‌دیر.
۳. نستعلیق
نستعلیقده کشیده‌لر، کلمه‌لرین قالخما ـ ائنمه‌سی و آسیلی کیمی گؤرونن ریتم چوخ اؤنملی‌دیر. کلمه‌لر همیشه مکانیکی بیر دوز سطر اوستونده اوتورمور.
اوزون افقی حرکتلر، قوسلار و ائنن حرفلر عمومی یازی ریتمینی یارادیر.
اهمیتلی دوزلت‌مه: نستعلیق فقط «سطر آشاغیا مئیل ائدیر» دئمک دئییل. بزه‌ن سطر عمومی باخیمدان دوز گئده بیلر، اما کلمه‌لرین اؤز ایچینده قالخما ـ ائنمه ریتمی وار.
۴. رقعه
رقعه عملی یازی خطیدیر. حرکتلر عمومیتله قیسا، ساده و سیخیشمیش‌دیر. حرفلرین شکللری عملی یازی احتیاجینا گؤره ساده‌لشه بیلر.
رقعه‌نی سیاقتله قاریشدیرماماق لازیم‌دیر.
۵. دیوانی
دیوانی سیخ، قوسلو، باغلانتیلی و بزه‌ن تزئینی گؤرونوشه مالیک‌دیر. حرفلر و کلمه‌لر بیر ـ بیرینین آراسینا گیرə، اوست ـ اوسته گله بیلر. عثمانلی دیوان و سارای اداری محیطی ایله خصوصی علاقه‌سی وار.
اما «آخیجی گؤرونور، دئمک تیز یازیلیب» نتیجه‌سینی چیخارماق اولماز.
۶. سیاقت
سیاقت خصوصیله مالی، حساب و اداری سندلرده ایشلنن تخصصلاشمیش بیر یازی نظامیدیر. اختصارلار، خصوصی حرف شکللری و عدد یازما اصوللاری اولا بیلر.
بونا فقط «چتین» یا «تیز یازیلان عرب خطی» دئمک دوغرو دئییل؛ اؤز اداری ـ مالی وظیفه‌سی و یازی نظامی وار.
خطی تشخیص ائتمک اوچون ۸ سؤال
بیر الیازما صفحه‌سینه باخاندا بو سؤاللاری سوروشوروق:
درس ۳-ون ان اؤنملی قاعده‌سی
بیر حرفə باخیب خطین آدینی دئمک اولماز.
مثلاً تکجه اوزون کشیده گؤردوک دئیه «نستعلیقدیر»، یا دوز الیف گؤردوک دئیه «نسخدیر» دئمک علمی تشخیص دئییل.
دوغرو تشخیصده سطر خطی + حرف شکللری + کشیده + باغلانما + قلم حرکتی + عمومی یازی ریتمی بیرلیکده یوخلانمالی‌دیر.
بو درس ۳-ون اساس نتیجه‌سی ایدی و درس ۴-ده ائتدیگیمیز حقیقی صفحه تحلیلینین نظری تمه‌لی ده بو درس ایدی.
Bir səhifə niyə bir dərs qədər vaxt apardı? — Nəstəliq xəttini oxumaqdan paleoqrafik təhlilə
Bu gün əlyazmaşünaslıq məşqinə başlayanda planımız daha sürətli idi. Düşünürdüm ki, bir dərsdə üç əlyazma səhifəsini nəzərdən keçirə bilərik. Lakin məşq irəlilədikcə məlum oldu ki, həqiqi paleoqrafik təhlildə bir səhifənin özü bütöv bir dərs üçün kifayət edə bilər.
Əslində bu, dərsin ən mühüm nəticələrindən biri oldu: əlyazmanı oxumaqla əlyazmanın yazısını təhlil etmək eyni şey deyil.
Mətni oxuyarkən əsas sual “burada nə yazılıb?”dır. Paleoqrafik təhlildə isə bunun ardınca başqa suallar başlayır: Bu hərf necə yazılıb? Qələm hansı istiqamətdə hərəkət edib? Hərf niyə eyni sözün başqa yerində fərqli görünür? Kəlmə xəyali sətir xəttinin üzərində necə yerləşir? Bir hərfin hərəkəti özündən sonrakı hərfin şəklini dəyişdirirmi?
Bu gün rəngli bir əlyazma səhifəsini məhz bu üsulla araşdırdıq.
Xəttin adını əvvəlcədən bilməmək
Məşqin mühüm şərtlərindən biri bu idi ki, səhifənin hansı xətlə yazıldığını əvvəlcədən deməyək. Məqsəd kataloqdakı adı yadda saxlamaq deyil, xətti onun öz xüsusiyyətlərindən tanımaq idi.
Buna görə əvvəlcə xəttin adına deyil, onun quruluşuna baxdıq.
İlk müşahidə sətir xətti ilə bağlı idi. Səhifədə yazı ümumi istiqamətdə sətir boyunca hərəkət etsə də, sözlər xətkeşlə çəkilmiş bir xəttin üzərində mexaniki şəkildə oturmurdu. Kəlmələrin öz daxilində enmə və qalxma vardı. Bəzi sözlər sətirdə digərlərindən bir qədər yuxarı və ya aşağı yerləşirdi. Bəzən onların qrafik sahələri bir-birinə yaxınlaşır, hətta üst-üstə düşürmüş kimi görünürdü.
Bu xüsusiyyət sonrakı müşahidələrlə birləşəndə mühüm diaqnostik əlamətə çevrildi.
Hərfi deyil, qələmin hərəkətini görmək
Bu məşqdə mənim üçün ən maraqlı dəyişikliklərdən biri hərflərə baxışımda baş verdi.
Əvvəllər məsələn, “bu nun hərfidir” və ya “bu mimdir” deyib onun şəklini tanımaq kifayət edə bilərdi. Bu dəfə isə sual başqa idi:
Katib bu nunu necə yaradıb?
Qələm haradan başlayıb? Haraya enib? Harada sola dönüb? Harada yenidən yuxarı qalxıb? Sonrakı hərfə hansı hərəkətlə bağlanıb?
Paleoqrafiyada bu hərəkət sistemi “ductus” adlanır.
Bu anlayış “baseline” və “morphology” anlayışlarından fərqlidir. Sadə şəkildə desək:
Baseline — yazı harada yerləşir?
Morphology — yazının forması necədir?
Ductus — qələm həmin formanı necə yaradıb?
Bu üç anlayışı bir-birindən ayırmaq bugünkü məşqin əsas metodoloji qazanclarından biri oldu.
Sin və şin: bir hərfin tək forması yoxdur
Sin və şin üzərində işləyərkən maraqlı bir hadisə gördük.
Əvvəl düşünmək olardı ki, məsələn, sin müəyyən bir formada, şin isə başqa formada yazılmalıdır. Lakin səhifədə həm dişli, həm də uzadılmış formalar vardı. Daha maraqlısı isə eyni sözün təkrarlarında belə hərfin eyni formada yazılmaması idi.
Bu bizi “allograph” anlayışına gətirdi: eyni hərfin müxtəlif yazılış formaları.
Deməli, tarixi əlyazmada hərfin bir “ideal şəkli”ni əzbərləmək kifayət deyil. Eyni katib eyni hərfi mövqeyə, əvvəlki və sonrakı hərfə, sözün ümumi ritminə və qələm hərəkətinə görə müxtəlif formalarda yaza bilər.
Sin və şinin dişlərində də başqa xüsusiyyət diqqəti çəkirdi: onlar sərt və iti bucaqlardan çox yumşaq, qövsvari hərəkətlərlə yaradılmışdı.
Nun: hərfin şəklindən onun hərəkətinə
Nun hərfində sözün ortasındakı forma ilə son nun arasında ciddi fərqlər gördük.
Sözün içində nun bəzən olduqca kiçikləşərək qonşu hərflərin arasında sıxlaşırdı. Son nun isə daha geniş hərəkət imkanına malik idi. Qələm sətir xəttindən aşağı enir, sola doğru hərəkət edir, sonra yumşaq bir qövs yaradırdı.
Burada nöqtələrin yerləşməsi də maraqlı idi. Nöqtənin hərfin gövdəsinə olan məsafəsi bütün nümunələrdə eyni deyildi.
Bu da mühüm bir xəbərdarlıqdır: nöqtənin mövqeyini təkbaşına sabit diaqnostik əlamət hesab etmək olmaz.
Mim: bir hərf qonşusunun təsiri altında dəyişir
Mim məşqi bugünkü dərsin ən məhsuldar hissələrindən biri oldu.
Başlanğıc mimlər bəzən çox kiçik, sıxılmış və düyünvari görünürdü. Son mimlərdə isə düyünə bənzəyən baş hissədən sonra sola və aşağıya doğru uzanan yumşaq quyruq müşahidə edilirdi.
Lakin daha mühüm hadisə medial mimlərdə ortaya çıxdı.
Mimin forması yalnız “mim olduğu üçün” yaranmırdı. Ona gələn əvvəlki qələm hərəkəti də mimin necə görünəcəyini müəyyənləşdirirdi. Əvvəlki hərfdən uzun və güclü bir keşidə gələndə mim həmin hərəkətin içərisində sıxıla, onun qrafik müstəqilliyi azala bilirdi. Daha qısa və incə giriş hərəkətində isə mimin düyünvari başı daha aydın seçilirdi.
Beləliklə, mühüm bir prinsip ortaya çıxdı:
Əlyazmada hərfin forması yalnız həmin hərfin özündən yaranmır; qonşu hərflərin qələm hərəkəti də onun görünüşünü dəyişdirir.
Qaf və kaf: şəkildən sistemə
Qaf və kafı araşdırarkən də ayrı-ayrı formaları əzbərləmək əvəzinə təkrarlanan hərəkət sistemini tapmağa çalışdıq.
Müxtəlif sözlərdə ölçülər və bağlanmalar dəyişirdi, lakin müəyyən qələm hərəkətləri təkrar olunurdu. Xüsusilə bir hərfin digərinə bağlandığı nöqtələrdə iki ayrı hərf bəzən gözə vahid qrafik hərəkət kimi görünürdü.
Bu, oxucu üçün əvvəlcə çətinlik yarada bilər. Çünki müasir çap mətnində gözümüz hər hərfi ayrıca görməyə öyrəşib. Əlyazmada isə katibin qələmi iki və ya daha çox hərfi bir-birinə elə bağlaya bilər ki, onları anlamaq üçün hərflərin sərhədindən çox hərəkətin məntiqini izləmək lazım gəlir.
Ya hərfi və “Yeksan”ın verdiyi dərs
Ya hərfində müxtəlif ölçü və formalar gördük. Bəzi nümunələrdə ya qısa və yığcam idi. Başqa nümunələrdə isə uzanaraq keşidənin mühüm hissəsinə çevrilirdi.
“İqlim” və “təzim” kimi sözlərdə ya eyni ölçüdə və eyni hərəkətlə yazılmırdı. Bəzən qısa və qövsvari, bəzən isə xeyli uzun idi.
“Yeksan” sözü isə xüsusilə maraqlı oldu.
Burada ya sadəcə öz formasını göstərən müstəqil bir hərf kimi davranmırdı. Onun hərəkəti qonşu hərflərin quruluşuna təsir edir, onları vizual olaraq bir-birinə bağlayan sistemin bir hissəsinə çevrilirdi. İlk baxışda ayrı-ayrı hərflər kimi düşünülən elementlər qələmin fasiləsiz hərəkətində vahid qrafik quruluş təsiri yaradırdı.
“Ayaq” və “yar” kimi nümunələrdə də ya ilə əlif arasındakı münasibət diqqətəlayiq idi. Bir hərfin hərəkəti digərinin istiqamətini və vizual quruluşunu dəyişdirirdi.
Burada artıq hərfi “şəkil” kimi deyil, hərəkətlər arasındakı münasibət kimi görməyə başlayırıq.
Bəs xətt hansı xətt idi?
Bütün təhlil bitəndən sonra xəttin adını müəyyənləşdirmək vaxtı gəldi.
Nəticəm: nəstəliq.
Ancaq bu dəfə “nəstəliqə oxşayır” deməklə kifayətlənmək olmazdı. Diaqnozu səhifənin özündən əsaslandırmaq lazım idi.
Mənim üçün üç əsas dəlil ön plana çıxdı.
Birincisi, sözlərin və hərflərin sətir xəttinə münasibəti idi. Yazı mexaniki şəkildə eyni xətt üzərində dayanmır, kəlmələrin daxilində və arasında enib-qalxan bir ritm yaradırdı.
İkincisi, keşidələrin sadəcə uzun xətt kimi deyil, sözlərin ümumi ritmi, meyli və yumşaq qövsləri ilə birlikdə işləməsi idi.
Üçüncüsü isə nun, mim, ya və başqa hərflərdə gördüyümüz enən və qalxan yumşaq qələm hərəkətləri, eləcə də hərflərin bir-birinin formasına təsir etməsi idi.
Bunları birlikdə qiymətləndirəndə nəstəliq diaqnozu ortaya çıxdı.
Bir səhifədən öyrəndiyim əsas dərs
Dərsin əvvəlində üç səhifə işləyə biləcəyimizi düşünürdüm. Sonda yalnız bir səhifə üzərində qaldıq.
Amma həmin bir səhifədə sətir xəttini, keşidəni, qələm hərəkətini, əlif və lamı, sin və şini, nunu, mimi, qaf və kafı, nəhayət ya hərfini ayrıca araşdırdıq.
Bəlkə də bugünkü məşqin ən mühüm nəticəsi budur:
Əlyazmanı sürətlə oxumaqla onu paleoqrafik olaraq görmək arasında böyük fərq var.
Oxuyanda hərfdən sözə, sözdən mənaya gedirik.
Paleoqrafik təhlildə isə bəzən əks istiqamətdə hərəkət edirik: görünən sözü yenidən hərflərə, hərfi qələm izlərinə, qələm izini isə katibin hərəkətinə ayırırıq.
Beləcə sual dəyişir.
Artıq yalnız “burada nə yazılıb?” deyə soruşmuruq.
“Bu necə yazılıb və nə üçün məhz belə görünür?” sualını da verməyə başlayırıq.
Məncə, əlyazmanı həqiqətən görmək məhz bu ikinci sualdan başlayır.
