بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 534 - درس 16
https://youtube.com/live/mSKoXlVyDJUدرسین بوتونو اینستاقرامدان ایندیریلمیش
Monday, November 2, 2026
Sunday, November 1, 2026
Thursday, October 29, 2026
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 531
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 531
Worked for 43s
Worked for 24s
بیر کتابین آدینین آردینجا: «عشق‌نامه» نسخه‌سینده متن، خط و حافظه
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کتابلار» — 531-جی بؤلوم
بعضی کتابلار اؤزونو بیرینجی صفحه‌دن تانیدیر؛ بعضیلری ایسه آدینی، یازارینی و کئچمیشینی یاش‌یاش آچیر. بو گونکو آراشدیرمامیز ایکینجی نوعدن ایدی. فرانسا میلّی کتابخاناسیندا ساخـلانان بیر تورکجه مثنوینی اوخویوردوق: بیر یئرده «عشق‌نامه»، باشقا یئرده «تحفه‌نامه» آدی ایله قارشی‌میزا چیخان بیر اثر. اوخونوش گئتدیکجه معلوم اولدو کی، عنوان مسئله‌سی کتابین تنها چتینلیگی دئییل. خط دَییشیر، سطر سایی آزالیب چوخالییر، تعمیر کاغذی سؤزلرین اوستونو اؤرتور، سونرادان یازیلان علاوه‌لر ایسه متنله بیرلیکده اوخونماق ایسته‌ییر.
بو گونکو ایشیمیز کتابی باشدان سونا تنقیدی متن کیمی کؤچورمک دئییلدی. مقدّمه، روبریکالار، بعضی بیت‌لر، مالکیت قیدلری و سون تاریخ بؤلومو اوزریندن اثرین کیملیگینی و نسخه‌نین کئچمیشینی آنلاماغا چالیشدیق. بو سبب‌دن مشاهده ائتدیگیمیز، احتمال وئردیگیمیز و قایناقلا تصدیق ائتدیگیمیز معلومات آراسیندا فرق ساخـلاماق لازیمدیر.
اوخونوشدا گؤرونن رف نومره‌سی «سوپلمان تورک 604» ایدی. داستانداکی فرّخ و هما آدلارینین، محمّد قیدینین و تقدیم بؤلومونون بیرلیکده گلمه‌سی اثرین کیملیگینی تعیین ائتمگه کؤمک ائتدی. علمی ادبیاتدا دا پاریسده‌کی بو نسخه محمّدین «عشق‌نامه»سی ایله باغلانیر. اثرین سئدیت یوکسَل طرفیندن 1965-جی ایلده نشر اولونماسی، بیزیم اوخونوشوموزو داها گئنیش آراشدیرما تاریخی ایچینده یئرلشدیرير.
عنوان مسئله‌سی اوخونوشون مرکزین‌ده ایدی. «بو صاحب‌نامه‌یه…» کیمی اوخودوغوموز عیباره، «عنایت قیل کیم ایش بو عشق‌نامه…» و سوندا «چلب فضلیله بو تحفه‌نامه…» بیر‌بیری‌نین آردینجا گلدی. بونلارین هامیسینا ائینی عنوان دَیَری وئرمک اولماز. خصوصاً «صاحب‌نامه» کیمی اوخونان یئرلر یئنی‌دن یوخلانمالیدیر: «صاحب» ایله «نامه»نین جمله ایچینده آیری وظیفه داشیماسی دا مومکوندور. علمی ادبیاتدا «عشق‌نامه» و «تحفه‌نامه» آدلارینین مناسبتینه دایر بحثین اولماسی، بو تردّدون یالنیز بو گونکو اوخوجویا عائید اولمادیغینی گؤستریر.
مقدّمه‌ده «اولا راضی محمّددن محمّد» کیمی اوخونان بیت، شاعرین آدینا چاتماقدا اهمیتلی ایدی. بو عیباره‌ده پیغمبر محمّدین شاعر محمّددن راضی اولماسی ایسته‌نیله بیلر. قایناقلاردا مؤلّفین آدینین «محمّد» کیمی تعیین اولونماسی دا بو اوخونوشلا اویغون گَلیر.
مقدّمه اوزون ایدی، لاکین بو اوزونلوق بوش دئییلدی. توحید، نعت، دؤرد خلیفه‌نین مدحی، یارادیلیش، انسانین عجزى، دنیانین بی‌وفالیغی و تألیف سببی بیر‌بیری‌نین آردینجا گلیردی. بو قورولوش شاعرین اؤز سؤزونه نئجه بیر معنا و مقام وئردیگینی گؤستریردی. او، اوخوجونو یالنیز بیر عشق ماجراسینا حاضیرلامیر؛ سؤزون قدرینی، آدین قالماسی‌نی و انسانین اؤز نقصانی ایله نئجه اوزله‌شمه‌سینی ده بحثه آچیر.
بو حیصّه‌لرده انسانی سس خصوصاً آیدین ائشیدیليردی. شاعر باشقاسینین عیبینی آختاران، هر سؤزه اوز تورشادان انسانلا، سؤزون یاخشی طرفینی گؤرمه‌یه چالیشان انسانی قارشیلاشدیریر. آیینه بنزتمه‌سینده انسانین باخیشی مسئله‌نین مرکزینه کئچیر: اَیری باخیش، گؤردویونو ده اَیری گؤستره بیلر. نسخه اوخویان آراشدیرماچی بو فیکری اؤز ایشینه ده تطبیق ائده بیلر. اؤنجه‌دن ایناندیغیمیز بیر معنا، بیزه حرفی اولدوغوندان باشقا گؤستره بیلر.
پالئوگرافیک مشاهده‌لر بو خطره قارشی یوخلاما یولو آچدی. بیرینجی وەرەقین آردی ایله ایکینجی وەرەقین اوزو آراسیندا خطین گؤرونوشوندا آشکار فرق قید اولوندو. قلم اوجو، حرفلرین اؤلچوسو، سین و شینین دیشلری، قافین قورولوشو، الیف و لامین اوزونلوغو و سون میمین چکیلیشی نظرده توتولدو. حرفلرین بیر‌بیری‌نه نئجه باغلاندیغینا باخماق ایسه یازی حرکتینین عادتلرینی، یعنی دوکتوسو آراشدیرماق دئمکدیر.
خصوصاً 7-جی وەرەقین آردیندا 17 سطر، 8-جی وەرەقین اوزونده ایسه 13 سطر ساییلماسی اهمیت داشییردی. سطر سایی، یازینین بؤیوکلوغو و حرف قورولوشونون بیرلیکده دَییشمه‌سی، یازی الینین دَییشمه احتمالینی گوج‌لندیریر. یئنه ده «نسخه‌نی 6 یا 7 کاتیب یازیب» حؤکمو اوچون بو مشاهده‌لر کافی دئییل. بیر کاتیب قلمینی، سۈرعتینی و یازی اؤلچوسونو دَییشه بیلر؛ موختلیف کاتیبلر ده بنزر خط یازا بیلرلر. ال‌لری آییرماق اوچون تکرار اولونان حرف عادتلریندن نمونه‌لر توپلاماق لازیمدیر.
نسخ، تعلیق و نستعلیق آراسین‌داکی تعیین ده ائینی احتیاطی طلب ائدیر. حرفلرین آیدین گؤرونمه‌سی، کلمه‌لرین مئییلی و بعضی باغلانتیلارین اوزون چکیلمه‌سی اهمیتلی‌دیر، آنجاق هئچ بیری تک‌باشینا خطین آدینی تعیین ائتمیر. «نسخه یاخین» و یا «نستعلیق خصوصیت‌لری گؤستَرن» کیمی تعبیرلر، بو مرحله‌ده قطعی طبقه‌لندیرمه‌دن داها دقیق‌دیر.
کودیکولوژی باخیمدان ان چوخ سؤال دوغوران مسئله تعمیرلر ایدی. بیرینجی یاریدا، خصوصاً شیرازه و صفحه قیراغیندا، گئنیش تعمیر ایزلری گؤرونوردو. بعضی سؤزلر تعمیر کاغذینین آلتیندا قالیب، بعضیلرینین داوامی ایسه باشقا قلم ایله یازیلمیش کیمی گؤرونوردو. اگر بیر یازی تعمیر قاتینین اوستونده‌دیرسه، اونون همین تعمیردن سونرا یازیلدیغینی دئمک اولار. آنجاق «سونرا»نین نه قدر سونرا اولدوغونو تعیین ائتمک اوچون آیری دلیل لازیمدیر.
بیرینجی و ایکینجی یاری آراسیندا کاغذین قالینلیغیندا گؤرونن فرق ده سؤال یاراتدی. بونون سببی موختلیف کاغذ، تعمیر قاتلاری یا تصویرین چکیلیش شَرایطی اولا بیلر. «ایکینجی یاری یئنی‌دن یازیلیب» احتمالینی یوخلاماق اوچون کاغذ قورولوشو، سو دامغاسی، دفتر آردیجیللیغی و تیکیش ایزلری آراشدیریلما‌لیدیر. دیجیتال تصویر بو ایش اوچون چوخ فایدالی‌دیر، آنجاق کاغذین واقعی قالینلیغینی اؤلچمور.
وەرەق‌لرده ایکی جور نومره‌لنمه و وەرەق‌لرین آردیندا تعقیبه‌لرین اولماسی دا قید ائدیلدی. بونلار صفحه‌لرین دوزولوشونو یوخلاماق اوچون بیر‌بیری‌نی تاماملایان گؤستریجیلردیر. PDF صفحه‌سی، وەرەق نومره‌سی و متن صفحه‌سی بیر‌بیری‌نین عوضینه ایشلنمه‌مه‌لیدیر. بو فرق، سونرا بیر بیتی و یا تعمیر یئرینی یئنی‌دن تاپماق ایسته‌ینده خصوصاً اهمیت قازانیر.
فیلولوژیک اوخونوشدا تاریخی سؤزلرله بیزیم بو گونکو دیل تجربه‌میز قارشیلاشدی. «اسروک»ون «آییق»لا قارشیلاشماسی «مست» معناسی‌نی گوج‌لندیریردی. «گودمک» عیب آختارماق، ایزله‌مک و گؤزله‌مک آراسیندا معنا باغی قوروردو. لاکین سَس بنزرلیگیندن کؤک قوهوملوغونا کئچمک اولماز. «اسروک»و «سیر اولماق»لا و یا «یرینجه»نی «ایرین»له باغلاماق، آیری دلیل طلب ائدیر. اؤز لهجه‌میز تاریخی متن اوچون قیمەتلی بیر حافظه‌دیر؛ هر اوخونوشون سون حاکمی دئییل.
شاعرین مصر‌ده «تاتار دیلینجه» بیر حکایت تاپماسی حاقّینداکی سؤزو ده بو احتیاطلا اوخونمالیدیر. «الغای / بولغای» و «قیریم / ختای» کیمی عیباره‌لر ایلک اوخونوشدا قارانلیق قالان یئرلره قایناقلاردا قارشیلیق تاپماغا کؤمک ائدیر. یئنه ده شاعرین منبع حاقّینداکی روایتینی، اؤزو گؤرولموش مستقل منبعله برابر سایماق اولماز.
تقدیم بؤلومو کتابین تاریخی افقینی آچدی. امیر سلیمان و بایزید خان آدلارینا چاتدیق. وزیرین آدی ایسه ایلک دفعه «خمسه‌بَی» کیمی ائشیدیلدی؛ قایناقداکی «حمزه بَی» قیدی بو یئری یئنی‌دن اوخوماق اوچون مشخص امکان وئریر. تقدیم ایله تألیفین بیر آن‌دا باش وئرمیش اولماسی شَرت دئییل. ائله‌جه ده کتابین حؤکمدارا تقدیم اولونماسی، موجود نسخه‌نین حتماً اونون شخصی مالی اولدوغونو ثابیت ائتمیر.
سوندا «در تاریخ کتاب» بؤلومونه چاتدیق. جانلی اوخونوشدا 800 هجری و ربیع‌الآخرین اونونجو گونو سئچیلدی؛ سون شفاهی خولاصه‌ده ربیع‌الاول دئییلمه‌سی قیدلرده دوزَلدیلمَلی بیر فرق‌دیر. قایناقلار 10 ربیع‌الآخر 800 قیدینی دَستکلَییر، آنجاق میلادی قارشیلیغینی 31 دسامبر 1397 و 3 ژانویه 1398 کیمی فرقلی وئریرلر. بونا گؤره هجری تاریخی اساس ساخـلاماق داها احتیاطلی‌دیر.
بو تاریخین نه‌یی تاریخ‌لندیردیگی داها اساس مسئله‌دیر. شاعرین «کتابی تامام ائتدیم» دئمه‌سی اثرین تألیفینه دایردیر. بو قید، الیمیزده‌کی نسخه‌نین ده 800 هجری‌ده کؤچورولدوغونو گؤسترمیر. سمیح تئزجانین آراشدیرما ماده‌سینده موجود نسخه‌نین 17-جی عصردن قالماسی احتمالـی دا مطرح اولونور. دئمک، اثرین تقریباً 630 ایللـیک تاریخینی نسخه‌نین مادّی یاشی ایله ائینی‌لشدیرمه‌مَلی‌ییق.
مالکیت قیدلری بو تاریخین باشقا قاتینی گؤستریر. «صاحبه عایشه خاتون» و «قیمت 300» اوخونوشلارینی ثبت ائتمک لازیمدیر؛ آنجاق تاریخ و پول واحیدی بیلینمه‌دن آلیشین شَرایطینی قورماق اولماز. «علی» کیمی گؤرونن ناقص یازی دا مستقل مالک کیمی قبول ائدیلمه‌مه‌لیدیر. کتابخانا مؤهورو، عایشه خاتون قیدی و شاعرین حؤکمدارا تقدیمی آراسیندا بوش قالان زمانلار وار؛ بیز بو بوشلوقلاری تخمینله دولدورمامالی‌ییق.
بو گونکو اوخونوشدا کتابین ادبی روحونا دا یاخینلاشدیق. شاعر بیر گئجه یوزلرله بیت یازدیغینی، سحر اولاندا پوزدوغونو آنلادیر. بونو دقیقه‌به‌دقیقه ایش گوندلیگی کیمی قبول ائتمه‌دن ده، اونون یازی زحمتی و اؤز سؤزونه ناراضیلیغی حاقّیندا نه دئدیگینی ائشیده بیلریک. یازیـر، پوزور، یئنی‌دن قورور و سوندا اوخوجودان انصاف ایسته‌ییر. بیر زمانلار یازارین اؤز سؤزونه وئردیگی بو زحمت، بو گون نسخه‌نین حرفلرینی، تعمیرلرینی و سؤکولموش یئرلرینی آنلاماغا چالیشان اوخوجونون زحمتی ایله گؤروشور.
بو گونکو آراشدیرما کتابین بوتون سؤاللارینی حل ائتمدی. آنجاق سؤاللار آرتیق داها مشخص‌دیر: مؤلّفین سؤزو هارادا بیتیر، کاتیبین مداخیله‌سی هارادا باشلاییر؟ تعمیر متنینی نئجه دَییشیب؟ عنوان کیمین و نه دؤورون قیدیدیر؟ تاریخ اثره عائددیر، یوخسا نسخه‌یه؟ بو سؤاللارین هر بیری بیزی کتابین کئچمیشینه بیر قدر ده یاخینلاشدیریر.
---
مقاله‌نین قایناق لینک‌لری ایله بیرلیکده ساخـلانمیش فایلـی:
---------------------------------
Worked for 1m 11s
Bir kitabın adının ardınca: “Eşqnamə” nüsxəsində mətn, xətt və yaddaş
“Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar” — 531-ci bölüm
Ensafali Hedayatın 29 oktyabr 2026-cı il oxunuşu əsasında
Bəzi kitablar özünü birinci səhifədən tanıdır; bəziləri isə adını, yazarını və keçmişini yavaş-yavaş açır. Bugünkü araşdırmamız ikinci növdən idi. Fransa Milli Kitabxanasında saxlanan bir türkcə məsnəvini oxuyurduq: bir yerdə “Eşqnamə”, başqa yerdə “Töhfənamə” adı ilə qarşımıza çıxan bir əsər. Oxunuş getdikcə məlum oldu ki, başlıq məsələsi kitabın tək çətinliyi deyil. Xətt dəyişir, sətir sayı azalıb çoxalır, təmir kağızı sözlərin üstünü örtür, sonradan yazılan əlavələr isə mətnlə birlikdə oxunmaq istəyir.
Bugünkü işimiz kitabı başdan sona tənqidi mətn kimi köçürmək deyildi. Müqəddimə, rubrikalar, bəzi beytlər, mülkiyyət qeydləri və son tarix bölümü üzərindən əsərin kimliyini və nüsxənin keçmişini anlamağa çalışdıq. Buna görə müşahidə etdiyimiz, ehtimal verdiyimiz və qaynaqla təsdiqlədiyimiz məlumat arasında fərq saxlamaq lazımdır.
Oxunuşda görünən rəf nömrəsi “Supplément turc 604” idi. Dastandakı Fərrux və Hüma adları, Məhəmməd qeydi və təqdim bölümünün birlikdə gəlməsi əsərin kimliyini müəyyənləşdirməyə kömək etdi. Elmi ədəbiyyatda da Parisdəki bu nüsxə Məhəmmədin “Eşqnamə”si ilə əlaqələndirilir. Əsərin Sedit Yüksəl tərəfindən 1965-ci ildə nəşr olunması bizim oxunuşumuzu daha geniş araşdırma tarixi içində yerləşdirir.
Başlıq məsələsi oxunuşun mərkəzində idi. “Bu Sahibnaməyə…” kimi oxuduğumuz ifadə, “İnayət qıl kim işbu eşqnamə…” və sonda “Çələb fəzli ilə bu töhfənamə…” bir-birinin ardınca gəldi. Bunların hamısına eyni başlıq dəyəri vermək olmaz. Xüsusilə “Sahibnamə” kimi oxunan yerlər yenidən yoxlanmalıdır: “sahib” ilə “namə”nin cümlə içində ayrı vəzifə daşıması da mümkündür. Elmi ədəbiyyatda “Eşqnamə” və “Töhfənamə” adlarının münasibətinə dair müzakirənin olması bu tərəddüdün yalnız bugünkü oxucuya aid olmadığını göstərir.
Müqəddimədə “Ola razı Məhəmməddən Məhəmməd” kimi oxunan beyt şairin adına çatmaqda əhəmiyyətli idi. Bu ifadədə peyğəmbər Məhəmmədin şair Məhəmməddən razı olması istənilə bilər. Qaynaqlarda müəllifin adının “Məhəmməd” kimi müəyyənləşdirilməsi də bu oxunuşla uyğun gəlir.
Müqəddimə uzun idi, lakin bu uzunluq boş deyildi. Tövhid, nət, dörd xəlifənin mədhiyyəsi, yaradılış, insanın acizliyi, dünyanın vəfasızlığı və əsərin yazılma səbəbi bir-birinin ardınca gəlirdi. Bu quruluş şairin öz sözünə necə məna və mövqe verdiyini göstərirdi. O, oxucunu bir eşq macərasına hazırlamaqla yanaşı, sözün qədrini, adın qalmasını və insanın öz nöqsanı ilə necə üzləşməsini də müzakirəyə açır.
Bu hissələrdə insan səsi xüsusilə aydın eşidilirdi. Şair başqasının eybini axtaran, hər sözə üz turşudan insanla sözün yaxşı tərəfini görməyə çalışan insanı qarşılaşdırır. Güzgü bənzətməsində insanın baxışı məsələnin mərkəzinə keçir: əyri baxış gördüyünü də əyri göstərə bilər. Nüsxə oxuyan araşdırmaçı bu fikri öz işinə də tətbiq edə bilər. Əvvəlcədən inandığımız bir məna bizə hərfi olduğundan başqa göstərə bilər.
Paleoqrafik müşahidələr bu təhlükəyə qarşı yoxlama yolu açdı. Birinci vərəqin arxası ilə ikinci vərəqin üzü arasında xəttin görünüşündə aşkar fərq qeydə alındı. Qələm ucu, hərflərin ölçüsü, sin və şinin dişləri, qafın quruluşu, əlif və lamın uzunluğu və son mimin çəkilişi nəzərdə tutuldu. Hərflərin bir-birinə necə bağlandığına baxmaq isə yazı hərəkətinin vərdişlərini, yəni duktusu araşdırmaq deməkdir.
Xüsusilə 7-ci vərəqin arxasında 17 sətir, 8-ci vərəqin üzündə isə 13 sətir sayılması əhəmiyyət daşıyırdı. Sətir sayı, yazının böyüklüyü və hərf quruluşunun birlikdə dəyişməsi yazı əlinin dəyişmə ehtimalını gücləndirir. Yenə də “nüsxəni 6 və ya 7 katib yazıb” hökmü üçün bu müşahidələr kifayət deyil. Bir katib qələmini, sürətini və yazı ölçüsünü dəyişə bilər; müxtəlif katiblər də bənzər xətt yaza bilərlər. Əlləri ayırmaq üçün təkrarlanan hərf vərdişlərindən nümunələr toplamaq lazımdır.
Nəsx, təliq və nəstəliq arasındakı müəyyənləşdirmə də eyni ehtiyatı tələb edir. Hərflərin aydın görünməsi, kəlmələrin meyli və bəzi birləşmələrin uzun çəkilməsi əhəmiyyətlidir, ancaq heç biri təkbaşına xəttin adını müəyyənləşdirmir. “Nəsxə yaxın” və ya “nəstəliq xüsusiyyətləri göstərən” kimi ifadələr bu mərhələdə qəti təsnifatdan daha dəqiqdir.
Kodikologiya baxımından ən çox sual doğuran məsələ təmirlər idi. Birinci yarıda, xüsusilə şirazə və səhifə kənarında geniş təmir izləri görünürdü. Bəzi sözlər təmir kağızının altında qalıb, bəzilərinin davamı isə başqa qələmlə yazılmış kimi görünürdü. Əgər bir yazı təmir qatının üstündədirsə, onun həmin təmirdən sonra yazıldığını demək olar. Ancaq “sonra”nın nə qədər sonra olduğunu müəyyənləşdirmək üçün ayrıca dəlil lazımdır.
Birinci və ikinci yarı arasında kağızın qalınlığında görünən fərq də sual yaratdı. Bunun səbəbi müxtəlif kağız, təmir qatları və ya təsvirin çəkiliş şəraiti ola bilər. “İkinci yarı yenidən yazılıb” ehtimalını yoxlamaq üçün kağızın quruluşu, su damğası, dəftər ardıcıllığı və tikiş izləri araşdırılmalıdır. Rəqəmsal təsvir bu iş üçün çox faydalıdır, ancaq kağızın həqiqi qalınlığını ölçmür.
Vərəqlərdə iki cür nömrələnmə və vərəqlərin arxasında təqibələrin olması da qeydə alındı. Bunlar səhifələrin düzülüşünü yoxlamaq üçün bir-birini tamamlayan göstəricilərdir. PDF səhifəsi, vərəq nömrəsi və mətn səhifəsi bir-birinin əvəzinə işlədilməməlidir. Bu fərq sonradan bir beyti və ya təmir yerini yenidən tapmaq istəyəndə xüsusilə əhəmiyyət qazanır.
Filoloji oxunuşda tarixi sözlərlə bizim bugünkü dil təcrübəmiz qarşılaşdı. “Əsrük”ün “ayıq”la qarşılaşdırılması “məst” mənasını gücləndirirdi. “Güdmək” eyib axtarmaq, izləmək və gözləmək arasında məna bağı qururdu. Lakin səs bənzərliyindən kök qohumluğuna keçmək olmaz. “Əsrük”ü “sır olmaq”la və ya “yerincə”ni “irin”lə bağlamaq ayrıca dəlil tələb edir. Öz ləhcəmiz tarixi mətn üçün qiymətli yaddaşdır; hər oxunuşun son hakimi deyil.
Şairin Misirdə “tatar dilincə” bir hekayə tapması haqqındakı sözünü də bu ehtiyatla oxumaq lazımdır. “Alğay / bolğay” və “Qırım / Xıtay” kimi ifadələr ilk oxunuşda qaranlıq qalan yerlərə qaynaqlarda qarşılıq tapmağa kömək edir. Yenə də şairin mənbə haqqındakı rəvayətini özü görülmüş müstəqil mənbə ilə bərabər saymaq olmaz.
Təqdim bölümü kitabın tarixi üfüqünü açdı. Əmir Süleyman və Bayezid xan adlarına çatdıq. Vəzirin adı isə ilk dəfə “Xəmsəbəy” kimi eşidildi; qaynaqdakı “Həmzə bəy” qeydi bu yeri yenidən oxumaq üçün konkret imkan verir. Təqdim ilə əsərin yazılmasının eyni vaxtda baş verməsi şərt deyil. Eləcə də kitabın hökmdara təqdim olunması mövcud nüsxənin mütləq onun şəxsi mülkiyyəti olduğunu sübut etmir.
Sonda “Dər tarix-i kitab” bölümünə çatdıq. Canlı oxunuşda hicri 800-cü il və Rəbiülaxırın onuncu günü seçildi; son şifahi xülasədə Rəbiüləvvəl deyilməsi qeydlərdə düzəldilməli fərqdir. Qaynaqlar 10 Rəbiülaxır 800 qeydini dəstəkləyir, ancaq miladi qarşılığını 31 dekabr 1397 və 3 yanvar 1398 kimi fərqli verirlər. Buna görə hicri tarixi əsas saxlamaq daha ehtiyatlıdır.
Bu tarixin nəyi tarixləndirdiyi daha əsas məsələdir. Şairin “kitabı tamam etdim” deməsi əsərin yazılmasına aiddir. Bu qeyd əlimizdəki nüsxənin də hicri 800-cü ildə köçürüldüyünü göstərmir. Semih Tezcanın araşdırma məqaləsində mövcud nüsxənin 17-ci əsrdən qalması ehtimalı da irəli sürülür. Demək, əsərin təxminən 630 illik tarixini nüsxənin maddi yaşı ilə eyniləşdirməməliyik.
Mülkiyyət qeydləri bu tarixin başqa qatını göstərir. “Sahibə Aişə xatun” və “qiymət 300” oxunuşlarını qeyd etmək lazımdır; ancaq tarix və pul vahidi bilinmədən alışın şəraitini müəyyənləşdirmək olmaz. “Əli” kimi görünən natamam yazı da müstəqil sahib qeydi kimi qəbul edilməməlidir. Kitabxana möhürü, Aişə xatun qeydi və şairin hökmdara təqdimindən danışması arasında boş qalan zamanlar var; biz bu boşluqları təxminlə doldurmamalıyıq.
Bugünkü oxunuşda kitabın ədəbi ruhuna da yaxınlaşdıq. Şair bir gecə yüzlərlə beyt yazdığını, səhər olanda pozduğunu danışır. Bunu dəqiqəbədəqiqə iş gündəliyi kimi qəbul etmədən də onun yazı zəhməti və öz sözündən narazılığı haqqında nə dediyini eşidə bilərik. Yazır, pozur, yenidən qurur və sonda oxucudan insaf istəyir. Bir zamanlar yazarın öz sözünə verdiyi bu zəhmət bu gün nüsxənin hərflərini, təmirlərini və sökülmüş yerlərini anlamağa çalışan oxucunun zəhməti ilə görüşür.
Bugünkü araşdırma kitabın bütün suallarını həll etmədi. Ancaq suallar artıq daha konkretdir: müəllifin sözü harada bitir, katibin müdaxiləsi harada başlayır? Təmir mətni necə dəyişib? Başlıq kimin və hansı dövrün qeydidir? Tarix əsərə aiddir, yoxsa nüsxəyə? Bu sualların hər biri bizi kitabın keçmişinə bir qədər də yaxınlaşdırır.
---
Məqalənin qaynaqlarla birlikdə saxlanmış faylı:
--------------------------------------
Worked for 1m 15s
In Search of a Book’s Name: Text, Script, and Memory in the Ishq-nāma Manuscript
“Old Turkic Books against Mind Engineering” — Episode 531
Based on Ensafali Hedayat’s reading of 29 October 2026
Some books introduce themselves on the first page. Others reveal their names, authors, and histories gradually. Today’s investigation belonged to the second kind. We were reading a Turkish narrative poem preserved at the Bibliothèque nationale de France: a work identified in the digital file as Ishq-nāma, but referred to elsewhere as Tuhfa-nāma. As the reading progressed, it became clear that the title was only one of its difficulties. The handwriting changed, the number of lines increased or decreased, repair paper covered words, and later additions complicated our encounter with the text.
This article compares observations recorded during the live reading with published scholarship. The descriptions of the manuscript’s physical features are Hedayat’s observations. This account does not claim that every uncertain word has been independently checked against the images or that a critical edition has been produced. Leaving some questions open respects the limits of the available evidence.
The shelfmark visible during the reading was “Supplément turc 604.” Together with the characters Ferrukh and Hümā and the occurrence of the name Muhammad, it helped establish the work’s identity. Scholarly literature likewise associates this Paris manuscript with Muhammad’s Ishq-nāma, the subject of Sedit Yüksel’s 1965 edition. Our task was to revisit a known work through evidence found in the manuscript itself.
Searching for the title was the first stage of that investigation. We encountered a phrase provisionally read as “this Sāhib-nāma,” another referring to “this Ishq-nāma,” and, near the end, “by Çalab’s grace, this Tuhfa-nāma.” These expressions cannot automatically be given equal standing as titles. The passages read as “Sāhib-nāma” require examination letter by letter; sāhib and nāma may perform separate functions within the sentence. The relationship between the names Ishq-nāma and Tuhfa-nāma has itself been discussed in scholarship. Uncertainty about the title did not begin with our reading.
A couplet in the introduction, provisionally read as “May Muhammad be pleased with Muhammad,” offered an important clue to the poet’s name. It may express the wish that the Prophet Muhammad be pleased with the poet Muhammad. Published scholarship also identifies the author as Muhammad. Our interpretation therefore agrees with outside evidence, though this agreement does not resolve every uncertain word.
The introduction was long, but its length served a purpose. Poems on divine unity, praise of the Prophet, praise of the four caliphs, creation, human frailty, the world’s faithlessness, and the reasons for composing the work followed one another. Before the narrative began, this structure established the significance the poet attached to his own words. Alongside preparing the reader for a love story, he considered the value of speech, the survival of a name, and the difficulty of confronting one’s own shortcomings.
A human voice emerged particularly clearly in these passages. The poet contrasted the person who hunts for other people’s faults and frowns at every utterance with someone willing to recognize what is good in another’s words. In the image of the mirror, the observer’s own perspective becomes central: a distorted gaze may distort what it sees. A manuscript researcher can apply that thought to reading itself. A meaning we expect to find may lead us to see a different letter from the one actually written.
Palaeographical observation offered a way to test those expectations. Differences in the appearance of the writing were recorded between folios 1v and 2r, and later around 5v–6r and 7v–8r. Attention was paid to the pen’s nib, letter size, the teeth of sīn and shīn, the structure of qāf, the height of alif and lām, the treatment of final mīm, and the movements joining one letter to another. This last consideration concerns ductus: the habitual movements by which writing is formed.
The count of seventeen lines on 7v and thirteen on 8r was especially significant. A simultaneous change in line count, writing size, and letter formation strengthens the possibility of a change of hand. It does not yet justify the conclusion that six or seven scribes copied the manuscript. One scribe can change pen, speed, and scale; different scribes can also write in similar styles. Distinguishing hands requires a collection of recurring, characteristic letterforms.
Identifying naskh, taʿlīq, or nastaʿlīq requires similar care. Clearly formed letters, sloping words, and elongated connections all matter, but no single feature determines the script. At this stage, descriptions such as “close to naskh” or “showing nastaʿlīq features” are more precise than an unqualified classification.
From a codicological perspective, the repairs raised the most questions. Extensive repairs were described in the first half of the volume, particularly near the gutter and page edges. Some words were concealed beneath repair paper; the continuation of others appeared to have been supplied with a different pen. If writing lies on top of a repair, it must postdate that repair. Establishing how much later it was added requires separate evidence.
An apparent difference in paper thickness between the first and second halves also prompted questions. Different paper stocks, layers of repair paper, or photographic conditions could account for the impression. Testing the possibility that the second half was recopied would require examination of the paper’s structure, any watermarks, the sequence of gatherings, and sewing traces. Digital images are valuable for this work, but they do not measure the actual thickness of a sheet.
Two systems of foliation on the recto sides, together with catchwords at the ends of verso pages, were also recorded. These provide complementary means of checking the order of the leaves. PDF page numbers, folio references, and textual pagination must remain distinct. The present notes locate the final dating passage at PDF page 662 and folio 326v; that correspondence needs to be checked again.
In the philological reading, historical vocabulary met our experience of living speech. The opposition between esrük and ayıq supported the meaning “intoxicated” for the former. Güdmək connected watching, waiting, following, and searching for someone’s faults. Yet similarity of sound does not establish a shared etymology. Connecting esrük with sır olmaq, or yerincə with irin, requires independent evidence. Our own dialect is a valuable repository of linguistic memory, but it cannot settle every historical reading.
The poet’s account of finding a story in Egypt “in the Tatar language” requires the same caution. Expressions appearing as alğay/bolğay and Qırım/Xıtay provide points of comparison with scholarly readings of passages that were initially unclear. Nevertheless, the poet’s account of a source is not equivalent to an independently examined source manuscript. Both the literary account and the linguistic evidence require investigation.
The dedication opened another view of the work’s historical setting. The names Emir Süleyman and Bayezid Khan appeared during the reading. The vizier’s name was initially heard as “Khamsebey”; the scholarly identification “Hamza Bey” gives us a specific reading to test against the manuscript. Composition and presentation need not have occurred at the same time. Nor does the presentation of a work to a ruler prove that the surviving copy belonged to him personally.
Finally, we reached the section headed “On the Date of the Book.” The live reading identified the year 800 AH and the tenth day of Rabīʿ al-Ākhir; the reference to Rabīʿ al-Awwal in the final spoken summary is a discrepancy to correct in the notes. Scholarly sources support 10 Rabīʿ al-Ākhir 800, although they give different Common Era equivalents: 31 December 1397 and 3 January 1398. This article therefore retains the Hijri date as its principal reference.
The more fundamental question is what that date actually dates. The poet’s statement that he completed the book concerns the composition of the work. It does not, by itself, show that the surviving manuscript was copied in 800 AH. Semih Tezcan’s scholarly entry also raises the possibility that the extant copy dates from the seventeenth century. We must therefore distinguish the work’s roughly 630-year history from the physical age of this particular manuscript.
Ownership inscriptions reveal another layer of that history. Readings such as “owner: Aişe Hatun” and “price: 300” should be recorded, but without a date or currency unit we cannot reconstruct the circumstances of the purchase. An incomplete inscription resembling “Ali” should not yet be accepted as evidence of another owner. Gaps remain between the library stamp, the Aişe Hatun inscription, and the poet’s account of presenting his work to a ruler. Those gaps cannot be filled by conjecture.
The reading also brought us closer to the work’s literary voice. The poet describes composing hundreds of couplets in one night and erasing them by morning. We need not treat this as a precise work diary to hear what it conveys about the labour of writing and dissatisfaction with one’s own words. He writes, erases, rebuilds, and finally asks his reader for fairness. His labour over language meets the labour of a later reader trying to understand the manuscript’s letters, repairs, and damaged places.
Today’s investigation did not resolve every question. It made the questions more precise. Where does the author’s wording end and scribal intervention begin? How have repairs affected the text? Who supplied a title, and when? Does a date belong to the work or to the copy? Each question brings us a little closer to the book’s past.
---
Wednesday, October 28, 2026
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 530
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 530
ا
آشاغیدا ویدئونون اَل‌یازما اوخوماق، مئتاویدئولار و تۆرکجه اسکی کیتابلار باره‌سینده‌کی دانیشیقلارینین بوتونون ائعتبارلی و دقیق متنی (تورکجه و لاتین الیفباسی ایله) تقدیم اولونور:
ویدئونون بوتون متنی (Əvvəldən Sona Qədər Transkript)
Bismillahir rəhmanir rəhim. اول تانرینین آدی و یادی ایله بئیین مۆهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 530-جی بؤلومو باشلاییرام، خیرلی اولسون.
البته بو گونلر سَهَر باشی، ناهارا یاخین، بیزیم واخت ایله یعنی کانادا تورونتو واختی ایله بو امکانیم اولدو کی، AI-دان (مۆعلیم‌دن) بیر درس آلیم و ایندی گئدیرم کی، بیر کیتاب اوخویوم. یئنه بیر آز واختیم اولدو، گئدیرم بیر کیتاب آچیم و او کیتابی اوخویوم.
من البته صاباح بو کیتابا باخارکن گؤروم بورادان آچا بیلیرم، او او طرفه گئتمه‌دن آچا بلسک چوخ yaxçı (یاخشی) اولار. صاباح بونلاری آچمیشدیق...
بیز بو کیتابی آچمیشدیق، بیر دَنه‌ده بونو آچمیشیق، بو نه‌دیر؟ آدنامه‌دیر؟ تاماق، بو ودور! و بیرده بونو آچمیشدیق...
باشقا بیر کیتاب آچمیشدیم، اونو ایستییرم اگر بولسام... Əbdülməcid ibni... بونو آچمیشدیق، هَمان اؤستودور: «عشق‌نامه».
باشقا کیتاب آچمیشدیم، گؤروم اونو تاپا بیلسم، او منیم بو گünkü دَرسم اوچون دَ چوخ اؤنَملی ایدی...
بو گون صاباح بیر کیتاب گؤردوک، اونون قییمتی ده ۳۰۰ یازیلمیشدی. عجب اونون آدینی خاطیرلایارسینیز؟
دۆنن ۲۷ اوکتوبر ۲۰۲۶-جی ایلده گؤردویümüz و قییمتی ۳۰۰ یازیلمیش کیتابین آدینی اولک سؤز‌لریمیزده خاطیرلادیم، اما تاپا بیل‌مَدیم. بیر شئیی خاطیرلاماغا کؤمک ائد‌ه‌رمسینیز؟ بو کیتاب قَدیم اَل‌یازما ایدی، یoxsa چاپ اولموش ایدی؟ هَم‌چونین قییمتی ۳۰۰ دولار ایدی بو گون...
اورادا شئی یازمیشدیم؛ هَ گئدیم بورایا! بورادا یازمیشدیق اگر ساخلاسا... «Eşqnamələr» ایچینده گل‌میشدی. یادا دۆشدو اؤزۆمە: «Eşqnamə»!
تمام، بو ایدی، تاپدیم! دئییرلر ۱۲ ایماما یالوارینجان بیر اڵلاها یالوار. اؤزۆمۆز تاپدیک گؤردۆم. بَلی، بو دا تاپیبدی: صاحبه عایشه خاتون، ۳۰۰. اما آدینی گؤروم یازیبدیر ۲۸ اوکتوبر ایلینده، بؤلوم ۱۴ درسینده: «تؤفه‌نامه» دۆزدور، «عشق‌نامه» البته یا «صاحب‌نامه». ایندی گئدک، هر حالدا بو کیتابی تاپدیک و بو کیتاب منیم اوچون چوخ اؤنَملی‌دیر.
کیتابین قورولوشو و فیزیکی گؤسترگیلری
گئدک گؤرَک کی، بو کیتاب بیزه نَ دئییر و بو کیتابدا نَ اؤیره‌نه‌جگیک؟ کیتابین اۆستۆنده دوستلاریمیز آدینی یازیبلار، بیز بیلمیریک بو آد دوغرودور یا یوخ؛ یازیبلار: «Eşqnamə ya sahibnamə məsnəvi türki».
اما بو گؤسته‌ریر ۶۷۴ صفحه. بیز اولده باخاندا گؤرۈریک کی، بو کیتاب هارادادır? فرانسه‌دیر: Romance d'Amour...
Source qalika BNF (Bibliothèque nationale de France). کیتاب بورادا ساخلانیر. کیتابین ایکی صفحه‌سی اولده، سادجه او فرانسه‌لیلر کی بونو قویوبلار شئیه-کیتابه، هئچ بیر ایلگی‌سی یوخدور. ایکی صفحه ایزافی یازی یازیبلار کی، بو کیتاب نییه قویموشوق اینترنته، مۆفت‌دیر یا مۆفت دئییل؟
...آندان سونرا جلده یئتیشیریز. و جلد چوخ بیر اعلا بیر جلد ایدی. جیلد‌دن سونرا کیتابا کئچیریز.
بو کیتابین واقئی صفحه سی جلد ایله برابر... اولور ۶۶۸ صفحه‌لیک بیر کیتابلا قارشیلاشیریق.
بیرینجی بونو جلدینی گؤرۆریک؛ جلدی قیرمیزی ایمیش، توخ قیرمیزی، احتیمالن دؤوره‌لری basma (باسما/نقشلی) ایله و هر دؤرد گوشه‌سینده basma gül (نخیشلی گول) وار. اورتادا دا بیر آیری basma üç bölümdən ibarət...
کیتابین جیندن سونرا جیلدی آچیر. بیرینجی صفحه کی جنده یاپیشیبدیر اونو گؤرۆریک... اورادا shelf numberدیر: 604, یعنی ۶۰۴ دئیه بیر shelf numberدیر (قفسه نمره‌سی).
کیتابین elə bu səhifəsində ki... birinci صفحه A یا F1 R قویاق، آدینی «Töhfənamə» یازیلیب اۆستۆنده بیر آیری خط ایله.
F1-ده گؤرۆریک کاغیذین قیراقلarı هَم بیر آز saralıb (سارالیب) و هَم‌دَ çürüyübdür (چورویوب) قیراقلاری. الی بیلر کیسیان یئییبdir (سیچان یئییب) کیتابین قیراقلارین یا بیر حیوان یئییبدیر.
F3-ده بیر گؤزل خط ایله و چوخ بؤیوک یازی ایله: «Sahibihi Ayşe»! ایکی کلمه‌نین بویو ۵-۶ سانتی‌متردیر و انی بو ایکی کلمه‌نین ۱۲-۱۳ سانتی‌متر اولار. یعنی چوخ بؤیوک بیر خاتون اؤزۆ ته‌ک جانینا.
اورادا موهر (مُهر) ووروبدور. یئنه اونون آلتیندا بیر آیری مداد ایله یازیبلار: «صاحبه عایشه خاتون» و «صاحب علی».
...خیدمت-ی خداوندگارِ أعظم... مالکی رِقابُ الاُمَم... کیتاب جیرılıbdır، تعمیر اولوبدور یا کی چۆرۆیۆبدور اونو تعمیر ائله‌ییبلر.
متنین اوخونماسی و ماتریاللاری
ایندی گئدیریک F3-e. کیتاب باشلایان کیمی گؤرونور:
«Çو ببسم‌الله دیو باشلیه‌دیل،فەرەح فەرخینده اولور جان ایله دیل،قَمو ایشلر تامام اولور یئرینجه...»
بورادا نئچه سطر وار؟ بیرینجی صفحه‌ده ۱۵ سطر وار. کیتابین باشلیغی یوخدور. دؤوره‌سینده بیر جدول فلان یوخدور. سادجه یازیدیر و ایکی سوتوندا یازیلیب. یعنی شعرلر ایکی سوتوندا یازیلیب‌دیر.
F3 V-də: «Tövhid-i دؤوّم و عَص... و آثاری قودرت‌الله». بو جمله بیر روبریكادیر (عنوان‌دیر)، قیرمیزی رنگ ایله یازیلیب‌دیر.
F21-də (۲۱-جی صفحه‌ده): ۵، ۶ و ۷-جی سطرلر جیدی روبریكادیر (قیرمیزی ایله یازیلیب):
«السلطان... جَلَبی امیر سلیمان‌خان...»سلطان بایزید خان زمانیندا بو کیتابی یازیبدیر.
۲۶-جی صفحه‌ده: «...حاضرت اُمّت پاشا ابن یا پاشابَی... وزیر... سلطان سلیمان‌شاه...»
۳۹-جی ورقده: «فَرّوخ دؤشونده گؤروب عاشیق اولدوغو...» (خسر و شیرین داستانینا بنزیر).
کیتابین بو قیسمتلرینه چوخ سو تؤکولوب‌دیر. بورادان بو اۆزَه چوخ تؤکولوب‌دیر، بیر نئچه صفحه بو جورسو سارالیب‌دیر.
کیتابین سونو و یازیلما تاریخی
...فرّوخ شعرینی بیزیم اۆچون گتیریب‌دیر. بو دا بؤیوک بیر تاریخی اثر‌دیر.
بعضی کلمه‌لر کی آزدیر جومله‌ده، سطرده آزدیر، تئدادی‌لری، اونları بَزَیر. داهی قیرمیزی رنگ ایله یازماق یا اَراب (حَرَکه) قویماقدان علاوه، بَزەمَگَه دَ کئچیر.
۳۲۷-جی صفحه‌ده (سون بؤلوم):
«نَبی‌نین هجرتیندەن کئچمیش‌دی سَکگیز یۆز ایل تمام،ساغلاش‌میشدیم...یئدی یوز بئیت اولا اولا دۆزمۆش ایدیم،ساباح اولونجا جۆمله بوزمۆش ایدیم!یئنی‌دَن اله آلدیم، یئنی‌دَن دۆزدۆم بئیتی...»
تَمَّت کلامُه‌ُ... و بو حیکایت بورادا اولدو تامام. وَ صَلَواتُ مُستَطاباً و السَّلام...
۳۲۷-جی صفحه‌ده بوتون دانیشیقلار سونا چاتیر. فرانسه‌نین کیتابخاناسینین موهرو و سونونداکی شعرلری بؤیوک قلم‌لره یازیلدیغی گؤرونور.
«بو قَدَر بو گۆنه یئتیشَر. بو قَدَر قالسین. اینشاءالله الله اؤمور وئریرسه بیر آیری گۆن بیر آیری کیتابلا دانیشاریک... ساغ قالین، سلامت قالین!»
Subscribe to:
Posts (Atom)
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 534 - درس 16
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 534 - درس 16 https://youtube.com/live/mSKoXlVyDJU درسین بوتونو اینستاقرامدان ایندیریلمیش
-
انصافعلی هدایت؛ روزنامه نگار آزد و مستقل آذربایجانی کانادا – تورنتو hedayat222@yahoo.com 001 – 647 – 740 – 8070 ... -
اصلاحات و مدرنازیسیون در تمامی زیر بناهای اساسی ممالک محروثه در دوران قاجار شروع شد که از بالا به پایین بود و نهادهای اجتماعی لازم ب... -
ان باشدا عاغیللار سیلاحلانمالی اگر کوردلر بیر خاریجی دوولتدن سیلاح آلئرلارسا، بیز نییه آلمایالئم؟ دونیادا، بیر چون میللتلر، دوولتلر حاضی...