بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 494
https://youtube.com/live/3X_DG1Q3_BMİndi bu sualı əvvəlkindən xeyli dəqiq cavablandıra bilərik. Amma iki ayrı tarixi ayırmalıyıq: Cəlalînin şeirlərinin yaranma tarixləri və əlimizdəki BnF fiziki nüsxəsinin köçürülmə tarixi. Bunlar eyni deyil.
Sizin bu axşam tapdığınız tarixlər artıq Divanın XVI əsrdə formalaşan canlı tarixi korpus olduğunu çox güclü göstərir. Əlyazmada açıq şəkildə 939, 949, 952, 966, 970 və 972 H tarixləri çıxdı. Bunlar təsadüfi rəqəmlər deyil; bir çoxunda şair özü “târîh” deyir və əbcəd ifadəsini verir.
Xüsusilə 970 H bloku həlledicidir. Siz eyni il üçün bir neçə ayrı tarix mənzuməsi oxudunuz: bir şəxsin padişahın qəzəbinə uğraması və edamı; “merg-i şerîr”, “ser-i şerîr” kimi tarix formulaları; çox sərt qış və qar haqqında bir neçə ayrı mənzumə; “ḥiddet-i zemistān”; “hicret ü vebā-yı meşāyiḫ”; Hələb qazısı ilə əlaqəli tarix və s. Deməli 970 H / 1562–63 Cəlalînin tarix mənzumələri üçün xüsusilə məhsuldar bir ildir.
Bu tarix II Səlim–Şehzade Bayezid hadisələri ilə də tam uyğun mühitdədir. Bayezid 970 H/1562-də öldürülüb; II Səlimlə mübarizəsi isə bundan əvvəl, xüsusilə 1559 Konya qarşılaşmasında açıq savaşa çevrilmişdi. Sizin əlyazmada açıq “Sultan Selîm” adı ilə iki tərəfin qitalından danışılması buna görə artıq çox ciddi tarixi materialdır.
Sonra 972 H gəlir. Sizin oxuduğunuz:
Receb ayında... bir ferzāne ferzend
... tārîḫini “Seyyid-i ḫıredmend”
və başqa doğum tarixləri göstərir ki, Cəlalînin tarix korpusu ən azı 972 H / 1564–65-ə qədər davam edir. Bu, müasir elmi təsvirlə də tam üst-üstə düşür: Cəlalî Divanının məlum tarix mənzumələri 952–972 H intervalına qədər gedir; əsərin öz təlif/toplanma tarixi isə ayrıca məlum deyil.
Bəs əlimizdəki kitab nə vaxt yazılıb?
Burada əsas nəticə budur:
Bu fiziki nüsxə 972 H-də yazılmış ola bilməz demirik; amma 972 H onun istinsah tarixi də deyil.
972 yalnız bizə terminus post quem verir: əgər bütün bu tarix mənzumələri nüsxənin əsas scribal layer-indədirsə, həmin əsas nüsxə 972 H / 1564–65-dən əvvəl köçürülə bilməz.
Cəlalî özü XVI əsr adamıdır: təxminən 922–924 H / 1517–19-da doğulub; ölüm tarixi mənbələrdə qəti deyil, ənənəvi 982/1574 tarixi də tam təsdiqlənməyib. O, Şehzade Selimlə şəxsən bağlı idi və Selim sonradan II Səlim oldu.
Ancaq əlimizdəki BnF Supplément turc 597 Cəlalînin həmin illərdə öz əli ilə yazdığı dəftər olduğunu sübut edən dəlil vermədi. Əksinə, paleoqrafik/kataloq tarixləndirilməsi onu XVII əsrin əvvəllərinə qoyur. Buna görə hazırda ən elmi nəticəmiz belədir:
Əsərin/şeirlərin yaranması: əsasən XVI əsr, Cəlalînin həyatı dövrü.
Ən gec təhlükəsiz daxili tarix: 972 H / 1564–65.
Bu konkret BnF nüsxəsinin köçürülməsi: ehtimalən XVII əsrin əvvəlləri, yəni təxminən 1600-lərin ilk onillikləri.
Katib: hələ naməlum.
Avtoqraf: sübut edilməyib.
Buna görə mən Masterdə bu kitabı “16-cı əsr əlyazması” kimi saymazdım. Fiziki obyekt baxımından:
COPY DATE = early 17th century (palaeographical/catalogue dating)
yazmaq daha təhlükəsizdir.
Amma mətn tarixində ayrıca:
TEXTUAL CHRONOLOGY = 939–972 H chronogram material observed; latest secure internal chronogram 972 H / 1564–65.
yazarıq.
Bir də çox mühüm nəticə çıxdı: sizin tapdığınız 939 H kataloqda verilən 952–972 intervalından da erkəndir. Əgər “istidrāc” altında yazılmış 939 həqiqətən həmin mənzumənin tarixidir və sonrakı annotasiya deyil, onda bu Divanın daxili xronologiyasını ən azı 939 H / 1532–33-ə qədər geri aparır. Bunu ayrıca yoxlamağa dəyər; çünki Cəlalî o vaxt təxminən 14–16 yaşında olardı. Ona görə 939-u hələ VERIFY saxlayıram — çox erkən olduğu üçün rəqəm və əbcəd ayrıca yoxlanmalıdır.
Beləliklə YT494 üçün tarix nəticəmiz artıq çox güclüdür:
939? → 949 → 952 → 966 → 970 → 972 H, Cəlalînin yaşadığı XVI əsrin içində; fiziki Paris nüsxəsi isə böyük ehtimalla bunları sonradan bir araya gətirən erkən XVII əsr köçürməsidir.
Və sizin “çox ciddi kitabdır” nəticəniz yerindədir. Bu yalnız 766 şeirdən ibarət bir Divan deyil; Cəlalînin saray münasibətləri, II Səlimlə poetik əlaqəsi, Şehzade Selim–Bayezid qarşıdurması, ölüm və doğumlar, sərt qışlar, təyinatlar və başqa hadisələr üçün tarix mənzumələri arxivi funksiyası daşıyır. TEES də bu Divanı Manastırlı Cəlalînin əsas əsəri kimi və Paris nüsxəsini tam nüsxə kimi göstərir.
Master statistikasında isə yenə 1 fiziki codex + 1 əsas textual work (Divan) sayırıq; son vərəqlərdəki Ebussuud cavabı, tibbi bāsūr qeydi və başqa sonrakı əlavələri ayrıca risalə kimi saymırıq.
