بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 497
https://youtube.com/live/hEOc3wg7Uw8Şeyxinin “Xosrov və Şirin”inin iki Paris nüsxəsi: Turc 325 və Turc 326-nın müqayisəsi
“Beyin mühəndisinə qarşı Türkcə Əski Kitablar” proqramının 497-ci bölümündə əvvəllər oxuduğumuz “Xosrov və Şirin” əlyazmasını başqa nüsxələrlə müqayisə etməyə başladıq. Məqsədimiz bu dəfə kitabı əvvəldən axıra yenidən oxumaq deyildi. Əlimizdə eyni əsərə aid bir neçə Paris nüsxəsi vardı və bunlardan ikisini — Bibliothèque nationale de France-da Turc 325 və Turc 326 nömrələri ilə saxlanan nüsxələri — qarşı-qarşıya qoyaraq onların nə dərəcədə bir-birinə yaxın və ya fərqli olduğunu görmək istəyirdik.
Turc 325 bizim bundan əvvəl oxuduğumuz nüsxədir. PDF-in başlanğıcında sonradan yazılmış “27” rəqəmi də görünür, lakin burada qarışıqlıq yaranmaması üçün kitabxana şifrəsini əsas götürərək onu Turc 325 adlandırıram.
Təxminən üç saat davam edən müqayisə göstərdi ki, iki nüsxə eyni əsərin şahidləri olsa da, aralarındakı fərq yalnız ayrı-ayrı sözlərin yazılışından ibarət deyil. İmla, hərəkələndirmə, səhifənin tərtibi və başlıqlardan başlayaraq, beytlərin sırasına, bəzi böyük mətn parçalarının olub-olmamasına və hətta əsərin sonluğuna qədər gedən fərqlər vardır.
İki nüsxənin zahiri quruluşu
İlk baxışdan Turc 326 daha səliqəli və planlı hazırlanmış bir nüsxə təsiri bağışlayır. Yazısı olduqca aydındır. Hərflər bir-birindən rahat seçilir və mətn geniş şəkildə hərəkələndirilmişdir. Qırmızı çərçivələr və başlıqlar da ardıcıl şəkildə işlənmişdir.
Turc 325-də vəziyyət bir qədər fərqlidir. Yazı xüsusilə birinci hissədə daha sıxdır. Bir sıra səhifələrdə çərçivə çəkilməyib, bəzi yerlərdə isə başlıq üçün yer ayrılsa da başlıq yazılmayıb. PDF-in təxminən 333-cü səhifəsindən sonra yazının görünüşündə də ciddi dəyişiklik müşahidə olunur. Bu nöqtədən sonra əvvəlki hissədə geniş istifadə olunan hərəkələr demək olar ki, yox olur. Bunun başqa bir katibin əli olub-olmaması ayrıca paleoqrafik araşdırma tələb edir; yalnız bugünkü müşahidə ilə bunu qəti hökmə çevirmək istəmirəm.
Turc 326-da isə hərəkələndirmə və ümumi səhifə nizamı daha ardıcıl görünür. Əsərin son səhifəsi də xüsusi diqqətlə hazırlanıb. Son misralar müəyyən bir həndəsi nizamla yerləşdirilmiş, çərçivələr çəkilmiş və aşağı hissədə üçbucaq formalı sahə yaradılmışdır. Sonrakı dövrdə Fransa Milli Kitabxanasının möhürü də həmin sahədə görünür.
İmla fərqləri
Müqayisə zamanı ən çox qarşılaşdığımız fərqlərdən biri imla idi. Eyni söz bir nüsxədə vavla, digərində vavsız; birində ya ilə, digərində yasız yazıla bilir. Bəzi səslərin və hərflərin göstərilməsində də fərqli yazı vərdişləri müşahidə etdik.
Lakin bu fərqlər tamamilə mexaniki bir qaydaya tabe deyil. Məsələn, əvvəlcə müəyyən bir yazılış xüsusiyyətinin Turc 326-ya, başqa birinin Turc 325-ə xas olduğunu düşünmək mümkün görünürdü. Kitab irəlilədikcə bunun həmişə belə olmadığı aydınlaşdı. Turc 325-in sonrakı hissəsində əvvəl görmədiyimiz bəzi yazılışlar ortaya çıxır.
Bu səbəbdən hər iki nüsxənin imlasını ayrıca sistem kimi araşdırmadan “325 belə yazır, 326 isə belə” şəklində ümumi hökm vermək doğru olmaz.
Fərq yalnız imlada deyil
Müqayisənin ən mühüm nəticəsi də məhz burada ortaya çıxdı. İki nüsxə arasında yalnız vav, ya, hərəkə və ya başqa qrafik fərqlər yoxdur. Bəzi yerlərdə sözün özü dəyişir, bəzi yerlərdə sözlərin sırası dəyişir, bəzi beytlər başqa yerə keçirilir, daha mühümü isə bir nüsxədə olan bütöv beyt qrupları digərində həmin mövqedə yoxdur.
Bunun ən aydın nümunəsini əsərin əvvəlində, Tövhid hissəsində gördük.
Beytləri bir-bir saydıq. Turc 325-də həmin hissədə Turc 326-da olmayan 31 beyt müəyyən etdik. Bunun əvəzində Turc 326-da da Turc 325-də həmin yerdə olmayan 7 beyt vardı.
Beləliklə həmin mətn zonasında iki nüsxə arasında 31 + 7 = 38 beytlik qarşılıqlı fərqlənən material meydana çıxır.
Turc 325-in haşiyəsində ayrıca üç beyt də vardır. Lakin həmin üç beytin Turc 326-da başqa bir mövqedə olub-olmadığını tam yoxlamadığımız üçün onları 38 rəqəminə əlavə etmədik.
Bu fərq mühümdür. Çünki artıq söhbət bir katibin sözü başqa cür yazmasından getmir. Qarşımızda mətnin ötürülməsi tarixində izah edilməli olan daha böyük bir hadisə vardır.
Ayrılırlar, sonra yenidən birləşirlər
Daha maraqlı hadisə bundan sonra baş verdi.
Böyük fərqlənmədən sonra hər iki nüsxə yenidən “Qəsidə-i Təvhid” hissəsində bir-birinə qovuşur. Qəsidənin ilk misrası təxminən “Ey kəmali qüdrətün...” şəklində başlayır.
Hər iki nüsxədə bu qəsidəni ayrıca saydıq və hər ikisində 16 beyt olduğunu gördük.
Deməli, mətnin quruluşunu sadələşdirərək belə göstərmək mümkündür:
ortaq mətn → böyük fərqlənmə → yenidən ortaq 16 beytlik Tövhid qəsidəsi.
Ancaq yenidən birləşdikdən sonra da iki nüsxə sözbəsöz eyni deyil. Qəsidənin içində bir sıra leksik və sintaktik fərqlər gördük. Bəzi yerlərdə bir nüsxənin “dil” kimi verdiyi sözün digərində “din” şəklində görünməsi, “ənvar-i cəlal” və “əfal-i cəlal” kimi mənaya təsir edə biləcək variantlar və başqa nümunələr diqqəti çəkirdi.
Bəzi beytlərin yeri də dəyişmişdir. Başlanğıcda Turc 325-də gördüyümüz üç beytin ən azı birinin Turc 326-da yox olmadığını, sadəcə daha aşağıda yerləşdirildiyini müəyyən etdik. Bu səbəbdən mətn müqayisəsində “bir nüsxədə yoxdur” deməzdən əvvəl həmin beytin başqa yerdə olub-olmadığını axtarmağın vacibliyi bir daha ortaya çıxdı.
Əsərin ortalarında yenidən görüşürlər
Müqayisəni yalnız başlanğıcla məhdudlaşdırmadıq. Turc 325-in PDF-də 330-cu səhifələr ətrafındakı hissəsini götürüb Turc 326-da onun qarşılığını axtardıq.
Əvvəl bunu tapmaq çətin oldu. Lakin “Şahənşah-i cahan Xosrov müdami...” misrası və ardınca gələn başqa beytlərin köməyi ilə iki nüsxənin eyni mətn nöqtəsini müəyyən edə bildik.
Bu müşahidə xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki başlanğıcdakı böyük fərqlərə baxmayaraq, əsərin əsas Xosrov–Şirin hekayəsində iki nüsxə yenə eyni mətn xəttində hərəkət edir.
Buna görə indiki mərhələdə bunları iki tamam başqa əsər və ya qəti şəkildə iki ayrı redaksiya adlandırmaq tezdir. Daha düzgün ifadə budur: bunlar eyni əsərin bir-birinə yaxın, lakin mətn ötürülməsi baxımından mühüm fərqlər daşıyan iki şahididir.
Sonluqlar da eyni deyil
Əsərin sonunu da qarşılaşdırdıq və burada yenə maraqlı nəticə ortaya çıxdı.
Son hissədə iki nüsxənin ortaq beytləri çoxdur. Xosrovun tərifi, Keyvan, Zöhrə, gün, Müştəri və Ütarid kimi göy cisimlərinin çəkildiyi beytlər hər iki nüsxədə görünür. Ancaq burada da bəzi beytlərin sırası dəyişmişdir və ayrı-ayrı sözlər fərqli verilmişdir.
Ən əhəmiyyətlisi isə son beytlərin eyni olmamasıdır.
Turc 325 təxminən:
“İlahi, aqibət məhmud gərdan,
Müyəssər cümləyə məqsud gərdan”
məzmununda dua ilə tamamlanır və ardınca Şəban 995 H tarixi görünür.
Turc 326 isə başqa bir dua ilə, Haqqın rəhmətini və Fatihə oxunmasını istəyən bir məzmunla tamamlanır. Onun sonunda Turc 325-dəki kimi istinsah tarixi görmədik.
Deməli, iki nüsxə yalnız başlanğıc hissəsində deyil, explicit — yəni əsərin sonluq formulunda da fərqlənir.
Turc 326-nın əlavə qeydləri
Turc 326-nın əsas mətnindən sonra başqa maraqlı material da vardır. Sonrakı səhifələrdən birində Hələb haqqında yarımçıq qalmış bir nəsr mətni gördük. Hələb böyük və geniş şəhər kimi təsvir edilir, müxtəlif ölkə və bölgələrlə əlaqələrdən danışılır. Mətn tamamlanmadan kəsilir.
Bunu “Xosrov və Şirin”in öz mətninə daxil etmək üçün əsasımız yoxdur. Daha çox sonradan nüsxəyə əlavə edilmiş qeyd təsiri bağışlayır.
Nüsxənin əvvəlində isə Əbdüllətif Çavuş ibn Əhməd Çavuş adına oxunan bir sahiblik qeydi və bir neçə möhür vardır. Bunlardan biri Fransa Milli Kitabxanasına aiddir, digərlərinin kimə məxsus olduğunu isə ayrıca araşdırmaq lazımdır. Bunlar Turc 326-nın müxtəlif əllərdən keçmiş tarixi haqqında gələcəkdə maraqlı məlumat verə bilər.
Bu müqayisədən nə öyrəndik?
Üç saata yaxın davam edən işin məncə ən mühüm nəticəsi budur: əlyazmanın “eyni əsərin başqa bir nüsxəsi” olması onun eyni mətn olması demək deyil.
Turc 325 və Turc 326-da eyni “Xosrov və Şirin”i oxuyuruq. Ancaq birində olan 31 beyt müəyyən yerdə digərində yoxdur; digərində isə həmin yerdə 7 başqa beyt vardır. Sonra hər ikisi eyni 16 beytlik qəsidədə yenidən görüşür. Başqa yerlərdə beytlərin sırası dəyişir. Sözlər dəyişir. İmla dəyişir. Başlıqlar və rubrikasiya dəyişir. Əsərin sonunda isə hətta son dua beyti də fərqlənir.
Bunların hər biri təkbaşına kiçik görünə bilər. Birlikdə götürüldükdə isə onlar mətnin əsrlər boyu necə köçürüldüyünü, dəyişdiyini və müxtəlif nüsxə qollarının necə meydana gəldiyini araşdırmaq üçün ciddi material yaradır.
Hələ qarşıda başqa “Xosrov və Şirin” nüsxələrimiz də var. Onları da eyni nöqtələrdən yoxlamaq istəyirəm. Xüsusilə bu gün müəyyən etdiyimiz 38 beytlik fərq sahəsi, 16 beytlik Tövhid qəsidəsi, əsərin ortasındakı mühüm keçid və sonluq digər nüsxələr üçün yaxşı müqayisə nöqtələri olacaq.
Əgər üçüncü, dördüncü və beşinci nüsxələr bu yerlərdə bəzən Turc 325-ə, bəzən Turc 326-ya qoşularsa, onda artıq ayrı-ayrı “səhvlər”dən deyil, nüsxələrin qohumluğu və mətnin ötürülmə qollarından danışmaq mümkün ola bilər.
Bugünkü müqayisə bu sualın cavabı deyil. Amma həmin sualı artıq daha düzgün şəkildə soruşmağımıza imkan verdi.
Ensafali Hedayat
15 September 2026
