بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 504 - درس 04
https://youtube.com/live/Q2_tabjivtUƏvvəlki xülasədə sizə müraciət edən cümlələr vardı. Bu mətni vebloq üçün sizin dilinizdən, əsasən “biz” formasında yenidən yazdım.
Füzuli məcmuəsinin izləri: “Türkcə Əski Kitablar”ın 504-cü bölümündən
28 sentyabr 2026
Bu gün ağrılarım çox olsa da kitabdan uzaq qala bilmədim. “Türkcə Əski Kitablar” proqramının 504-cü bölümündə fayl adı “İzmir 518” kimi görünən bir türkcə əlyazmanın rəqəmsal surətini açdıq. Məqsədimiz hələ mətnləri başdan sona oxumaq deyildi. Əvvəl kitabın quruluşuna, kağızına, xəttinə, çərçivələrinə, zədələrinə və son qeydlərinə baxmaq istədik. Bir neçə səhifə keçəndən sonra qarşımızda tək bir əsər deyil, içində ən azı üç mətn vahidi olan bir məcmuə dayandığını gördük.
PDF göstəricisində 209 səhifə, yaxud görüntü görünür. Bu rəqəmi əlyazmanın fiziki vərəq sayı ilə eyniləşdirə bilmərik. Rəqəmsal görüntü bəzən bir vərəq üzünü, bəzən iki üzlü açılışı göstərə bilər; burada cildin və bəzi boş vərəqlərin çəkilmədiyi də görünür. Oxuyarkən ilkin olaraq 211 vərəq ehtimalını dilə gətirdik. Əgər bu say doğru olsa, hər vərəqin ön və arxa üzü ilə 422 üz alınar. Lakin bu, hələ təsdiqlənmiş həcm deyil. Son tərəfdə əlyazmanın özündə “207” rəqəmi görünür. PDF görüntülərini, yuxarıdakı vərəq nömrələrini və boş üzləri bir-birinə uyğunlaşdırmadan qəti rəqəm vermək istəmirik. Kitab əlimizdə olmadığı üçün kağızın və yazı sahəsinin enini, boyunu da ölçə bilmədik.
İlk açılışlarda kağızların rəng fərqi nəzərimizi çəkdi: biri ağ və lifləri çətin seçilən, o biri qırmızıya çalan və şaquli lifləri daha aydın görünən kağızdır. Kənarlarda saralma, çürümə, suya bənzər izlər və sonradan ağ, yaxud krem rəngli kağızla edilmiş təmir var. Şirazə yaxınlığında böyük “V” formasını xatırladan iki bərpa parçası gördük. Yazı sahəsi kənarlardan aralı salındığı üçün bəzi vərəqlərin qıraqları ciddi zədələnsə də mətn salamat qalıb. Bu maddi izlər kitabın uzun istifadə tarixini göstərir; ləkələrin dəqiq hansı maddədən yarandığını isə şəkildən müəyyən etmək mümkün deyil.
Baş tərəfdə “2600” rəqəmi iki ayrı yazılışla, “sahib və malik Mustafa ibn Əli” qeydi və bir neçə qismən silinmiş yazı görünür. Başqa yerdə “Hacı ağa Əli, dər əvəzi qərzi” kimi oxuya bildiyimiz bir cümlə və müxtəlif möhürlər var. Bunlar kitabın sahiblik tarixini, yəni provenansını araşdırmaq üçün başlanğıc nöqtələridir. Mustafa ibn Əlinin ilk sahib olduğunu, Hacı ağa Əlinin isə ondan dərhal sonra gəldiyini indidən deyə bilmərik. “7270” rəqəmi, Süleymaniyyə Kitabxanası və Türkiyə Cümhuriyyəti möhürləri də bu tarixə əlavə qatlar gətirir. Kitabxana şifrəsi “518/3” kimi görünür; fayl adındakı “İzmir 518” ilə əlaqəsini kataloqdan yoxlamalıyıq.
Birinci mətnin başlanğıcında “Divane Füzuli” yazısını oxuduq. Bu səhifə mavi, zeytuni və çəhrayı rəngli çiçəklərlə, günbəzə bənzər bəzəklə və yuxarı qalxan tiğlərlə işlənib. İlk səhifədə doqquz, sonrakı adi səhifələrdə təxminən on altı sətir saydıq. Mətnin mürəkkəbi sürməyi rəngə çalır; “nəzm”, “beyt”, “şeir” kimi göstəricilər qırmızı yazılıb. Quran ifadələrinin işarələnməsi isə hər yerdə eyni deyil: birinin üzərində qırmızı xətt və hərəkə var, digəri əsas mətnin rəngində qalır.
Vərəqlərin yuxarısındakı rəqəmlərlə aşağı haşiyədəki təqibəni də ayırd etdik. Yuxarıdakı rəqəm vərəqi nömrələyir; təqibə isə növbəti vərəqin ilk sözünü əvvəlki vərəqin sonunda göstərir. Bu işarələr kitabın ardıcıllığını izləməyə kömək edir. Bəzi fotoşəkillərdə üst və alt kənarlar kəsildiyi üçün hamısını izləyə bilmirik.
Şeirlər arasında başlıq yazmaq üçün yer saxlanıb, amma bir çoxunda başlıq əlavə edilməyib. Bəzi son beytlərin misraları ayrı sətirlərə düşdüyündən sətir sayı ilə beyt sayı bir-birini tutmur: bir yerdə on dörd beyti on beş sətirdə gördük. Fol. 48v-də nüsxəçi, görünür, başlıq yerində misranı yazmağa başlayıb, sonra onu növbəti sətirdə yenidən yazıb. Başqa vərəqlərdə sözlərin üstündən xətt çəkilib, düzəlişlər haşiyəyə çıxarılıb, “səhih” işarəsi qoyulub. Haşiyə qeydi yalnız sağ və sol kənarda olmur; çərçivənin altında və üstündə də rastımıza çıxdı. Bu yerləri başqa nüsxələrlə müqayisə etsək, hansı sözün ilkin, hansının sonrakı oxunuş olduğunu daha yaxşı anlaya bilərik.
Birinci mətn fol. 95r ətrafında dördlüklərlə tamamlanır. Ardınca Məhəmməd Şərif ibn Əhməd bəyin adını daşıyan bir son qeyd, yəni kolofon gəlir. Rəbiüləvvəl ayını oxuya bildik, lakin il yazısının silinmiş hissəsi 1066 ilə 1106 arasında tərəddüd yaradır. Bu tarixi daha aydın görünən başqa bir tarixlə doldurmuruq. Boş üzlərdən sonra fol. 96v-də ikinci mətn başlayır. Onun təzhibi əvvəlkindən kiçikdir, amma mavi və zeytuni rənglər, günbəzvari tərtib və çərçivə üsulu qohum görünür. Başlanğıc misralarında Leyli ilə Məcnunun adları keçir. Başdakı siyahıda da “Leyli və Məcnun” və “Bəngü Badə” yazılarını gördük. Burada müəllif məsələsini ayırd etməliyik: Leyli və Məcnun mövzusunda Nizaminin də, Füzulinin də əsəri var; “Bəngü Badə” isə Füzulinin əsəridir. Məcmuədə bu adların mətnlərlə dəqiq uyğunluğunu başlanğıc və son misralar əsasında yoxlayacağıq.
İkinci mətndə qələm bəzən incə, bəzən daha qalın görünür. “Əbvab”ın haşiyədə “Ərbab” kimi düzəldilməsi, “sənəviyyə” yerində “Məsnəviyyə” yazılması kimi nümunələrə rast gəldik. Kiçik “nun” və “zat” işarələrinin açılışını hələ bilmirik. Bəzi yerlərdə bir misra, bəzilərində iki beytlik boş sahə qalıb. Nüsxəçinin həmin yerləri variantı yoxlamaq üçün saxlamış ola biləcəyini düşündük, amma bu, indilik yalnız ehtimaldır. Fol. 180r-də çərçivənin bir xətti təxminən dörd-beş beyt boyu çəkilməmiş görünür; xətt çəkilsəydi, sözlərin üstündən keçəcəkdi. Bu səhifə ən azı həmin yerdə yazının çərçivədən əvvəl köçürülmüş ola biləcəyini göstərən güclü müşahidədir.
İkinci mətnin son qeydində “salx-i şəhr-i Rəbiüssani”, “darüssəltənə-yi İsfahan” və “sittə və sittin və əlif” ifadələrini oxuduq. “Salx” ayın son günü deməkdir. Oxunuşumuz düz çıxarsa, mətn İsfahanda 1066-cı hicri ilin Rəbiülaxir ayının son günü tamamlanıb. Bu tarix məcmuənin hər üç hissəsinin eyni gündə yazıldığını göstərmir. İkinci mətndən sonra boş üzlər gəlir, PDF-in 196-cı görüntüsündə üçüncü mətn başlayır. Burada böyük təzhib yoxdur: Bismillah, çərçivə, təxminən on beş-on altı sətir və yenə yazılmamış başlıq yerləri görünür.
Üçüncü mətnin sonuna yaxın Füzulinin adının çəkildiyi bir beyt oxuduq. Fol. 207v-də “Var ümidim ki üzrüm ola qəbul...” misrasından sonra əsas mətndən fərqli görünən bir əl ilə daha bir qeyd yazılıb. “Həsb əl-əmr-i sahib-i kitab”, “be-qələm-i şikəstə” ifadələrini və 1077 kimi görünən ili orada seçdik. “Şikəstə” bir yazı üslubunun adıdır; son qeyddə bu sözün olması əsas mətnin hamısını həmin xətlə adlandırmağımıza əsas vermir. Əgər 1077 oxunuşu təsdiqlənsə, ikinci kolofonla arada on bir hicri il olacaq. Bu fərqin köçürmə, təshih və ya kitabın bir yerə gətirilməsi tarixində hansı işi göstərdiyini ayrıca araşdırmalıyıq.
Xəttin adını da bu gün qəti qoymadıq. Uzanan qaf və lamlar, aşağı sallanan mimlər, dişli və dişsiz sin-şinlər, maili əliflər və bir-birinin üstünə çıxan sözlər təliqə yaxın bir yazını düşündürür. Bəzi sətirlərin düzülüşü divanini xatırlatsa da səhifənin görünüşü təkbaşına xəttin adı deyil. Gələn dəfə hər üç mətndə eyni hərfləri böyüdüb yanaşı müqayisə etməli, kolofonları yenidən oxumalı və əsərlərin başlanğıc-son misralarını başqa nüsxələrlə tutuşdurmalıyıq. Bu gün kitabın mətnini bütövlükdə oxumadıq; onun bizə göstərdiyi maddi və yazılı izləri tanımağa başladıq.
Vebloq üçün hazırlanmış mətni açın
