بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 530
https://youtube.com/live/V_yNXHuVfuoWednesday, October 28, 2026
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 529 - -درس 14
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 529 - -درس 14
نسخه‌لرین ساییندان شاهدین چکیسینه: متن تنقیدینده اوخونوش سئچیمی
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» — ۵۲۹-جو بؤلوم، ۱۴-جو درس؛ ۲۸ اوکتوبر ۲۰۲۶
بیر اسکی الیازما کیتابی اوخویارکن بعضاً عینی جمله‌نین بیر نئچه جور یازیلدیغینی گؤروروک. بیر نسخه‌ده عبارت قیسا، باشقاسیندا اوزوندور. بیر یئرده آشنا بیر سؤز، باشقا یئرده ایسه بیزه چتین گلن بیر تعبیر ایشلنیب. بو فرق‌لری گؤرمکدن سونرا اساس سوآل باشلاییر: نشر ائده‌جگیمیز متنده هانسی اوخونوشو ساخلامالی‌ییق و بو سئچیمی نه‌یه اساسلاندیرمالی‌ییق؟
بو گونکو درسیمیزده همین مسئله‌نی آراشدیردیق. بحثیمیزین ایلک نؤقطه‌سی نسخه‌لرین سایی ایله شاهدلیک‌لرین چکیسینی آییرماق اولدو.
تعلیم اوچون بئله بیر وضعیّت فرض ائتدیک: بیر اوخونوش یئدّی نسخه‌ده، باشقا اوخونوش ایسه ایکی نسخه‌ده واردیر. ایلک باخیشدا یئدّی نسخه‌نین اوخونوشو داها گوجلۆ گؤرونه بیلر. آنجاق او یئدّی نسخه‌نین عینی آرا قایناقدان گلدیگی، او بیری ایکی نسخه‌نین ایسه آیری‌آیری موستقیل قوللاری تمثیل ائتدیگی تعیین اولونسا، حساب دَییشیر. یئدّی نسخه‌نین اویغونلوغونو یئدّی موستقیل شاهد کیمی سایا بیلمریک.
بونونلا بئله، همان یئدّی نسخه‌نین هر باخیمدان عینی اولدوغونو دا دئمیریک. هر کاتب کؤچورمه زامانی یئنی فرق‌لر یارادا بیلر. دئمک، شاهدین موستقیل‌لیگینی بحث ائتدیگیمیز متن یئری اوزره یوخلامالیییق.
اوخونوش سئچیمینده فیلو‌لوژی آراشدیرما دا اهمیتلیدیر. مؤلف بو کلمه‌نی اثرین باشقا یئرلرینده ایشلدیبمی؟ باشقا اثرلرینده بئله بیر تعبیر وارمی؟ او دؤورون دیلینده بو عبارت آنلاشیلیردیمی؟ بو سوآللار بیزه کؤمک ائدیر. آمّا هر بیری آیری شئی گؤستریر: بیر تعبیرین دؤورون دیلینده موجود اولماسی، مؤلفین بو جمله‌ده حتماً اونو یازدیغینی ثابت ائتمیر. ائینی شکلده، تعبیرین باشقا یئرده تاپیلماماسی دا اونون خطا اولدوغونا کافی دلیل دئییل.
بحثده اهمیتلی بیر سوآل دا اورتایا چیخدی: مؤلفین دیل عادتی سای‌دیغیمیز شئی، بلکه بیر نسخه قولونون دیل مداخله‌سیدیر؟ بونو آراشدیرماق اوچون یالنیز بیر نسخه‌نی باشدان‌آیاغا اوخوماق یئتمیر. عینی متن یئرلرینی بوتون قوللاردا قارشیلاشدیرمالی‌ییق. بیر قول بیر نئچه یئرده نادیر تعبیرلری آشنا عبارت‌لرله وئریرسه، بورادا دیلی اویغونلاشدیرما احتمالینی یوخلاماق لازیم گلیر. آمّا بو دَییشیکلیگین ایستیقامتی و اونو ائدن شخص هله آیری آراشدیرما طلب ائدیر.
قیسا و اوزون اوخونوشلار آراسیندا دا همین احتیاط لازیمدیر. قیسا متن هر زامان اصلی، اوزون متن ایسه هر زامان عالوه دئییل. کاتب بیر عبارت بوراخمیش اولا بیلر؛ باشقا حالدا ایسه حاشیه‌ده‌کی آچیقلاما اساس متنه کئچمیش اولا بیلر. بیز عبارتین اوزونلوغونا گؤره دئییل، فرقین یارانما یولونو آچیقلایان دلیللره گؤره قرار وئریریک.
«عشق‌نامه» اوخونوشوموزدا اساس سطرله حاشیه‌ده اویغون ایشاره‌لرین اولدوغونو گؤرموشدوک. بو ایشاره‌لر حاشیه عبارتینین متنین هانسی یئرینه باغلاندیغینی گؤستره بیلر. آنجاق باغلانتی‌نین گؤرونمه‌سی، عبارتین حتماً مؤلفه عاید اولدوغونو یا دوشمه‌نین موتلق گؤز سیچراماسیندان یاراندیغینی ثابت ائتمیر. ایشاره‌سی اولمایان حاشیه‌نی ده درحال «متنه عاید دئییل» سایمیریق؛ اونون وظیفه‌سینی هله تعیین ائتمهلیییک.
تاریخ شاهدی ده بو مسئله‌ده اؤز یئرینی توتور. نسخه‌نین کؤچورولمه تاریخی ایله حاشیه‌نین یازیلما تاریخی عینی اولمایا بیلر. داها کؤهنه بیر نسخه‌یه داها یئنی قئید عالوه اولونا بیلر. بونا گؤره اساس یازی، تصحیح و حاشیه‌نی آیری یوخلاییریق. تاریخ بعضاً بیر اؤتورولمه ایستیقامەتینی رد ائتمه‌یه کؤمک ائدیر؛ آمّا هانسی اوخونوشون مؤلفه عاید اولدوغونو تک‌باشینا حل ائتمیر.
نشرین مقصدینی ده آچیق تعیین ائتمهلیییک. معیّن بیر نسخه‌نین وفادار کؤچورمه‌سینی حاضیرلاییریقسا، اونون اوخونوشونو و ترتیبینی ساخلا‌ییب فرق‌لری قئیدده گؤستریریک. اثرین تنقیدی متنینی قورورساق، موقایسه اوچون اساس گؤتوردویوموز نسخه‌یه هر یئرده باغلی قالماق مجبوریتی یوخدور. باشقا اوخونوشو سئچنده ایسه دایاغیمیزی آچیق گؤسترمه‌لی‌ییک.
درسین سونوندا بو نتیجه‌یه گلدیک: نشر‌ده بیر عبارتین اساس متنه آلینماسی، اونون قطعی اولاراق مؤلفین سؤزو اولدوغو دئمک دئییل. بعضاً گوجلۆ دلیلله سئچیریك، بعضاً ترجیح وئریریک، بعضاً دا قرار وئره بیلمیریک. علمی امانت هر اوچ وضعیّتی اوخوجویا آچیق چاتدیرماغی طلب ائدیر.
بیزیم وظیفه‌میز یالنیز روان بیر جمله قورماق دئییل. نسخه‌لرین نه دئدیگینی، هانسی دلیله نه قدر چکی وئردیگیمیزی و هارادا یقین اولمادیغیمیزی گؤسترمه‌لی‌ییک. سئچیمیمیزه قارشی اوالن اهمیتلی شاهدی ده ساخلامالی‌ییق. چونکی متن تنقیدینده ترجیح دلیل ایله قورولور؛ یقین اولمایان یئر ایسه قطعی حؤکمله دولدورولمور.
-----------------------------------------------------------------
Nüsxələrin sayından şahidin çəkisinə: mətn tənqidində oxunuş seçimi
“Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar” — 529-cu bölüm, 14-cü dərs; 28 oktyabr 2026
Bir əski əlyazma kitabı oxuyarkən bəzən eyni cümlənin bir neçə cür yazıldığını görürük. Bir nüsxədə ibarət qısa, başqasında uzundur. Bir yerdə aşina bir söz, başqa yerdə isə bizə çətin gələn bir təbir işlənib. Bu fərqləri görməkdən sonra əsas sual başlayır: nəşr edəcəyimiz mətndə hansı oxunuşu saxlamalıyıq və bu seçimi nəyə əsaslandırmalıyıq?
Bugünkü dərsimizdə həmin məsələni araşdırdıq. Bəhsimizin ilk nöqtəsi nüsxələrin sayı ilə şahidliklərin çəkisini ayırmaq oldu.
Təlim üçün belə bir vəziyyət fərz etdik: bir oxunuş yeddi nüsxədə, başqa oxunuş isə iki nüsxədə vardır. İlk baxışda yeddi nüsxənin oxunuşu daha güclü görünə bilər. Ancaq o yeddi nüsxənin eyni ara qaynaqdan gəldiyi, o biri iki nüsxənin isə ayrı-ayrı müstəqil qolları təmsil etdiyi təyin olunsa, hesab dəyişir. Yeddi nüsxənin uyğunluğunu yeddi müstəqil şahid kimi saya bilmərik.
Bununla belə, həmin yeddi nüsxənin hər baxımdan eyni olduğunu da demirik. Hər katib köçürmə zamanı yeni fərqlər yarada bilər. Demək, şahidin müstəqilliyini bəhs etdiyimiz mətn yeri üzrə yoxlamalıyıq.
Oxunuş seçimində filoloji araşdırma da əhəmiyyətlidir. Müəllif bu kəlməni əsərin başqa yerlərində işlədibmi? Başqa əsərlərində belə bir təbir varmı? O dövrün dilində bu ibarət anlaşılırdımı? Bu suallar bizə kömək edir. Amma hər biri ayrı şey göstərir: bir təbirin dövrün dilində mövcud olması, müəllifin bu cümlədə hökmən onu yazdığını sübut etmir. Eyni şəkildə, təbirin başqa yerdə tapılmaması da onun xəta olduğuna kifayət dəlil deyil.
Bəhsdə əhəmiyyətli bir sual da ortaya çıxdı: müəllifin dil adəti saydığımız şey, bəlkə bir nüsxə qolunun dil müdaxiləsidir? Bunu araşdırmaq üçün yalnız bir nüsxəni başdan-ayağa oxumaq yetmir. Eyni mətn yerlərini bütün qollarda qarşılaşdırmalıyıq. Bir qol bir neçə yerdə nadir təbirləri aşina ibarətlərlə verirsə, burada dili uyğunlaşdırma ehtimalını yoxlamaq lazım gəlir. Amma bu dəyişikliyin istiqaməti və onu edən şəxs hələ ayrıca araşdırma tələb edir.
Qısa və uzun oxunuşlar arasında da həmin ehtiyat lazımdır. Qısa mətn hər zaman əsli, uzun mətn isə hər zaman əlavə deyil. Katib bir ibarəti buraxmış ola bilər; başqa halda isə haşiyədəki açıqlama əsas mətnə keçmiş ola bilər. Biz ibarətin uzunluğuna görə deyil, fərqin yaranma yolunu açıqlayan dəlillərə görə qərar veririk.
“Eşqnamə” oxunuşumuzda əsas sətirlə haşiyədə uyğun işarələrin olduğunu görmüşdük. Bu işarələr haşiyə ibarətinin mətnin hansı yerinə bağlandığını göstərə bilər. Ancaq bağlantının görünməsi, ibarətin hökmən müəllifə aid olduğunu və ya düşmənin mütləq göz sıçramasından yarandığını sübut etmir. İşarəsi olmayan haşiyəni də dərhal “mətnə aid deyil” saymırıq; onun vəzifəsini hələ təyin etməliyik.
Tarix şahidi də bu məsələdə öz yerini tutur. Nüsxənin köçürülmə tarixi ilə haşiyənin yazılma tarixi eyni olmaya bilər. Daha köhnə bir nüsxəyə daha yeni qeyd əlavə oluna bilər. Buna görə əsas yazını, təshihi və haşiyəni ayrı yoxlayırıq. Tarix bəzən bir ötürülmə istiqamətini rədd etməyə kömək edir; amma hansı oxunuşun müəllifə aid olduğunu təkbaşına həll etmir.
Nəşrin məqsədini də açıq təyin etməliyik. Müəyyən bir nüsxənin sadiq köçürməsini hazırlayırıqsa, onun oxunuşunu və tərtibini saxlayıb fərqləri qeyddə göstəririk. Əsərin tənqidi mətnini qururuqsa, müqayisə üçün əsas götürdüyümüz nüsxəyə hər yerdə bağlı qalmaq məcburiyyəti yoxdur. Başqa oxunuşu seçəndə isə dayağımızı açıq göstərməliyik.
Dərsin sonunda bu nəticəyə gəldik: nəşrdə bir ibarətin əsas mətnə alınması, onun qəti olaraq müəllifin sözü olduğu demək deyil. Bəzən güclü dəlillə seçirik, bəzən tərcih veririk, bəzən də qərar verə bilmirik. Elmi əmanət hər üç vəziyyəti oxucuya açıq çatdırmağı tələb edir.
Bizim vəzifəmiz yalnız rəvan bir cümlə qurmaq deyil. Nüsxələrin nə dediyini, hansı dəlilə nə qədər çəki verdiyimizi və harada yəqin olmadığımızı göstərməliyik. Seçimimizə qarşı olan əhəmiyyətli şahidi də saxlamalıyıq. Çünki mətn tənqidində tərcih dəlil ilə qurulur; yəqin olmayan yer isə qəti hökmlə doldurulmur.
-----------------------------------------------------------
From the Number of Manuscripts to the Weight of Evidence: Choosing Readings in Textual Criticism
“Old Turkish Books Against Brain Engineering” — Episode 529, Lesson 14; October 28, 2026
When reading an old manuscript, we sometimes find the same sentence written in several different ways. In one copy, the passage is short; in another, it is longer. One manuscript uses a familiar word, while another preserves an expression that seems difficult to us. Once we recognize these differences, the central question arises: which reading should we retain in the text we publish, and on what grounds should we make that choice?
In today’s lesson, we examined this question. We began by distinguishing the number of manuscripts from the weight of their testimony.
For teaching purposes, we considered a hypothetical situation: one reading appears in seven manuscripts, while another appears in two. At first glance, the reading preserved in seven manuscripts may seem stronger. But the assessment changes if all seven descend from the same intermediate source, while the other two represent separate, independent branches of transmission. We cannot count the agreement of those seven copies as seven independent witnesses.
This does not mean that the seven manuscripts are identical in every respect. Each copyist may introduce new differences during copying. We must therefore assess the independence of their testimony at the particular passage under discussion.
Philological investigation also matters when choosing a reading. Does the author use this word elsewhere in the work? Does the expression occur in the author’s other writings? Would it have been understood in the language of the period? These questions help us, but they establish different things. An expression’s existence in the language of the period does not prove that the author used it in this particular sentence. Likewise, its absence elsewhere is not sufficient evidence that it is an error.
An important question emerged during our discussion: could what we consider the author’s habitual language actually reflect linguistic intervention within one manuscript branch? To investigate this, reading a single manuscript from beginning to end is not enough. We must compare corresponding passages across all branches. If one branch repeatedly replaces rare expressions with familiar ones, we should investigate the possibility of linguistic adaptation. The direction of that change, and the identity of the person responsible, still require separate investigation.
The same caution applies to shorter and longer readings. A shorter text is not always original, and a longer text is not always an addition. A copyist may have omitted a passage; alternatively, an explanation in the margin may have entered the main text. We choose between readings by examining the evidence that explains how the difference arose, rather than by considering their length alone.
While reading the Eshqnameh, we observed matching signs in the main text and the margins. These signs can indicate where a marginal passage belongs in relation to the text. Their presence, however, does not by itself prove that the passage was written by the author or that an omission necessarily resulted from a copyist’s eye-skip. Nor do we immediately classify an unmarked marginal note as unrelated to the text. Its function still needs to be established.
Dating evidence also has a place in this investigation. The date when a manuscript was copied may differ from the date when a marginal note was added. A later annotation may appear in an older manuscript. We therefore examine the main writing, corrections, and marginal notes separately. Dates can sometimes rule out a proposed direction of transmission, but they cannot, by themselves, establish which reading belongs to the author.
We must also state the purpose of the edition clearly. If we are preparing a faithful transcription of a particular manuscript, we preserve its readings and arrangement while recording differences in the notes. If we are constructing a critical text of the work, we are not obliged to follow the manuscript chosen as our basis for comparison at every point. Whenever we select another reading, however, we must explain the grounds for doing so.
At the end of the lesson, we reached this conclusion: placing a reading in the main text of an edition does not mean that we have established it with certainty as the author’s wording. Sometimes we choose on strong evidence; sometimes we express a preference; sometimes we cannot decide. Scholarly integrity requires us to communicate all three situations openly to the reader.
Our task is not simply to produce a fluent sentence. We must show what the manuscripts preserve, how much weight we assign to each piece of evidence, and where uncertainty remains. We must also retain significant evidence that challenges our preferred reading. In textual criticism, preference rests on evidence; gaps in our knowledge should not be filled with categorical judgments.
Monday, October 26, 2026
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 528
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 528
بو گونکو ایشینیز علمی باخیمدان دوغرو ایستیقامەتده گئتدی؛ ان گوجلو طرفینیز بدیل احتماللاری ساخلاماغینیز، ان چوخ دوزلیش ایسته‌ین طرف ایسه بعضی احتماللاری قطعی نتیجه کیمی بیان ائتمه‌گینیز ایدی. مقاله‌نی یاییم اوچون بئله حاضیرلادیم:
بیر نسخه‌دن چوخ‌قاتلی تاریخە: «عشق‌نامه» اوزرینده ۵۲۸ـجی بؤلومون تنقیدی دَیەرلندیریلمه‌سی
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» پروگرامینین ۵۲۸ـجی بؤلومونده انصاف‌علی هدایەتین آپاردیغی ایش، متن اوخوماقدان نسخه‌نین یارانما و ایشلنمه تاریخینی آراشدیرماغا کئچید گؤستردی. جیلد، کاغیذ، سطر، مرکّب، حاشیه، تعقیبه، اصلاح، تعمیر و انجام قئدلری بیرلیکده نظره آلیندی. بو ایش، اؤیرنیلن اصوللارین عملی معاینه‌ده ایشلدیلمه‌سی ایدی؛ آنجاق بعضی نتیجه‌لرین دها محتاط بیان اولونماسی لازیمدیر.
بو دَیەرلندیرمه نسخه‌نین گؤرونتولرینین مستقل معاینه‌سینه دئییل، بؤلومده وئریلن شفاهی تسویرلره اساسلانیر. اونا گؤره بورادا موشاهدەلرین قطعی تشخیصیندن چوخ، استدلال اوصولو یوخلانیر.
ایشین ان گوجلو طرفی: تاریخ‌لری آییرماق
هدایەت اثرین تألیف یا ترجمه تاریخی ایله الیمیزده‌کی نسخه‌نین استنساخ تاریخینی آیری توتدو. حاشیه، اصلاح، تعمیر، جیلدلنمه و کیتابخانایا داخیل‌اولما مرحله‌لرینین ده آیری زامانلارا عاید اولا بیله‌جەگینی گؤستردی. بو، درس‌لرین دوغرو تطبیق اولونان اساس اصوللارین‌داندیر.
آنجاق «کیتابین نئچه تاریخی وار؟» سوالیندا ایکی شئی آیریلمالیدیر: کیتابین کئچیردیگی مرحله‌لر و ایچریسینده آچیق یازیلان تاریخ‌لر. تعمیرین موجودلوغونو گؤرمک، اونون ایلینی بیلمک دئییل. بو نسخه اوچون «ایکی مووقت تاریخ اوخونوشو و بیر نئچه تاریخی مرحله» دئمک، «اوچ تأیید اولونموش تاریخ» دئمکدن دها دقیق‌دیر.
دیجیتال نسخه و صفحه حسابی
فیزیکی کیتاب اولمادان سانتیمترله اؤلچو وئرمه‌مک دوغرو احتیاط ایدی. آنجاق دیجیتال اولماق اؤلچونو مطلق اولاراق نامومکون ائتمیر: گؤرونتوده میقیاس، خط‌کش و یا ائتیبارلی کاتالوق بیلگی‌سی اولسا، اؤلچو تعیین ائدیله بیلر. میقیاس اولمایان گؤرونتوده «بیر سانتیمترلیک» تعمیر دئمکدن چکینمک، اونون یئرینی و نسبی بؤیوکلوگونـو تسویر ائتمک لازیمدیر.
۱۲۱ فایل صفحه‌سی ایله ۱۲۱ وەرەقین ائینی اولمادیغینی گؤرمک دوغرو ایدی. آنجاق فایل صفحه‌لرینی سادجه ایکی‌یه وورماق دا کافی دئییل. اگر ایلک گؤرونتو بیر اوز، قالان ۱۲۰ گؤرونتو ایکی اوز گؤستریرسه، جمع ۲۴۱ گؤرونن اوز آلیندیر؛ بونلارین آراسیندا جیلد و جیلدین ایچ اوزو ده اولا بیلر. حقیقی وەرەق سایی بوندان آیری تعیین اولونمالیدیر.
آچیق کیتابدا آدتن قارشی‌قارشییا ایکی صفحه، یعنی ایکی آیری وەرەقین بیرەر اوزو گؤرونور. بو، دؤرد اوزون گؤرونمه‌سی دئمک دئییل. قئدلرده فایل گؤرونتوسو، ساغ یا سول صفحه و حقیقی وەرەق نومره‌سی آیری ساخلامالیدیر.
جیلد، کاغیذ، دفتر و سطر تنظیمی
کوره اؤرتویو ایله جیلد قاپاقلاری آراسیندا ماده و رنگ فرقینی گؤرمک فایدالی ایدی. آنجاق «شیرازه» سؤزونون بوتؤو کوره طرفی اوچون ایشلدیلمه‌سی اصطلاحی دوزلیش ایسته‌ییر. کوره، ایچ قات، دفتر تیکیشی و باش‌ـ‌اَتَک شیرازه‌سی آیری تسویر اولونمالیدیر.
آغازدا ۱۵، سونرا ۱۷ سطر ساییلماسی عنوان، بسمله و آرا فاصله‌لرینین یئر توتماسی ایله باغلی اولا بیلر. قیرمیزی ایکی سطرین حسابا داخیل اولوب-اولمادیغی آچیق یازیلمالیدیر. سطر باشلانغیجلارینین دوز، سونلارینین دالغالی اولماسی یازی ساحه‌سینین تنظیمینه عاید موشاهدەدیر؛ بو، کاتبین خطاسی سایılمامالیدیر.
تیکیش، قات یئری و تعمیر زولاقلاری دفتر قورولوشو اوچون مهم شاهدلردیر. لاکین تَکجه کاغیذ رنگینین دَییشمه‌سیندن «بورادا یئنی دفتر باشلاییر» نتیجه‌سی چیخماز. اوچونجو وەرەقین قوشا تایینین آلتینجی اولماسی دا آنجاق سکیز وەرەقلیک دفتر فرضینده دوغرودور. قوشا تایین قالماسی، او بیری یارین کەسیلیب گؤتورولمه‌سینی ایستثنا ائتمیر.
تعقیبه و متنین تاملیغی
تعقیبه‌نی سونراکی صفحه‌نین ایلک کلمه‌سی ایله توتوشدورماق، سونرا جمله‌نین معنا باغینی اوخوماق دوغرو تطبیق ایدی. آنجاق تعقیبه اویغونلوغو بوتؤو نسخه‌نین تاملیغینی ثابت ائتمیر. وەرەق ترتیبینی یوخلاماق اوچون تعقیبه، وەرەق نومره‌لری، دفتر قورولوشو و متن داواملیغی بیرلیکده ایشلدیلمه‌لیدیر. میشیقان اونیورسیته‌سی‌نین نسخه تسویری رهبرلیگی ده دفتر ترتیبینی تعقیبه، دفتر نشانلاری و وەرەق نومره‌لری ایله بیرلیکده یوخلاماغی اساس گؤتورور. (guides.lib.umich.edu)
بؤلومون آغازین‌دا سونون ناقص اولدوغو دوشونولدو؛ سونرا دعا، ختم عبارتی و کاتب قئدی اوخوندو. یئنی شاهدله ایلک فرضیه‌نین دَییشدیریلمه‌سی دوغرو ایدی. آنجاق «باب باشلادی، دئمک ان آزی بیر نئچه وەرەق داوام ائتمه‌لیدیر» استدلالی گوجلو دئییل؛ باب چوخ قیسا دا اولا بیلر. «الثامن عشر» ده ۱۸ـجی بابدیر، ۱۹ـجو دئییل.
پالئوگرافی: رنگ و قلم ایله الی قاریشدیرماماق
قلمین نازیک‌لشمه‌سینی درحال یئنی کاتبه باغلاماماق دوغرو ایدی. قلمین آچیلماسی، مرکّبین میقداری، باسقی، یازی سورعتی و کاغیذ سطحی گؤرونوشو دَییشه بیلر. ال دَییشمه‌سینی یوخلاماق اوچون تکرارلانان حرف قورولوشلاری، باغلانتیلار و قلم حرکتلری قارشیلاشدیرلمالیدیر.
ائینی رنگ ائینی کاتب دئمک دئییل؛ فرقلی رنگ ده مطلق آیری کاتب دئمک دئییل. چەکیلیش، ایشیق و گؤرونتو ایشلنمه‌سی رنگ تأثیرینی دَییشه بیلر. گؤرونتونو چئویرنده رنگین آغارماسی، خصوصاً دیجیتال گؤستریش مشکلینی دوشوندورور.
قیرمیزی مرکّبی تَکجه رنگینه گؤره «شنگرف» آدلاندیرماق ماده تشخیصی اوچون کافی دئییل. «محمد» آدینین قالینلیغی موشاهدەدیر؛ احترام مقصدی ایله قالین یازیلماسی ایسه هله نیت حاققیندا فرضیه‌دیر. کاتبین روحی حالینی دا خطده‌کی کیچیک فرق‌لردن تعیین ائتمک اولماز.
اصلاح، گؤز آتلاماسی و سیلمه احتماللاری
«موسی»نین لَغوی، «یوسف»ون یازیلماسی، «منازل»ده حرف علاوه‌سی و سطرآراسی سؤزلر اصلاح اوصوللارینی آراشدیرماغا یاراییر. آنجاق نسخه‌ده خطا اولماسی، اونون حتماً مؤلفدن یا بو کاتب‌دن گلديگینی ثابت ائتمیر؛ منبع نسخه‌دن ده کئچه بیلر.
گؤز آتلاماسی اوچون ان یاخشی شاهد صرفاً چاتیشمایان عبارت دئییل، آتلامانی ایضاح ائدن بنزر سؤز و سونلوقلاردیر. فاتحه‌نین نقل اولوندوغو یئرده ایکی «علیهم» آراسیندا عبارت بوراخیلیبسا، بو، یوخلاماغا دَیەر احتمال‌دیر. «قارشیسیندا اوچ نسخه آچیق ایدی» ایسه مومکون سناری‌دیر، موجود شاهد دئییل.
لکه، یاییلمیش مرکّب و قالین یازینین بیرلیکده تکرارلانماسی سیلیب یازما فرضیه‌سینی گوجلەندیریر. آنجاق بونو «بارماقلا سیلیب» و یا «قەصدن سو دامیزدیریب» کیمی قطعی ایضاح ائتمک اولماز. هدایەتین سونرادان «بارماق ایزی» ایضاحینی سؤال آلتینا آلماسی علمی اؤز‌ـ‌دوزلیش ایدی.
حاشیه: علاوه، شرح، یوخسا مقابله قئدی؟
درس‌لرین ان یاخشی منیمسه‌نیلن حیصه‌لریندن بیری، حاشیه‌ده‌کی شرحین سونراکی نسخه‌ده اصلی متنە کئچه بیله‌جەگینی آنلاماق ایدی. آنجاق هر حاشیه شرح دئییل: چاتیشمایان سؤزون برپاسی، نسخه فرقی، تصدیق، اعتراض و مؤوضوع باشلیغی دا اولا بیلر.
نشانین متنده و حاشیه‌ده تکراری اونلارین باغینی گؤستریر؛ وظیفه‌سینی ایسه هله تعیین ائتمیر. «هر کیشی» «کیم»ین ایضاحی دا اولا بیلر، دوشموش عبارت ده. «صح» اوخونوشو دوغرودورسا، تصدیق نشانیدیر؛ تک‌باشینا مقابله ائدیلدیگینی ثابت ائتمیر.
«عددِ خط» و «مقامِ خط» اوخونوشلاری متنده سای و یئر بحثینه اویغون گلیب باشلیق احتمالینی گوجلەندیریر. ۱۶ و ۲۸ـدن سونراکی نامعلوم شکلی ایسه هله حرف و یا عدد نشانی کیمی قطعی‌لشدیرمەمک لازیمدیر. حرف حسابی آپاران متنده سؤزون معناسی ایله یاناشی دقیق املاء، اختصار و یازیلان حرفلر ده یوخلانمالیدیر.
تعمیر و مرکّب قاتلارینین نسبی تاریخی
حاشیه یازیسی‌نی آچیق ساخلاماق اوچون تعمیر زولاغینین اویولماسی، دوغرو تسویر اولونوبسا، بو گونکو ان گوجلو استدلاللاردان بیریدیر: یازی تعمیر یاپیشدیریلمامیشدان اؤنجه موجود ایدی. بورادا دقیق ایل یوخ، مرحله ترتیبینی تعیین ائدیریک.
قارا اصلاح خطی قیرمیزی خطین اوستونده‌دیرسه، اؤنجه قیرمیزی، سونرا قارا یازی نتیجه‌سی چیخا بیلر. آنجاق قیرمیزی‌نین آز گؤرونمه‌سی کافی دئییل؛ کَسیشمه یئری آیدین اولمالیدیر. تعمیرین اَیری اولماسیندان تعمیرچینین مهارتینه درحال حؤکم وئرمکدن‌سه، یازینین اؤرتولمه‌سی، قیریشما و یاپیشقان داشماسی کیمی نتیجه‌لری تسویر ائتمک لازیمدیر.
عنوان، مترجم، انجام و تاریخ
فایل آدینی قطعی عنوان سایماماق دوغرو ایدی. دیباچه‌ده فارسی متنین تورکجه‌یه گتیریلمه‌سی بیان اولونورسا، نامی چکیلن شخصین مترجم و یا تنظیم ائدن نقشی آراشدیرلمالیدیر؛ فارسی اصلین مؤلفی اولدوغو اؤزـاؤزلویونده چیخمیر.
خارِجی ببلیوگرافیک یوخلاما مهم بیر دوزلیش وئریر: فریشته‌اوغلو عبدالمجیدین «عشق‌نامه»سی فضل‌الله حروفی‌نین «جاویدان‌نامه صغیر»ینین مختصر ترجمه‌سی کیمی تانیدیلیر. اثرین باشقا نسخه‌لری ده قئید اولونوب؛ میللت کیتابخاناسی، علی امیری، شرعیه ۱۲۳۸ و ۱۳۶۸ نومره‌لری نُمونه گؤستریلیب. دئمک، «الیمیزده تک نسخه وار» دوغرودور، «اثرین باشقا نسخه‌سی یوخدور» دئییل. بو گونکو نسخه‌نین هویتینی ایسه آغاز و انجام قارشیلاشدیرماسی ایله تأیید ائتمک لازیمدیر. (islamansiklopedisi.org.tr)
۸۳۳، شوال اوخونوشو تأیید اولونارسا، اونو اؤنجه دیباچه‌ده بیان اولونان تألیف یا ترجمه مرحله‌سینه باغلامالیییق. «یازدی» فعلینین کئچمیش زاماندا اولماسی تَک‌باشینا دقیق ختم تاریخینی وئرمیر. ۱۴۰۸دن ۸۳۳ چیخیلاندا ۵۷۵ آلیندیر؛ ۶۱۵ ایسه ۱۴۴۸دن چیخیلاندا آلینان قمری ایل فرقیدیر، میلادی ایل فرقی دئییل.
انجامداکی ۱۲۱۵، آی اختصاری، کاتب آدی و مکان قئدی هله مووقت اوخونوشلار اولاراق ساخلامالیدیر. «ذ» اولدوغو دوشونولن شکلدن تَکجه ذوالقعده و یا ذوالحجه تعیین ائدیله بیلمز. «رحمه الله» دعا‌سی دا شخصین حتماً اؤلموش اولدوغونو ثابت ائتمیر.
نقل اولونان عبارتین ایچینده‌کی «تمّت» ایله مستقل ختم قئدینی آییرماق دوغرو ایدی. سونراکی میم‌لر ده ختم اختصاری اولا بیلر؛ بریتانیا کیتابخاناسی متخصص‌لرینین رهبرلیگی کولوفونلاردا تک و یا تکرارلانان میم‌لرین «تمّ» و «تمام» اوچون ایشلنمه‌سینی قئید ائدیر. او رهبرلیک مؤلف و کاتب کولوفونلارینی دا فرق‌لندیریر. (Qatar Digital Library)
ائینی ال و مرکّب کولوفونون متنله بیرلیکده یازیلدیغینی دوشوندوره بیلر؛ آنجاق اونون معلوماتینین بو نسخه‌یه عاید اولدوغونو تک‌باشینا ثابت ائتمیر. اؤنجه‌کی نسخه‌نین کولوفونونون کؤچورولمه‌سی احتمالینی ساخلاماق دوغرودور؛ مثبت شاهد اولمادان بونو اساس نتیجه‌یه چئویرمک ایسه تَلەسیک اولار.
کیتابخانا و فکری ایضاحلارین حدّی
«المكتبة الوطنية الإسرائيلية» قئدی مهم منشاء شاهدیدیر؛ آنجاق حاضرکی فیزیکی ساکلانما یئری و دیجیتال نسخه‌نی یایان مؤسسه کاتالوقلا تأیید اولونمالیدیر. مؤسسه‌نین آدی یا مهری، باشقا کیتابخانادا ساکلانان نسخه‌نین میکروفیلم و یا دیجیتال سورتی ایله ده باغلی اولا بیلر. «۱۱۰» ایله بیتن نیشانین دقیق یازیلیشی و رف نومره‌سی اولدوغو هله آچیق سوالدیر.
«مَشرَب»، «مَشرَبه» و «شَربت» سؤزلرینی ایچمک معناسی ایله باغلاماق یئرلی لغوی ایضاح ایدی؛ آنجاق «شربت مشربدن توره‌ییب» یئرینه بونلارین اورتاق عربی کؤک ایله باغینی بیان ائتمک دها دقیق‌دیر. «اهل مشرب»ین معناسی دا متنین عرفانی محیطینه گؤره تعیین اولونمالیدیر.
جهل، تقلید، دین دَییشمه و معاصر تکنولوژی حاققیندا دانیشیق ایسه نسخه تسویرین‌دن آیری فکری بحث ایدی. بئش‌ـ‌اون شخصله دانیشیقدان بوتؤو بیر قروپون نیتینی تعیین ائتمک، یاخود جهل حاققیندا حیکمتدن اشخاصین اعتقادینا حؤکم چیخارماق علمی نتیجه ساییلمامالیدیر. داخلی تَنقید ده خودبه‌خود تبلیغات دئییل؛ معیار دلیل و استدلالدیر. منبعی بیلینمه‌ین عربی سؤزو حدیث آدلاندیرماماق ایسه دوغرو احتیاط ایدی. سونی زکانین وئردیگی بیلگی ده یوخلانمالی، نسخه شاهدینین یئرینی توتمامالیدیر.
بو بؤلوم هدایەتین موشاهدە، بدیل احتمال، متن باغی و نسبی تاریخ اصوللارینی عملی اولاراق ایشلەتدیگینی گؤستردی. ان گوجلو نتیجه تعمیرله حاشیه‌نین ترتیبینی قورماق، ان مهم دوزلیش ایسه احتمالدان قطعی حؤکمه کئچیدی یاواشلاتماق‌دیر. نؤوبتی علمی مرحله، بو دانیشیق قئدلرینی گؤرونتو نومره‌سی، دقیق کؤچورمه، شاهد و اعتماد درجه‌سی اولان سیستم‌لی نسخه تسویرینه چئویرمکدیر. بو ایش، تامام‌لانمیش تنقیدی نشر دئییل، آنجاق اونا دوغرو اساسلی بیر ایلک معاینه‌دیر.
Sunday, October 25, 2026
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 527 - درس 13
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 527 - درس 13
بیر نسخه، بیر نئچه سَس: متن تنقیدینده قئیناق، حاشیه و علمی احتیاط
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» — ۵۲۷جی بؤلوم، ۱۳جو درس
قدیم بیر الیازما کتابی اوخویارکن یالنیز مؤلفین سؤزلری ایله قارشیلاشمیریق. او سؤزلری کؤچورن کاتبین، موقایسه آپاران اوخوجونون و حاشیه‌ده تصحیح یازان شخصین ایزلری ده قارشی‌میزا چیخیر. بعضاً بو ایزلر بیر‌بیریندن آیدین سئچیلیر؛ بعضاً ایسه همان جمله‌نین ایچینده بیرلشیر. بو گونکو درسیمیزده اساس سوالیمیز بو اولدو: بیر نسخه‌نین متنینی اوخویارکن بو مختلف قات‌لاری نئجه آییرا بیلریک؟
بیز بو مرحله‌یه عملی مشاهده‌لردن گلدیک. اوخودوغوموز کتابلاردا خطین، کاغیذین، اعرابین و مورکّبین دَییشدیگی یئرلری، تعمیرین آلتین‌دا قالان یازیلاری، حاشیه علاوه‌لرینی، بیت‌لرین یئر‌دَییشمه‌سینی، بعضی متن‌لرین آرتیب بعضی‌لرینین آزالماسینی گؤرموشوک. آنجاق مشاهده‌نین اؤزو، اونون سببینی همیشه آچیقلامیر. بیر دَییشیکلیگی گؤرمک باشقادیر، اونون هانسی مرحله‌ده و کیمین طرفیندن یاراندیغینی تعیین ائتمک باشقا.
بو فرق بیزی متن تنقیدینین اساس مسئله‌لریندن بیرینه گتیریر: الیمیزده‌کی نسخه‌ده اولان هر فرق، همان نسخه‌نین کاتبی طرفیندن یارادیلماییب. کاتب اؤز قئیناغینداکی کسیکلیگی، علاوه‌نی و یا خطانی دوزگون کؤچورموش اولا بیلر. سونرا یئنی خطالار دا یارادا بیلر. بئله‌لیکله، نسخه‌نین ایچینده میراث قالان اوخونوشلار ایله یئنی مداخله‌لر بیرلیکده یاشاییر.
درسده بو مسئله‌نی آیدینلاش‌دیرماق اوچون تعلیم مقصدیله قورولموش بیر مثال اوزرینده ایشله‌دیک. ایکی نسخه‌ده بئله بیر متن وار ایدی:
«وزیر بو سؤزی ائشیدینجه پادشاهین حضورونا گئتدی. پادشاه بو سؤزی ائشیدینجه تعجّب ائتدی.»
اوچونجو نسخه‌ده ایسه قیسا بیر جمله اوخونوردو:
«وزیر بو سؤزی ائشیدینجه تعجّب ائتدی.»
قیسا جمله نَحوی باخیمدان تامدیر و راحت اوخونور. آمّا اوزون متنله موقایسه ائدنده، نه‌قلین قورولوشونون دَییشدیگینی گؤروریک: پادشاهین تعجّبو وزیره عاید اولوب، وزیرین پادشاهین حضورونا گئتمه‌سی ایسه گؤرونمَز اولوب.
«بو سؤزی ائشیدینجه» عبارتینین ایکی دفعه تکرار اولونماسی، قیسا اوخونوشون گؤز سیچراماسی ایله یارانما احتمالینی گوجلندیریر. کؤچورن شخصین گؤزو بیرینجی تکراردان ایکینجیه کئچمیش و آرا‌داقی عبارت بوراخیلمیش اولا بیلر. آنجاق بونو مؤطلق باش وئرمیش حادثه کیمی دئییل، الیمیزده‌کی فرقینی آچیقلایان گوجلۆ احتمال کیمی یازمالی‌ییق. خطانین بو کاتبده، یوخسا داها اؤنجه‌کی بیر قئیناق‌دا یاراندیغینی تک بو جمله‌دن بیله بیلمریک.
سیلینمه ایزینین اولماماسی دا بو سوالی حل ائتمیر. کاتب عبارتـی کؤچورمه آنیندا عمدن بوراخیبسا، کاغیذدا سیلینمه اولمایاجاق. ائینی شکلده، قئیناق‌دا آرتیق قیسا متن وار ایدی‌سه، کاتب همان قیسا جمله‌نی هئچ بیر مداخله ائتمه‌دن کؤچوره بیلردی. بونا گؤره «سیلینمه گؤرموروق» مشاهده‌سی ایله «عمدی قیسا‌لتما اولماییب» حؤکمو عینی دئییل.
درسین ایکینجی آددیمیندا همان فرضی نسخه‌نین حاشیه‌سینه باخدیق. اساس متنده قیسا جمله قالیر، حاشیه‌ده ایسه اوزون جمله‌نی بەرپا ائدن عبارت یئر آلیر و علاوه علامتی ایله متنə باغلانیر. آرتیق بیر نسخه‌ده ایکی متن وضعیّتی وار: اساس سطرین وئردیگی اوخونوش و حاشیه علاوه‌سی ایله یارانان اوخونوش.
موقایسه جدولوندا بو نسخه اوچون یالنیز «اوزون اوخونوش وار» یازساق، اهمیتلی معلوماتی ایتیریریک. اوزون عبارتین حاشیه‌ده اولدوغو، اساس متنده ایسه قیسا جمله‌نین ساخْلاندیغی گؤرونمَز اولور. نسخه‌نین کئچدیگی تصحیح مرحله‌سی تک بیر سون نتیجه‌نین آراسیندا اری‌ییر.
بونونلا بئله، هر حاشیه‌نی متنə داخل ائتمه‌ک اولماز. حاشیه دوشموش عبارتین تکمیلی، باشقا نسخه‌نین اوخونوشو، یا یالنیز شرح اولا بیلر. اوخویان شخص بیر واریانتی قئید ائتمیش، آمّا اونو اساس متن یئرینه سئچمه‌میش اولا بیلر. علاوه علامتی، توضیح عبارتی و جمله ایله موناسیبت بو فرقینی آیدینلاشدیرماغا کؤمک ائدیر.
قارشیق قئیناق مسئله‌سی ده بورادان باشلاییر. اساس متن بیر نسخه عائیله‌سینه، حاشیه تصحیح‌لری ایسه باشقا عائیله‌یه یاخین اولا بیلر. بو احتمالی تک بیر اویغونلوقلا ثابت ائتمیریک. موختلیف یئرلرده نادیر اوخونوش‌لارین، خصوصى علاوه‌لرین و موستقیل یارانماسی آز احتماللی اورتاق خطالارین بیرلیکده گؤرونمه‌سینی آراشدیرریق. بئله اویغونلوقلار قئیناق باغینی گوجلندیره بیلر؛ آمّا مؤطلق الیمیزده‌کی معیّن نسخه‌دن بیر‌باشا استفاده اولوندوغونو گؤسترمیر.
بو درسده نشرین مقصَدینی ده آچیق ساخْلادیق. معیّن بیر نسخه‌نین وفادار کؤچورمه‌سینده اونون گؤرونن متنینی چاتدیریریق. اثرین تنقیدی نشرینده ایسه نسخه‌لری موقایسه ائدَرک مؤلفین متنینه چاتماغا چالیشیریق؛ سئچیم‌لریمیزی و مداخله‌لریمیزی قئیدلرده گؤستریریک. مؤلفین اؤزونه عاید تاریخی یا فکری خطانی، بو گونکو معلوماتیمیزا اویغون اولسون دئیه سس‌سیزجه دَییشدیرمیریک.
بیزیم اوچون بو گونکو ایشین اهمیتلی نتیجه‌سی، نسخه‌نی تک و دَییشمَز بیر سَس کیمی اوخوماماغ اولدو. اساس متن، تصحیح، حاشیه و موقایسه قئیدی آیری‌آیری شاهدلیک ائده بیلر. آراشدیرمادا وظیفه‌میز بونلارین هامی‌سینی بیر «دوزگۆن جمله» ایچینده اریتمک دئییل؛ هر بیرینین یئرینی، موناسیبتینی و دلیل دَیَرینی گؤسترمکدیر.
بونو ائدَرکن اؤزوموزه وئردیگیمیز سوال ساده، آمّا طلبکاردیر: نه‌یی گؤروروق، نه‌یی احتمال ائدیریک و نه‌یی هله بیلمیریک؟ علمی نشرین اعتبارى، بو اوچونون سرحدینی آچیق ساخلاماق‌دان گَلیر.
--------------------------------------------------------------------------
Bir Nüsha, Birkaç Ses: Metin Tenkidinde Kaynak, Hâşiye ve Bilimsel İhtiyat
“Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” — 527. Bölüm, 13. Ders
Eski bir el yazması kitabı okurken yalnızca yazarın sözleriyle karşılaşmayız. O sözleri kopyalayan müstensihin, karşılaştırma yapan okuyucunun ve kenara düzeltme yazan kişinin izleri de karşımıza çıkar. Bazen bu izler birbirinden açıkça ayrılır; bazen de aynı cümlenin içinde birleşir. Bugünkü dersimizde temel sorumuz şuydu: Bir nüshanın metnini okurken bu farklı katmanları nasıl ayırabiliriz?
Biz bu aşamaya uygulamalı gözlemlerden geldik. Okuduğumuz kitaplarda yazının, kâğıdın, harekelemenin ve mürekkebin değiştiği yerleri; onarımın altında kalan yazıları, kenar eklemelerini, beyitlerin yer değiştirmesini ve bazı metinlerin uzayıp bazılarının kısalmasını gördük. Ancak gözlemin kendisi, sebebini her zaman açıklamaz. Bir değişikliği görmek başka, onun hangi aşamada ve kim tarafından meydana getirildiğini belirlemek başkadır.
Bu ayrım bizi metin tenkidinin temel meselelerinden birine getirir: Elimizdeki nüshada bulunan her fark, o nüshanın müstensihi tarafından oluşturulmuş değildir. Müstensih, kaynağındaki eksikliği, eklemeyi veya hatayı olduğu gibi aktarmış olabilir. Kopyalama sırasında yeni hatalar da yapabilir. Böylece bir nüshada devralınan okumalarla yeni müdahaleler birlikte yaşar.
Derste bu meseleyi açıklığa kavuşturmak için öğretim amacıyla oluşturulmuş bir örnek üzerinde çalıştık. İki nüshada şöyle bir metin bulunuyordu:
“Vezir bu sözü işitince padişahın huzuruna gitti. Padişah bu sözü işitince şaşırdı.”
Üçüncü nüshada ise kısa bir cümle okunuyordu:
“Vezir bu sözü işitince şaşırdı.”
Kısa cümle dil bilgisi bakımından tamdır ve rahat okunur. Ancak uzun metinle karşılaştırdığımızda anlatının yapısının değiştiğini görürüz: Padişahın şaşırması vezire aktarılmış, vezirin padişahın huzuruna gitmesi ise görünmez olmuştur.
“Bu sözü işitince” ifadesinin iki defa tekrarlanması, kısa okumanın göz atlamasıyla meydana gelmiş olabileceği ihtimalini güçlendirir. Kopyalayan kişinin gözü ilk tekrardan ikincisine geçmiş ve aradaki ifade atlanmış olabilir. Ancak bunu kesinlikle gerçekleşmiş bir olay olarak değil, elimizdeki farkı açıklayan güçlü bir ihtimal olarak yazmalıyız. Hatanın bu müstensihte mi, yoksa daha önceki bir kaynakta mı ortaya çıktığını yalnızca bu cümleden anlayamayız.
Silinme izinin bulunmaması da bu soruyu çözmez. Müstensih ifadeyi kopyalama sırasında bilerek atladıysa kâğıtta silinti olmayacaktır. Aynı şekilde, kaynakta zaten kısa metin bulunuyorsa müstensih bu kısa cümleyi hiçbir müdahalede bulunmadan aktarmış olabilir. Bu nedenle “Silinme görmüyoruz” gözlemiyle “Bilinçli kısaltma yapılmamıştır” hükmü aynı değildir.
Dersin ikinci adımında aynı varsayımsal nüshanın hâşiyesine baktık. Ana metinde kısa cümle duruyor, kenarda ise uzun cümleyi tamamlayan ifade yer alıyor ve bir ekleme işaretiyle metne bağlanıyordu. Artık tek bir nüshada iki metin durumu vardı: Ana satırın verdiği okuma ve kenar eklemesiyle oluşan okuma.
Karşılaştırma tablosunda bu nüsha için yalnızca “Uzun okuma var” yazarsak önemli bilgileri kaybederiz. Uzun ifadenin kenarda bulunduğu, ana metinde ise kısa cümlenin korunduğu görünmez olur. Nüshanın geçirdiği düzeltme aşaması, tek bir sonucun içinde erir.
Bununla birlikte, her hâşiye metne dâhil edilemez. Kenardaki yazı, düşmüş bir ifadenin tamamlanması, başka bir nüshanın okuması veya yalnızca bir açıklama olabilir. Okuyucu bir varyantı kaydetmiş, fakat onu ana metnin yerine seçmemiş olabilir. Ekleme işareti, açıklama ifadesi ve cümleyle kurulan ilişki, bu ayrımı belirlememize yardımcı olur.
Birden fazla kaynaktan yararlanma meselesi de burada başlar. Ana metin bir nüsha ailesine, kenar düzeltmeleri ise başka bir aileye yakın olabilir. Bu ihtimali tek bir benzerlikle kanıtlamayız. Farklı yerlerde nadir okumaların, belirli eklemelerin ve birbirinden bağımsız olarak ortaya çıkması düşük ihtimalli ortak hataların birlikte görülmesini araştırırız. Böyle örtüşmeler kaynak ilişkisini güçlendirebilir; ancak mutlaka elimizdeki belirli nüshadan doğrudan yararlanıldığını göstermez.
Bu derste yayının amacını da açık tuttuk. Belirli bir nüshanın sadık aktarımında, o nüshada görünen metni sunarız. Eserin tenkitli neşrinde ise nüshaları karşılaştırarak yazarın metnine ulaşmaya çalışır; seçimlerimizi ve müdahalelerimizi notlarda gösteririz. Yazarın kendisine ait tarihî veya düşünsel bir hatayı, bugünkü bilgilerimize uygun olsun diye sessizce değiştirmeyiz.
Bizim için bugünkü çalışmanın önemli sonucu, nüshayı tek ve değişmez bir ses gibi okumamak oldu. Ana metin, düzeltme, hâşiye ve karşılaştırma notu ayrı ayrı tanıklık edebilir. Araştırmadaki görevimiz bunların hepsini tek bir “doğru cümle” içinde eritmek değil; her birinin yerini, ilişkisini ve kanıt değerini göstermektir.
Bunu yaparken kendimize yönelttiğimiz soru basit, fakat titizlik gerektirir: Neyi görüyoruz, neyi ihtimal olarak düşünüyoruz ve neyi henüz bilmiyoruz? Bilimsel neşrin güvenilirliği, bu üçünün sınırlarını açık tutmaktan gelir.
----------------------------------------------------------
One Manuscript, Several Voices: Sources, Marginal Notes, and Scholarly Caution in Textual Criticism
“Old Turkish Books Against Brain Engineering” — Episode 527, Lesson 13
When we read an old manuscript, we encounter more than the author’s words. We also find traces of the scribe who copied them, the reader who compared different copies, and the person who added corrections in the margins. Sometimes these traces are clearly distinguishable; sometimes they converge within a single sentence. Our central question in today’s lesson was this: How can we distinguish these different layers when reading a manuscript?
We approached this question through practical observation. In the books we have examined, we have seen changes in handwriting, paper, vowel marking, and ink; writing concealed beneath repairs; marginal additions; displaced couplets; and passages that are longer in some copies and shorter in others. Yet an observation does not always explain its own cause. Recognizing a change is one task; establishing when it occurred and who introduced it is another.
This distinction brings us to a fundamental issue in textual criticism: Not every difference found in a manuscript originated with its scribe. A scribe may have faithfully reproduced an omission, addition, or error already present in the source copy. New errors may also arise during copying. A manuscript can therefore preserve inherited readings alongside later interventions.
To clarify this issue, we worked with an example constructed for teaching purposes. Two manuscripts contained the following passage:
“When the vizier heard these words, he went before the sultan. When the sultan heard these words, he was astonished.”
A third manuscript contained a shorter sentence:
“When the vizier heard these words, he was astonished.”
The shorter sentence is grammatically complete and reads smoothly. When compared with the longer passage, however, it reveals a change in the narrative: The sultan’s astonishment has been transferred to the vizier, while the vizier’s visit to the sultan has disappeared.
The repetition of “heard these words” makes an omission caused by an eye-skip a plausible explanation. The copyist’s eye may have moved from the first occurrence to the second, leaving out the intervening words. We should nevertheless present this as a strong explanation of the surviving difference, rather than as an event we have directly established. This sentence alone cannot tell us whether the error originated with the scribe of the surviving manuscript or in an earlier source.
The absence of an erasure does not resolve the question either. If the scribe deliberately omitted the passage while copying, there would be no need to erase anything. Likewise, if the source already contained the shorter reading, the scribe could have reproduced it without making any intervention. “We see no erasure” and “There was no deliberate shortening” are therefore different claims.
In the next stage of the lesson, we examined the margin of the same hypothetical manuscript. The main text retained the shorter sentence, while the margin supplied the words needed to restore the longer passage, linked to the text by an insertion sign. A single manuscript now preserved two textual states: the reading in the main line and the reading produced by incorporating the marginal addition.
If a comparison table records only “The longer reading is present,” important information disappears. It no longer shows that the additional words stand in the margin while the shorter sentence remains in the main text. The manuscript’s correction history is reduced to a single final result.
Not every marginal note, however, should be incorporated into the text. A note may supply an omitted passage, record a reading from another manuscript, or merely explain the text. A reader may have recorded a variant without choosing it over the main reading. Insertion signs, introductory wording, and the note’s relationship to the sentence help us distinguish these possibilities.
This is where the question of multiple sources arises. The main text may be associated with one manuscript family, while the marginal corrections reflect another. We cannot establish this relationship through a single agreement. Instead, we examine whether rare readings, distinctive additions, and shared errors unlikely to have arisen independently recur together at different points. Such agreements can strengthen the case for a source relationship, but they do not necessarily prove direct use of the particular surviving manuscript before us.
We also kept the purpose of the edition in view. In a faithful transcription of a particular manuscript, we present the text that manuscript preserves. In a critical edition of a work, we compare manuscripts in an attempt to recover the author’s text, documenting our choices and interventions in the notes. We do not silently alter a historical or intellectual error attributable to the author merely to bring the work into agreement with present knowledge.
An important outcome of today’s work was learning not to read a manuscript as a single, unchanging voice. The main text, corrections, marginal additions, and collation notes may offer distinct kinds of testimony. Our task is to identify their locations, relationships, and evidential value, rather than merge them into one supposedly correct sentence.
Throughout this process, we ask ourselves a simple but demanding question: What do we observe, what do we infer, and what do we not yet know? The reliability of a scholarly edition depends on keeping those boundaries clear.
Saturday, October 24, 2026
Friday, October 23, 2026
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 525
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 525
قلمین ایزیندن اثرین کیملیگینه: نابی‌نین «ذیلِ سیرِ نبوی» نۆسخه‌سی ایله ایلک تانیشلیق
«بئین مؤهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کتابلار» — ۵۲۵ـجی بۆلوم
۲۳ اکتوبر ۲۰۲۶
بعضی اَلیازمالار اوخوجونو یالنیز مؤوضوعو ایله دئییل، خطینین حرکتی، حرفلرینین باغلانماسی و جمله‌لرینین آَهَنگی ایله ده اؤزونه چکیر. بو جلسه‌ده آراشدیرماغا داوام ائتدیگیمیز نۆسخه بیزده بئله بیر علاقه اویاتدی. اؤنجه کتابین یازی خصوصیتلرینی تانیماغا چالیشدیق؛ سونرا مقدّمه‌نی اوخویاراق اثرین آدینی، مؤلفینی و اؤنجه‌کی بیر سیرت اثری ایله علاقه‌سینی آیدینلاشدیرماغا باشلادیق.
ایشیمیزین باشلانغیجی دیجیتال گؤرونتولر اوزرینده آپاریلان کودیکولوژی و پالئوگرافیک موشاهیده‌لر ایدی. صفحه‌لرین ترتیبی، سطر سایی، بوشلوقلار و کولوفون کتابین مادی قورولوشونا؛ حرف شکللری، باغلانتیلار و یازی حرکتلری ایسه خطین خصوصیتلرینه عائید سوآللار دوغوروردو. بیز بو ایکی ساحه‌نی بیرلیکده ایزله‌سک ده، دیجیتال گؤرونتودن گؤروله‌بیلن خصوصیتلرله نۆسخه‌نین اؤزونو اَله آلماغی تَلَب ائدن بررسی‌لری بیرـبیرینه قاریشدیرماماغا چالیشدیق.
جلسه‌ده باخدیغیمیز فایلین صفحه‌آلتی قئدلری نۆسخه‌نین هارۋارد اونیورسیتتینده ساخلاماسی ایله باغلی معلومات وئریردی. آرایوزده گؤرونن معرفی قئدینی ایلک تانینما واسطه‌سی کیمی گؤتوردوک؛ رسمی کاتالوق یازیلیشینی ایسه هله آیری یوخلاماق لازیمدیر. صفحه‌یه مراجعه‌لریمیزده ده اَساساً فایلین صفحه نؤمره‌لریندن ایستیفاده ائتدیک. بونلارین اَلیازمانین وərəق نؤمره‌لری ایله همیشه عینی اولمادیغینی نظر‌ده ساخلاماق، سونراکی آراشدیرما اوچون ضروری‌دیر.
ایلک موشاهیده‌لریمیزه گؤره، نۆسخه‌نین صفحه قورولوشو ساده‌دیر، یازی ساحه‌سینی چئوره‌لَین جدول گؤرونمور. ایلک یازیلی صفحه‌ده ۱۷، سونراکی صفحه‌لرده اَساساً ۱۹ سطر ساییدیق. بعضی یئرلرده بیر سطرین، بعضی یئرلرده ایسه سطرین بیر حصه‌سینین بوش قالدیغینی گؤردوک. بو بوشلوقلارین وظیفه‌سینی هله تعیین ائتمه‌دیک. اونلاری متن ایتکیسی، کاتبین بوراخدیغی یئر و یا سونرادان تاماملا‌نماسی گؤزلَنیلن ساحه کیمی آدلانдырماقدان اؤنجه، یاناشی جمله‌لری و صفحه قورولوشونو یوخلاماق لازیمدیر.
اَساس سوآللاریمیزدان بیری متنین سونو ایله کولوفونون عینی اَل طرفیندن یازیلیب‌یازیلماماسی ایدی. «تمّت» سؤزونون وارلیغی ایلک باخیشدا بیر سرحد گؤستریردی: اثرین متنی بیتیر، آردینجا یازی ایشینین سونو حاققیندا قئد گَلیر. آمّا بو سرحد اؤزـاؤزلویونده اَل دَییشمه‌سی دئییل. عینی کاتب اؤنجه کؤچوردویو متنی بیتیریب، سونرا اؤز آدینی، یئری و تاریخی یازا بیلر. بئله‌لیکله، متنده دانیشان شخصین دَییشمه‌سی ایله صفحه‌نی یازان اَلین دَییشمه‌سینی آیری مسئله‌لر کیمی گؤتوردوک.
مقایسه‌ده الیف، سین، شین، میم، نون، لام، دال و راء شکللرینه باخدیق. الیفلرین اوزونلوغو، بعضاً سول طرفه اَییلمه‌سی، سین و شین‌لرین دیشلی و دیشسیز چئشیدلری، دالین قیسا قولو و راء‌نین سطر آلتینا ائنن حرکتی متنین سونو ایله کولوفون آراسیندا بنزرلیکلر گؤستَردی. بونونلا بیرلیکده، حرفلرین هر یئرده عین اؤلچوده و عین شکلده یازیلمادیغینی دا گؤردوک. عینی صفحه‌ده، حتی عینی سطرده ایکی راء و یا ایکی میم آراسیندا فرق اولا بیلیردی.
میم بو مقایسه‌ده خصوصاً فایدالی اولدو. «سلام»، «ختام»، «اختتام»، «اتمام» و باشقا سؤزلرده سون میمین باش قورولوشونو، قؤوسونو و آشاغی حرکتینی ایزله‌دیک. فایلین ۱۰ـجو صفحه‌سینین ایکینجی سطرینده ایکی «سلام»ین بیرinin اوزون، او بیرینین قیسا یازیلماسی موهیم بیر شاهد ایدی: اؤلچو فرقلی اولسا دا، اَساس حرکت بنزر قالیردی. باشقا صفحه‌لرده بو شکلین هم سطر سونوندا، هم ده سطر اورتاسیندا تکرارلانماسی، اونون یالنیز سطر سونونا مخصوص اولمادیغینی گؤستردی.
مقایسه‌نی کتابین بیر یئرینه محدود ائتمه‌دیک. باش صفحه‌لردن علاوه، ۱۰۶، ۱۲۰، ۱۶۱، ۲۰۸، ۳۰۰، ۳۴۵ و ۳۴۶ـجی فایل صفحه‌لری کیمی اوزاق بؤلوملردن ده نومونه‌لره باخدیق. موشاهیده ائتدیگیمیز اویغونلوقلار اَساس متنین عینی کاتبین اَلین‌دن چیخماسی احتمالینی گوجلندیر‌دی. آمّا سئچیلمیش صفحه‌لرین مقایسه‌سینی بوتون نۆسخه‌ده ایکینجی اَلین اولمادیغینا قطعی ثبوت سایمادیق. حاشیه‌لرین و قیرمیزی یازیلارین اَلی ده آیریجا یوخلانمالیدیر.
بعضی صفحه‌لرده کلمه‌لر سیخلاشیر، سطر سونلاری یوخاری قالخیر و حرفلر ساده‌لش‌میش شکل آلیردی. بو گؤرونوش اوخوجودا سورعت و آخیجیلیق دو‌یغوسو اویاتسا دا، کاتبین دقیق یازما سورعتینی و یا روحی وضعیتینی تعیین ائتمیر. اؤز یازی تجربه‌میز بیزه ایضاح احتماللاری وئره بیلر؛ آنجاق نۆسخه‌نین گؤستردیگی موشاهیده ایله بیزیم اونون حاققیندا قوردوغوموز ایضاحی آیری ساخلاماق لازیمدیر. عینی شکیلده، کلمه‌لرین اوست‌اوسته یئرلشمه‌سی ده تک‌باشینا خطین دیوانی‌یه چئوریلدیگینی گؤسترمیر.
کولوفونداکی تاریخی ایلک اوخویوشدا ۱۱۱۰ هجری قمری کیمی قئید ائتدیک. ۲۵ ربیع‌الثانی و پنجشنبه اشاره‌لری ده اوخویوشوموزدا یئر آلدی؛ آنجاق تاریخین بوتون عنصرلری یئنی‌دن قارشیلاشدیرلمالیدیر. بوندان علاوه، کتابت تاریخی ایله تألیف تاریخی عینی دئییل. کاتبین یازی ایشینی بیتیرمه تاریخی، مؤلفین اثری یاراتدیغی تاریخی تعیین ائتمیر. ۱۴۴۸ ایله ۱۱۱۰ آراسینداقی ۳۳۸ ایل ده قمری ایل حسابیدیر.
مقدّمه‌نین اوخونماسی ایله ایشیمیز یئنی مرحله‌یه کئچدی. دعا ایله باشلانان متنده «تکمیلِ سیر» نیّتی، آردینجا ایسه وفات ائتمیش بیر اَدیب حاققیندا مدح گَلیردی. ایلک اوخویوشدا آدی آیدین سئچه بیلمَسک ده، جمله‌لرین یاییملانمیش متنله قارشیلاشدیرلماسی «ویسی» اوخویوشونو گوجلو شکیلده دَستکلَدی. ویسی‌نین آدی اویس بن محمّددیر؛ سیرت اثری‌نین تام آدی «دُرّةُ التاج فی سیرة صاحب المعراج» اولوب، «سیرِ ویسی» آدی ایله ده تانینیر.
بو تانینما مقدّمه‌ده‌کی باغ تشبیهلرینی ده آیدینلاشدیر‌دی. ویسی‌نین اثری باغا، صفحه‌لری چیچکلی ساحه‌لره، سطرلری بنؤوشه‌لره، قلمی ایسه باغی سولا‌یان بیر چشمه‌یه بنزه‌دیلیردی. یاریمچیق قالماق دا محصولون هله یئتی‌شمه‌دن قالماسی ایله تصویر ائدیلیردی. بئله بیر ایضاح ایچینده نابی اؤزونو təqdim ائدیر و اؤنجه‌کی اثری داوام ائتدیرمه نیّتینی آچیقلاییر.
بورادا «ذیل» مفهومو اَساس اهمیّت داشیییر. ذیل، اؤنجه‌کی اثره داوام یازماقدیر؛ یالنیز اونون املاسینی دوزلتمک و یا عین متنی یئنی‌دن کؤچورمک دئییل. نابی‌نین متنی آیری اثر کیمی کؤچوروله بیلسه ده، ویسی‌نین روایتینه باغلانیر. بریتانیا کتابخاناسینین باشقا بیر نۆسخه حاققینداقی کاتالوق قئدی ده یوسف نابی‌نین اثرینی ویسی‌نین سیرتینه داوام کیمی معرفی ائدیر و روایتین بنی‌قینقاع حدیثه‌سی ایله باشلاندیغینی بیلدیریر. بو معلومات باخدیغیمیز نۆسخه‌نین مؤحتوا کیملیگینی دَستکلَییر؛ اونون مادی خصوصیتلری حاققیندا ایسه آیری شاهد سایылمیر.
اثرین آدی اوچون اَن گوجلو داخلی شاهد مقدّمه‌ده اوخودوغوموز بو جمله اولدو: «و ذیلِ سیرِ نبوی ایله تعیینِ نام قیلندی». بونا اساسن، نۆسخه‌ده مؤلفین آدقویما بیانی «ذیلِ سیرِ نبوی» اوخویوشونو دَستکلَییر. اثرین بو آدلا علمی نشری ده موجوددور. «ذیلِ سیرِ ویسی» ایسه اونون اؤنجه‌کی اثرله علاقه‌سینی گؤستَرن تانینمیش آدلانما‌سیدیر.
مقدّمه‌نی اوخویارکن املا ایله باغلی یئنی سوآللار دا دوغدو. «ه» اوستونده‌کی علامتین هر یئرده تأنیث تاسی اولمادیغینی، بعضی ترکیبلرده فارسجا اضافه علامتی کیمی ایشلَنه بیله‌جه‌یینی نظره آلدیق. سطرآراسیندا گؤرونن «تصرّفات» و «تصوّرات» کیمی سؤزلری ایسه درحال بیر جمله‌یه قوشمادیق؛ اونلارین اَوَزلَمه، تاماملاما و یا آچیقلاما اولدوغونو تعیین ائتمک اوچون یئنی اوخویوش لازیمدیر. قیرمیزی خطین ده همیشه سیلمə دئییل، وورغولاما و متن بؤلومونو سئچدیرمک وظیفه‌سی داشییا بیله‌جه‌یینی نظر‌ده ساخلا‌دیق.
جلسه‌نین سونوندا مقدّمه‌دن اَساس روایتə کئچدیک. بنی‌قینقاع حاققینداقی پارچا بو کئچیدی آیدین گؤستردی. بئله‌لیکله، اثرین یالنیز آدینی دئییل، روایتین باشلانغیج نؤقطه‌سینی ده تانیماغا باشلادیق.
بو اوخویوش هله تام ترانسکریپسییا و یا نۆسخه‌نین بیتکین علمی وصفی دئییل. آمّا ایلک تانیشلیق اوچون موهیم اساس یاراندی: کاتبین بعضی حرف عادتلرینی سئچدیک، آیری اَل فرضینی موشاهیده‌لرله یوخلادیق، نابی ایله ویسی‌نین علاقه‌سینی آیدینلاشدیر‌دیق و اثرین آدینی متنین اؤز ایچیندن ایزله‌دیک. نؤوبتی اوخویوشلاردا بو اساس اوزرینده چتین سؤزلره قاییتماق، جمله‌لری داها بؤتوو قاوراماق و نۆسخه‌نین اؤزونه‌مخصوص خصوصیتلرینی داها دقیق قئید ائتمک مومکون اولاجاق.
---------------------------------------------------------------
Kalemin izinden kitabın kimliğine: Nâbî’nin “Zeyl-i Siyer-i Nebevî”siyle ilk karşılaşma
Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar — 525. bölüm
23 Ekim 2026
Bazı kitaplar daha ilk sayfalarında kendilerine yeniden dönme isteği uyandırır. Bu kez bizi çeken, yalnızca anlatılanlar değildi. Harflerin birbirine bağlanışı, satırların kimi yerde genişleyip kimi yerde sıkışması ve cümlelerin ahengi de okumayı sürdürme isteği verdi. Henüz her kelimeyi çözemiyorduk; fakat bu el yazmasına zaman ayırmak istediğimizi biliyorduk.
Önceki incelememizde kısaca gözden geçirdiğimiz nüshaya bugün daha dikkatli baktık. Önce sayfa düzenini ve yazının özelliklerini anlamaya çalıştık. Ardından mukaddimeyi okumaya başladık. Böylece kalemin izini sürerken kitabın adına, yazarına ve kendisinden önce yazılmış başka bir eserle ilişkisine ulaştık.
İncelediğimiz dijital görüntülerin altındaki bilgiler, nüshanın Harvard Üniversitesinde bulunduğunu gösteriyordu. Ekranda gördüğümüz tanımlayıcı bilgileri ilk başvuru noktası olarak kaydettik; bunların resmî katalogdaki yazılışını ayrıca doğrulamak gerekiyor. Çalışma boyunca kullandığımız sayfa numaraları da çoğunlukla PDF’ye aitti. Bunları yazmanın yaprak numaralarıyla karıştırmamak, ileride aynı örneklere dönebilmek için önemli.
Nüsha, ilk bakışta oldukça sade bir sayfa düzenine sahipti. Yazı alanını çevreleyen bir cetvel görmedik. İlk yazılı sayfada 17, sonraki sayfalarda ise çoğunlukla 19 satır saydık. Bazı yerlerde bir satır, bazı yerlerde de birkaç kelimelik alan boş bırakılmıştı. Bu boşlukların nedenini henüz bilmiyoruz. Bir boşluğu görür görmez metin kaybından söz etmek yerine, önce onu tarif etmek ve çevresindeki metni okumak gerekiyor. Belki sonradan tamamlanacak bir yerdi, belki başka bir düzenleme söz konusuydu. Şimdilik bunlar açık sorular.
Çalışmanın önemli bir bölümünü, metnin sonuyla kolofon arasındaki yazıyı karşılaştırmaya ayırdık. “Temmet” kelimesinden sonra gelen kayıt başka birinin elinden çıkmış olabilir miydi? İlk sorumuz buydu.
Burada küçük ama önemli bir ayrım ortaya çıktı. Metnin bitmesiyle yazan elin değişmesi aynı şey değil. Bir müstensih, kopyaladığı eseri tamamladıktan sonra kendi adını, bulunduğu yeri ve işi bitirdiği tarihi yazabilir. Dolayısıyla “temmet”, metinde bir sınır oluşturur; fakat tek başına ikinci bir yazıcıyı göstermez.
Bu ihtimali harfler üzerinden sınadık. Eliflerin uzunluğuna ve eğimine, sin ve şınların dişli ya da dişsiz biçimlerine, dalın koluna, renin satır altına inişine baktık. Mim, nun ve lamları da karşılaştırdık. Aradığımız, her harfin her yerde birbirinin aynısı olması değildi. Aynı kişinin yazısında hangi değişikliklerin görülebildiğini anlamaya çalışıyorduk.
Mim harfi bu bakımdan özellikle yardımcı oldu. “Selâm”, “hitâm”, “ihtitâm” ve “itmâm” gibi kelimelerde harfin başını, aşağıya inen bölümünü ve son kıvrımını izledik. PDF’nin 10. sayfasında, ikinci satırdaki iki “selâm” iyi bir karşılaştırma sundu. Biri daha uzun, diğeri daha kısaydı; buna rağmen temel hareketleri birbirine benziyordu. Demek ki boyut farkı, tek başına farklı bir elin işareti sayılamazdı.
Başka sayfalarda da benzer mimler bulduk. Üstelik uzun kıvrımlı biçim yalnızca satır sonlarında görülmüyordu; satır ortasında da kullanılabiliyordu. Bu gözlem, harfin şeklini yalnızca sayfada kalan boşlukla açıklamamızı engelledi. Yazıcının alışkanlıklarını, önceki harfle bağlantıyı ve kelimenin bulunduğu yeri birlikte düşünmek gerekiyordu.
Kitabın başıyla yetinmedik. Ortalara ve sonlara doğru ilerleyerek birbirinden uzak sayfalarda örnekler aradık. Bu karşılaştırmalar, baktığımız ana metin bölümlerinin aynı elden çıkmış olma ihtimalini güçlendirdi. Yine de birkaç sayfadan hareketle bütün nüsha hakkında kesin hüküm vermedik. Özellikle kenar notlarıyla kırmızı yazıların ayrıca incelenmesi gerekiyor.
Bazı sayfalarda yazı daha hareketli görünüyordu. Kelimeler sıkışıyor, satır sonları yukarı yöneliyor, kimi harfler daha kısa ve sade biçimler alıyordu. Bunlara bakarken kendi yazma deneyimimizi hatırladık: Bazen düşünceyi kaçırmamak için el hızlanır, harfler alışılmış biçimlerinden uzaklaşır.
Bu benzerlik bize bir açıklama ihtimali verdi. Ancak yazıcının heyecanını ya da ruh hâlini sayfadan kesin olarak okuyamayacağımızı da kabul ettik. Gördüğümüz şey, yazının biçimi ve düzeniydi. Bunun nedenini araştırırken kendi tecrübemizden yararlanabiliriz; fakat tecrübemizi tarihî bir kişinin iç dünyasına doğrudan kanıt sayamayız.
Kolofondaki tarihi ilk okumada 1110 hicrî olarak kaydettik. Rebîülâhir ayının 25. günü ve perşembe ifadeleri de okuyuşumuzda yer aldı. Tarihin bütün unsurlarını yeniden kontrol etmek gerekiyor. Ayrıca bu kayıt, eserin yazıldığı tarihle nüshanın kopyalandığı tarihi birbirinden ayırmamız gerektiğini hatırlattı. Bir nüshanın tamamlanma tarihi, eserin ilk kez kaleme alındığı tarih değildir.
Mukaddimeye geçtiğimizde ise kitabın kimliği yavaş yavaş belirginleşti. Başlangıçtaki duada siyerin tamamlanmasına ilişkin bir niyet vardı. Ardından vefat etmiş bir edebiyatçının eseri övülüyordu. Adını ilk anda kolayca okuyamadık. Harflerin biçimi birkaç ihtimal düşündürüyordu. Fakat okuduğumuz cümlelerin yayımlanmış metinle karşılaştırılması, adın Veysî olduğunu güçlü biçimde ortaya koydu.
Veysî’nin adı Üveys bin Mehmed’dir. Söz konusu eseri, “Dürretü’t-Tâc fî Sîreti Sâhibi’l-Mi‘râc” adını taşır; “Siyer-i Veysî” adıyla da tanınır. Böylece mukaddimede sözü edilen önceki yazarın kimliği ve kitabının adı açıklığa kavuştu.
Bu bilgi, metindeki benzetmeleri de daha anlaşılır hâle getirdi. Veysî’nin eseri bir bahçe gibi anlatılıyordu. Sayfalar çiçeklere, satırlar menekşelere, kalemden gelen sözler bahçeyi sulayan suya benzetiliyordu. Eserin yarım kalışı da henüz ürününü verememiş bir ekin üzerinden dile getiriliyordu.
Ardından Nâbî’nin kendi adına rastladık. Yarım kalmış bu eseri sürdürme niyeti, onun anlatımı içinde yerini buldu. Burada “zeyil” kelimesinin anlamı önem kazandı: Yapılmak istenen, önceki kitabın yalnızca yazımını düzeltmek ya da onu yeniden kopyalamak değildi. Anlatıyı kaldığı yerden devam ettiren bir eser yazmaktı. Nitekim başka bir nüshanın British Library kataloğundaki tanımı da Yusuf Nâbî’nin eserini Veysî’nin siyerinin devamı olarak tanıtır.
Kitabın adı konusunda en değerli işaretlerden birini yine mukaddimenin içinde bulduk: “Ve Zeyl-i Siyer-i Nebevî ile ta‘yîn-i nâm kılındı.” Okuyuşumuz doğruysa, bu cümle esere verilen adı doğrudan bildiriyordu: “Zeyl-i Siyer-i Nebevî.” Eser bu adla yayımlanmıştır. “Zeyl-i Siyer-i Veysî” adı ise onun Veysî’nin kitabıyla ilişkisini öne çıkarır.
Okuma sırasında kırmızı yazılar ve satır arası ekler de dikkatimizi çekti. Bir kelimenin üstündeki çizgi her zaman silme anlamına gelmeyebilirdi; bazen adı, alıntıyı ya da önemli bir ifadeyi belirginleştirmek için kullanılmış olabilirdi. Aynı şekilde “he” üzerindeki işaretleri de her yerde aynı okumamak gerekiyordu. Bunların kimi yerde Farsça izafeti gösteren işaretler olabileceğini hesaba kattık.
Çözemediğimiz kelimeleri ise zorlayarak tamamlamamaya çalıştık. Cümlenin anlamı bir okuyuşu düşündürebilir; ama o anlamın yazıda da karşılığını bulmak gerekir. Bu ilk okumada her kelimeyi çözmekten çok, yazıcının alışkanlıklarını tanımaya ve cümlelerin ana yönünü kavramaya öncelik verdik.
Oturumun sonunda mukaddimeden asıl anlatıya geçtik. Benî Kaynukā‘ hakkındaki bölüm, eserin tarihî olayları anlatmaya başladığı yeri görmemizi sağladı. Böylece yalnızca kitabın adını öğrenmekle kalmadık; anlatının hangi noktadan sürdürüldüğünü de görmeye başladık.
Bu nüshayla henüz yolun başındayız. Bazı kelimeler hâlâ açık değil, kolofonun yeniden okunması ve kenar notlarının ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekiyor. Fakat artık sayfalara ilk baktığımız yerde değiliz. Harflerin bazı alışkanlıklarını tanıyoruz; Veysî ile Nâbî’nin eser içindeki yerlerini ayırabiliyoruz; kitabın adını kendi mukaddimesinden izleyebiliyoruz. Bir sonraki okumada aynı satırlara döndüğümüzde, gözümüzün de anlayışımızın da biraz daha hazırlıklı olacağını düşünüyoruz.
----------------------------------------------------
Following the Pen: A First Encounter with Nâbî’s Zeyl-i Siyer-i Nebevî
Old Turkish Books Against Brain Engineering — Episode 525
23 October 2026
Some books make us want to return to them before we have understood even their opening pages. The manuscript we examined in this session had that effect. Its appeal lay partly in the subject, but also in the handwriting: the connections between letters, the changing spaces between words, and the rhythm of sentences that we could follow even when individual words remained uncertain.
We had briefly examined this manuscript before. Today, we returned to it more carefully. We began with its page layout and handwriting, then moved into the preface. Following the movement of the pen gradually led us toward the identity of the work, its author, and its relationship to an earlier biography of the Prophet Muhammad.
The information beneath the digital images identified Harvard University as the manuscript’s repository. We recorded the identifying details visible in the viewer, while leaving their precise catalogue form for further verification. Throughout the session, most of our page references followed the PDF. These numbers need to be distinguished from the manuscript’s own foliation if we are to locate our examples reliably in future work.
The pages appeared relatively plain. We saw no ruled frame surrounding the text. We counted seventeen lines on the first written page and generally nineteen on subsequent pages. Here and there, a line or a space large enough for several words had been left blank.
We could not yet explain these gaps. A blank space does not, by itself, establish that text has been lost. It first needs to be described and considered alongside the surrounding sentences and the arrangement of the page. It might have been reserved for something to be added later, or it might have served another purpose. For now, we left the question open.
Much of our attention went to the relationship between the end of the main text and the colophon. Had the same person written both?
The word tammat, marking completion, initially seemed to establish a boundary. Yet a boundary in the text is not necessarily a change of hand. A copyist could finish reproducing an author’s work and then add a statement giving his own name, location, and date of completion. We therefore treated a change in the speaking voice and a change in the writing hand as separate questions.
To investigate, we compared individual letters: the length and inclination of alif, the toothed and toothless forms of sīn and shīn, the short arm of dāl, and the descending movement of rāʾ. We also examined mīm, nūn, and lām.
We were not looking for every occurrence of a letter to be identical. Instead, we wanted to understand the range of forms that could occur within one person’s handwriting.
The letter mīm proved particularly useful. In words such as salām, khitām, ikhtitām, and itmām, we followed its head, descending stroke, and final curve. Two occurrences of salām in the second line of PDF page 10 offered a revealing comparison. One was longer than the other, but their underlying construction appeared similar. Differences in size alone could therefore not establish the presence of another hand.
We found related forms elsewhere. The long, curved ending appeared within lines as well as at their ends. This meant that the shape could not be explained solely by the space remaining at the left margin. The preceding letter, the word’s position, and the writer’s habits all needed to be considered together.
We also moved beyond the opening pages, checking examples from the middle and later portions of the manuscript. The similarities strengthened the possibility that the main-text passages we examined had been written by the same copyist. They did not establish that every part of the volume belonged to a single hand. Marginal notes and red writing still require separate examination.
On some pages, the writing looked more compressed and fluid. Words crowded together, line endings rose, and certain letters took abbreviated forms. These features recalled our own experience of writing quickly, when the hand tries to keep pace with a thought.
That experience suggested a possible explanation, but it could not tell us what the historical copyist was feeling. We could observe the shapes and arrangement of the writing. Haste, excitement, or another state of mind remained interpretations. Likewise, words rising over one another at the ends of lines did not, by themselves, mean that the script had changed into dīvānī.
Our initial reading of the colophon suggested the year 1110 AH, together with a reference to Thursday, the twenty-fifth of Rabīʿ al-Thānī. These elements need to be checked again. The date also reminded us to distinguish the completion of a copy from the composition of a work. A manuscript’s copying date does not necessarily tell us when its author first wrote the text.
When we turned to the preface, the identity of the work began to emerge.
The opening prayer expressed an intention to complete a work of siyer, or prophetic biography. It was followed by praise of a deceased writer whose name we initially struggled to decipher. Comparison with a published text strongly supported the reading Veysî.
Veysî’s name was Üveys bin Mehmed. His prophetic biography bears the title Dürretü’t-Tâc fî Sîreti Sâhibi’l-Miʿrâc and is also known as Siyer-i Veysî. This clarified both the identity of the earlier author and the title of his work.
The imagery in the preface then became easier to follow. Veysî’s work was described as a garden. Its pages resembled flowers, its lines recalled violets, and the words flowing from the pen became water nourishing the garden. Its unfinished condition was expressed through the image of a crop that had not yet reached harvest.
We subsequently encountered Nâbî’s own name. His intention to continue the unfinished work now made sense within the argument of the preface.
The term zeyl was central to this relationship. Here, it meant a continuation: a new work carrying the account forward from where an earlier work had stopped. Nâbî was not simply correcting Veysî’s spelling or making another copy of his text. A British Library catalogue description of another manuscript likewise identifies Nâbî’s work as a continuation of Veysî’s biography.
One of the clearest clues to the title came from the preface itself. We read a sentence stating that the work had been named Zeyl-i Siyer-i Nebevî. Subject to checking the manuscript reading, this was direct internal evidence for its title.
The work has also been published under that name. The designation Zeyl-i Siyer-i Veysî, meanwhile, emphasizes its relationship to Veysî’s earlier book.
Red writing and interlinear additions raised further questions. A line above a word did not necessarily indicate deletion; it might draw attention to a title, quotation, or significant phrase. Similarly, marks above the letter hāʾ needed to be read in context. Some might represent Persian constructions rather than the letter forms we first imagined.
We tried to leave unresolved words unresolved. The meaning of a sentence can suggest a reading, but that reading must also be supported by the written forms. During this first pass, our priority was to become familiar with the handwriting and grasp the direction of the sentences. We could return to difficult expressions with a better understanding later.
By the end of the session, we had moved from the preface into the historical narrative. The passage concerning Banū Qaynuqāʿ showed us where the account began to proceed through events. We had learned something about the work’s identity and had also begun to see how its narrative unfolded.
There is still much to do. Several words remain uncertain, the colophon needs another reading, and the marginal material deserves its own examination. Yet the pages are already less unfamiliar. We have begun to recognize the copyist’s habits, distinguish the roles of Veysî and Nâbî, and trace the title within the work’s own preface. When we return, we will bring a more practiced eye—and a clearer sense of the book we are reading.
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 524 - درس 12
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 524 - درس 12
الیازمانی اوخوماغدان علمی نتیجه‌یه: مۆشاهیده، احتمال و دَلیل
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تۆرکجه اسکی کیتابلار» — ۵۲۴ـجو بۆلوم، ۱۲ـجی درس
الیازما آراشدیرماسیندا تکجه کلمه‌لری اوخوموروق؛ گؤردۆگۆمۆز ایزلرین نهyi گؤستَردیگینی ده یوخلاییریق. یازینین قالینلاشماسی، بیر آدین سیلینمه‌سی، خاتمه‌ده‌کی تاریخ و یا بوش بیر وەرق بیزی موختلیف احتمال‌لارلا قارشیلاشدیرار. علمی ایشیمیز بو احتماللاری دَلیل‌له سوناماق‌دیر.
بو درسده اساس اصولوموز مۆشاهیده، احتمال و حۆکمۆ بیرـبیریندن آییرماق اولدو. «یازی قالینلاشیر» دئینده گؤردۆگۆمۆزۆ بیان ائدیریک. «قلم و یا باسقی دَییشیب» دئینده ایضاح تکلیف ائدیریک. «باشقا کاتب یازماغا باشلاییب» دئینده ایسه علاوه دَلیل ایسته‌یَن حۆکم وئریریک. بو حۆکم اوچون حرفلرین قورولوشونو، باغلانتیلارینی و تکرارلانان یازی عادتلرینی یوخلامالیییق.
تاریخ‌لندیرمه‌ده ده ائینی دقّت لازیمدیر. خاتمه‌ده‌کی ایل آیدین اوخونا بیلر؛ آنجاق او تاریخین هانسی نسخه‌یه عاید اولدوغو آیری سؤال‌دیر. کاتب اؤنجه‌کی نسخه‌نین خاتمه‌سینی آد و تاریخی ایله بیرلیکده کؤچۆرمۆش اولا بیلر. مۆلکیّت قئیدی ایسه، موعتبر و تاریخلی‌دیرسه، نسخه‌نین اَن گئجی او تاریخده موجود اولدوغونو گؤستَریر؛ دقیق یازیلما گۆنۆنۆ گؤستَرمیر.
مؤلفین سَسی ایله کاتبین الینی ده آییرمالیییق. مۆقدّیمه‌ده «من بو کتابی تألیف ائتدیم» یازیلماسی، الیمیزده‌کی نسخه‌نین مؤلفین اؤز خطّی اولدوغونو اثبات ائتمیر. کاتب بو جمله‌نی ده کؤچۆره بیلر. مؤلفین اؤزۆ بیر نئچه نسخه یازسا بئله، اونلاردا هَم سهو، هَم ده شۆعورلو دَییشیکلیک اولا بیلر. سونراکی نسخه هر کلمه‌ده داها دوغرو اولمایا بیلر.
نسخه‌لرین چوخلوغو دا هەمیشه موستقیل تأیید دئمک دئییل. اوچ نسخه بیر منبع‌دن کؤچۆرۆلۆبسه، اونلاردا ائینی آدین تکراری اوچ موستقیل شاهد ساییلمیر. باشقا نسخه‌لر، تذکره‌لر و مؤلفین اؤز اثرلری ایله مقایسه، نسبت‌لری یوخلاماغا کؤمک ائدیر. بورادا فیکیر بنزَرلیگی، عبارت بنزَرلیگی و مؤلفلیک آیری مسئله‌لردیر.
سیلینتی‌لرده ایسه نه‌نین دَییشدیگی، کیمین دَییشدیردیگی و نییه دَییشدیردیگی آیریجا آراشدیریلمالیدیر. بیر آدین بیر نئچه یئرده قارالانماسی هدفلی مۆداخله احتمالینی گۆجلَندیرَر؛ آنجاق مذهبی یا سیاسی سببی تک‌باشینا اثبات ائتمیر. سیلینَن یئرلرله یاناشی، سیلینمَیَن اویغون عبارت‌لاری دا یوخلامالیییق.
نسخه‌نین فیزیکی قورولوشو دا بیزه یول گؤستَریر. قاتلانمیش کاغیذلارین باغلانتیسی اَکسیک وەرق‌لری تاپماغا کؤمک ائدیر. بیر وەرقین ایتْمَسی ایکی صفحه‌نین ایتْمَسی‌دیر. تعقیبه، جمله‌نین معنا داوامی و دفتر قورولوشو بیرلیکده یوخلاناراق وەرق‌لرین یئر دَییشمه‌سی آراشدیرilir.
بوش وەرقی ایسه دَرْحال متن ایتکیسی سایماق اولماز. فصل تام بیتیر، آردینجا بوش وەرق و سونرا یئنی فصل گَلیرسه، اؤنجه بو وضعیّتی دقیق قئید ائتمَلیییک. هَم‌چینین تَعمیر‌دن سونرا یازیلدیغی بَللی اولان قئید، حادثه‌لرین آردیجیلیغینی گؤستَرَر؛ دقیق ایلی ایسه هله بیلدیرمَز.
ال‌یازمایا علمی یاناشماق، هر دَلیلین گۆجۆنۆ و سرحدینی تانیماغی ایسته‌ییر: نهyi بیلدیگیمیزی دقیق یازماق، هله بیلمَدیگیمیز مسئله‌لری ایسه آچیق ساخلاماق.
-----------------------------------------------------------
Əlyazmanı oxumaqdan elmi nəticəyə: müşahidə, ehtimal və dəlil
“Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar” proqramı — 524-cü bölüm, 12-ci dərs
Əlyazmanı araşdırarkən hərfləri oxumaqla yanaşı, gördüyümüz əlamətlərin nəyi sübut etdiyini də müəyyənləşdirməliyik. Yazının qalınlaşması başqa katibin işə başladığını göstərirmi? Xatimədəki tarix əlimizdəki nüsxənin köçürülmə tarixidirmi? Silinmiş ad müdaxiləni edən şəxsin niyyətini açıqlayırmı?
Bu dərsdə həmin sualları bir prinsip ətrafında araşdırdıq: müşahidə etdiyimiz hadisə, onun mümkün izahı və çıxardığımız hökm ayrı mərhələlərdir.
Yazının qalınlaşdığını görə bilərik. Bunun qələm, mürəkkəb və ya basqı dəyişikliyindən yarandığını ehtimal edə bilərik. Ancaq “buradan ikinci katib yazmağa başlayıb” hökmü üçün əlavə dəlillər lazımdır. Hərflərin quruluşunu, birləşmələrini, sətir düzümünü və təkrarlanan yazı vərdişlərini müxtəlif vərəqlərdə müqayisə etməliyik. Burada sabit bir “üç hərfə baxmaq kifayətdir” qaydası yoxdur.
Tarix məsələsində də eyni diqqət tələb olunur. Xatimədəki ilin aydın oxunması ilə həmin tarixin hansı yazı əməliyyatına aid olması ayrı suallardır. Katib əvvəlki nüsxənin xatiməsini, oradakı adı və tarixi olduğu kimi köçürmüş ola bilər. Buna görə tarix düzgün oxunsa belə, onun hazırkı nüsxənin köçürülmə tarixi olduğunu ayrıca yoxlamalıyıq.
Müəllifin səsi ilə katibin əlini də ayırmalıyıq. Müqəddimədə “Mən, Abdullah, bu kitabı dostlarımın xahişi ilə təlif etdim” yazılması, əlimizdəki nüsxənin Abdullahın öz xətti ilə olduğunu göstərmir. Katib müəllifin bu cümləsini də köçürə bilər. Xatimədə başqa şəxsin “bu nüsxəni köçürdüm” deməsi isə fərqli bir əməli — nüsxənin hazırlanmasını — bildirir.
Beləliklə, əsərin təlif tarixi, konkret nüsxənin köçürülmə tarixi və sonrakı müdaxilələrin tarixləri ayrıca araşdırılmalıdır.
Tarixli mülkiyyət qeydi bu işdə mühüm köməkçidir. Əgər 1150 tarixli qeydin həqiqətən həmin vaxt bu nüsxəyə yazıldığı təsdiqlənibsə, nüsxənin ən geci 1150-də mövcud olduğunu deyə bilərik. Ancaq bundan onun məhz 1150-də yazıldığı nəticəsi çıxmır.
Kağız və su nişanı da tarixləndirməyə kömək edir. Bununla belə, kağızın hazırlanması ilə üzərinə mətn yazılması arasında vaxt keçə bilər. Su nişanının tarixli bir nümunəyə bənzəməsi də öz-özlüyündə dəqiq köçürülmə tarixi vermir.
Nüsxələri müqayisə edərkən onların sayından başqa, bir-biri ilə əlaqəsini nəzərə almalıyıq. Üç nüsxədə eyni müəllif adının olması ilk baxışda üç təsdiq kimi görünə bilər. Lakin ikinci və üçüncü nüsxə birincidən köçürülübsə, müəllif adı baxımından bir məlumatın üç nüsxədə təkrarı ilə qarşılaşırıq.
Müəllifin öz əli ilə yazdığı nüsxələr də bu araşdırmadan kənarda qalmır. Müəllif öz əsərini yenidən köçürərkən söz buraxa, ifadəni təkrarlaya və ya əvvəlki səhvini davam etdirə bilər. Eyni zamanda, mətnini şüurlu şəkildə dəyişdirə də bilər. Buna görə sonrakı nüsxəni hər yerdə daha doğru saymaq olmaz. Hansı fərqin səhvdən, hansının yenidən işləmədən yarandığını araşdırmalıyıq.
Bir nüsxədə “Abdullah”, digərində “Abdullah ibn Əhməd” yazılması da iki ayrı sual doğurur: əlavə məlumat doğrudurmu və mətnə necə daxil olub? “İbn Əhməd” tarixi baxımdan doğru ola bilər, lakin müəllifin həmin cümlədə yazdığı ilkin ifadəyə aid olmaya bilər. Məlumatın doğruluğu ilə mətnin tərkibinə aidliyi eyni məsələ deyil.
Silintilərdə isə nə dəyişdiyini, kimin dəyişdirdiyini və niyə dəyişdirdiyini ayırmalıyıq. Bir adın dörd yerdə qaralanması məqsədli müdaxilə ehtimalını gücləndirə bilər. Ancaq bundan dərhal siyasi və ya məzhəbi düşmənlik nəticəsi çıxarmaq olmaz. Silinən yerlərlə yanaşı, silinməyən uyğun yerləri də yoxlamalıyıq. Şəxsin adı qaralandığı halda fikirləri mətndə qalıbsa, müdaxilənin məhz həmin fikri aradan qaldırmaq üçün edildiyi izahı zəifləyir.
Burada başqa bir ehtiyat da lazımdır: adsız fikrin kimə aid olduğunu əvvəlcədən bildiyimizi fərz etməməliyik. Nüsxələrarası müqayisə və başqa mənbələrə müraciət bu nisbəti yoxlamağa kömək edir. Fikir oxşarlığı, ifadə oxşarlığı və müəlliflik ayrı məsələlərdir.
Əlyazmanın fiziki quruluşu da hadisələrin ardıcıllığını göstərə bilər. Məsələn, yazı təmir kağızının üzərindən davam edirsə və bir yazı əməliyyatında yazıldığı təsdiqlənirsə, qeydin təmirdən sonra yazıldığını deyə bilərik. Lakin bu ardıcıllıq dəqiq ili göstərmir.
Dərsin praktik hissəsində dəftər quruluşuna keçdik. Dörd qatlanmış kağızdan yaranan səkkiz vərəqlik sadə dəftərdə eyni kağızın yarıları 1–8, 2–7, 3–6 və 4–5-ci vərəqlərdir. Bu əlaqələr kəsilmiş və ya itmiş vərəqləri müəyyənləşdirməyə kömək edir. Bir vərəqin itməsi iki səhifənin itməsi deməkdir; həmin vərəqin yazılı, yoxsa boş olduğunu isə ayrıca yoxlamalıyıq.
Vərəqlərin səhv düzülməsini araşdırarkən təqibədən də istifadə edirik. Səhifənin aşağısında verilən növbəti söz, cümlənin məna davamı və dəftərin quruluşu birlikdə yoxlanmalıdır. Bir yerdə mətnin birləşməsi kifayət etmir: təklif etdiyimiz yeni düzülüş başqa yerlərdə qırılmalar yaratmamalıdır.
Nəhayət, boş vərəqi dərhal mətn itkisi saymamalıyıq. Fəsil tam cümlə və “təmmət” ifadəsi ilə bitir, ardınca boş vərəq, sonra yeni fəslin başlanğıcı gəlirsə, əvvəlcə bu vəziyyəti dəqiq təsvir etməliyik. Mövcud dəlillər mətn itkisini göstərmirsə, olmayan bir itkini hökmə çevirməməliyik.
Bu dərsdə üzərində dayandığımız elmi məsuliyyət budur: hər dəlilin nəyi göstərdiyini və hansı sualları hələ açıq saxladığını dəqiq ifadə etmək.
------------------------------------------------------------
From Reading a Manuscript to Drawing Conclusions: Observation, Hypothesis, and Evidence
“Old Turkic Books against Brain Engineering” — Episode 524, Lesson 12
Studying a manuscript requires more than reading its words. We must also determine what its physical and textual features allow us to conclude. Does thicker handwriting indicate a different scribe? Does a date in the colophon belong to the surviving copy? Can an erased name reveal the intention behind its removal?
In this lesson, we examined these questions through one guiding principle: an observation, a possible explanation, and a conclusion are distinct stages of research.
We may observe that the writing becomes thicker. We may suggest that the pen, ink, or pressure changed. However, concluding that a second scribe began working requires additional evidence. We need to compare letter shapes, connections, line arrangement, and recurring writing habits across several leaves. There is no fixed rule that examining three letters is sufficient.
Dates require the same care. Reading a year clearly and determining which event it dates are separate tasks. A scribe might reproduce an earlier copy’s colophon, including its name and date. Even when the date is legible, we must investigate whether it records the production of the surviving manuscript or an earlier stage in its transmission.
We must also distinguish the author’s voice from the scribe’s hand. A preface stating, “I, Abdullah, composed this book at the request of my friends,” does not establish that the surviving manuscript was written by Abdullah himself. A later scribe could copy that sentence exactly. A colophon in which another person states, “I copied this manuscript,” describes a different activity: the production of a particular copy.
The composition of a work, the copying of a manuscript, and later interventions therefore require separate investigation.
A dated ownership inscription can help establish a chronological limit. If an inscription dated 1150 AH is confirmed to have been entered in this manuscript at that time, we can conclude that the manuscript existed by 1150 AH at the latest. We cannot conclude from that inscription alone that it was copied in that year.
Paper and watermarks can also assist with dating. However, paper may have remained unused for some time before receiving writing. A resemblance to a watermark in a dated example does not, by itself, establish the exact date of copying.
When comparing manuscripts, we must consider their relationships as well as their number. Finding the same author’s name in three copies may initially appear to provide three confirmations. Yet if the second and third copies derive from the first, we have one attribution repeated in three manuscripts, rather than three independent confirmations.
Manuscripts written in the author’s own hand require scrutiny too. Authors can omit words, repeat expressions, or reproduce earlier mistakes while copying their work. They can also revise it deliberately. A later authorial copy is therefore not necessarily more accurate in every passage. We must investigate whether a difference represents an error or a conscious revision.
A variation between “Abdullah” in one copy and “Abdullah ibn Ahmad” in another raises two questions: Is the additional information correct, and how did it enter the text? “Ibn Ahmad” might be historically accurate without having formed part of the author’s original wording in that sentence. The accuracy of information and its place in the text’s history are separate matters.
Erasures demand a similar distinction between what changed, who changed it, and why. The blackening of the same name in four places may support an inference of targeted intervention. It does not immediately establish political or religious hostility. We must examine comparable passages that remain intact as well as those that were altered. If a person’s name has been obscured while the ideas attributed to that person remain readable, the explanation that the intervention sought to eliminate those ideas becomes less convincing.
Another precaution is necessary here: we should not assume that we already know whose ideas an anonymous passage expresses. Comparison with other copies and external sources can help test that attribution. Similarity of ideas, similarity of wording, and authorship are distinct questions.
A manuscript’s physical structure can also reveal the sequence of events. For example, if an annotation continues across a repair patch and is confirmed to have been written as a single operation after the patch was attached, the annotation must postdate that repair. This establishes an order of events, rather than an exact year.
In the practical part of the lesson, we turned to quire structure. In a simple gathering made from four folded sheets, producing eight leaves, the two halves of each sheet correspond to leaves 1–8, 2–7, 3–6, and 4–5. These relationships help us investigate cut or missing leaves. The loss of one leaf removes two pages, although we must separately determine whether those pages originally carried writing.
Catchwords can help identify leaves that were bound in the wrong order. The word written at the foot of a page should be checked alongside the continuation of the sentence and the gathering’s physical structure. Restoring one textual connection is insufficient if the proposed arrangement creates new breaks elsewhere.
Finally, a blank leaf should not automatically be treated as evidence of lost text. If a chapter ends with a complete sentence and a completion formula, followed by a blank leaf and then the beginning of a new chapter, our first task is to describe that arrangement accurately. Where the available evidence does not establish textual loss, we should leave that question open.
The scholarly responsibility explored throughout this lesson is to state precisely what each piece of evidence supports—and which questions it leaves unresolved.
Thursday, October 22, 2026
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 523 - ب
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 523 - ب
بو گونکو ۵۲۳-جو بؤلومده آپاردیغیمیز الیازما آراشدیرماسینی، مشاهده‌لریمیزی، علمی احتماللاریمیزی و هله جوابسیز قالان سؤواللاریمیزی بیرلیکده احاطه ائدن مقاله کیمی حاضرلادیم. مقاله‌نی وئبلاقدا مستقیم یاییملاماق اوچون «بیز» ضمیری ایله یازمیشام. مشاهده ایله فرضیه‌نی بیر-بیریندن آیرماغا، هله تصدیق اولونمامیش اوخونوشلاری قطعی حقیقت کیمی گؤسترممه‌یه دقت ائتمیشم.
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار
۵۲۳-جو بؤلوم
بیر الیازمانین مهرلری، کتابت قیدی و کاتب الینین آراشدیرماسی
الیازمانین فیزیکی خصوصیتلری، حاشیه قیدلری، تاریخی و پالیوگرافیک تحلیلینه بیر باخیش
بو گون «بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» پروگرامیمیزین ۵۲۳-جو بؤلومونده، هاروارد دانشگاهینین هوتون کتابخاناسیندا ساخ‌لانان بیر تورکجه الیازمانی آراشدیردیق. رەقەمسەل نوسخه‌ده کتابخانا علامتی بئله گؤرونور:
MS Turk 19
کتابین کاتالوگ معلوماتلارینا گؤره، اثر یوسف نابی ایله علاقه‌لندیریلیر. لاکین بیز بو معلوماتی آراشدیرمامیزین باشلانغیج فرضیه‌سی کیمی قبول ائتدیک؛ اثرین مؤلفینی و کتابت تاریخینی یالنیز کاتالوگ قیدینه اساسلاناراق قطعی تعیین ائتمه‌دیک.
بو گونکو مقصدیمیز کتابین تمام متنینی اوخوماق دئییل، اؤنجه اونون فیزیکی قورولوشونو، یازی خصوصیتلرینی، مهر و حاشیه‌لرینی، کتابت قیدینی و مختلف صفحه‌لرده کاتب الینین دگیشیب-دگیشمه‌دیگینی آراشدیرماق ایدی.
۱. جلد و کتابین فیزیکی قورولوشو
رەقەمسەل فایل ۳۵۴ صفحه‌دن عبارتدیر. بو صفحه‌لره کتابین جلدی و بعضی بوش اوزلری ده داخیلدیر. هر رەقەمسەل صفحه، اساساً بیر ورقین بیر اوزونو گؤستریر.
کتابین جلدینده نقشلی کاغیز، قیرمیزی رنگلی شیرازه و بعضی کؤهنه‌لمه علامتلری مشاهده ائتدیک. جلدین داخلینده‌کی نقشلی کاغیزین بعضی حصه‌لری کتاب بلوکونون باغلانما یئرینه قدر اوزانیر.
بعضی یئرلرده جلدله کتاب بلوکونون بیر-بیریندن آیریلمیش اولماسی احتمالینی دوشوندورن ایزلر وار. لاکین تصویر اوزرینده‌کی بو مشاهده، کتابین حقیقتاً هانسی مرحله‌ده و نه سببله آسیب گؤردویونو تعیین ائتمک اوچون کافی دئییل. بونون اوچون اصلی الیازمانین کتابخانادا فیزیکی معاینه‌سی لازیمدیر.
۲. ورق شماره‌لری و ۲۰۱-دن باشلانان رەقەملندیرمه
آراشدیرمامیزین ایلک اؤنملی مسئله‌لریندن بیری ورق شماره‌لری ایدی.
الیازمانین ایلک ورقینده ۲۰۱، سونراکی ورقلرده ۲۰۲، ۲۰۳ و ۲۰۴ رەقەملرینی مشاهده ائتدیک. بعضی رەقەملرین خطی چتین اوخوندوغو اوچون ایلک باخیشدا اونلاری فرقلی رەقەملر کیمی گؤرموشدوق. لاکین مقایسه نتیجه‌سینده اوخونوشوموزو دوزلتدیک.
کتابین سون یازیلی ورقینده ایسه ۳۷۵ رەقەمی گؤرونور.
بو، اؤنملی بیر سؤوال یارادیر: نه اوچون کتابین ایلک ورقی ۱-دن دئییل، ۲۰۱-دن باشلانیر؟
بیر نئچه احتمال وار.
کتاب داها بؤیوک بیر مجموعه‌نین حصه‌سی اولموش، سونرادان آیری جلد حالینا گتیریلمیش اولا بیلر. یا دا بیر نئچه جلدلیک اثرین داوامی اولدوغو اوچون ورق شماره‌لری اؤنجه‌کی جلددن داوام ائتمیش اولا بیلر.
همچنین بو رەقەملندیرمه‌نین کاتب طرفیندن دئییل، سونراکی بیر مالک یا کتابخانا ایشچیسی طرفیندن آپاریلماسی دا ممکن‌دیر.
بو احتماللارین هیچ بیرینی هله قطعی قبول ائتمیریک. رەقەملرین مرکبینی، خطینی و ورقلرین ترتیبینی داها دقیق آراشدیرماغا احتیاج وار.
۳. ایلک ورق: مهرلر، مالکیت قیدلری و سیلینمیش یازیلار
کتابین ایلک ورقی، اونون متنینی اوخوماقدان علاوه، مالکیت و تداول تاریخینی آراشدیرماق باخیمیندان دا دَیەرلی‌دیر.
بو ورقده بیر نئچه مهر، مختلف خطلرله یازیلمیش قیدلر، عربجا و فارسجا شعرلر و بعضی امزالار مشاهده ائتدیک.
مهرلردن بیرینده «ابوبکر صدقی» کیمی اوخونا بیلن بیر آد گؤردوک.
بو آدین دقیق شکلی حاققیندا بیر نئچه احتمال وار:
ابوبکر صدقی
ابوبکر صدیقی
یا دا «بن صدقی» کیمی بیر ترکیب.
مهرین حرفلری بعضاً بیر-بیرینین اوستونه دوشدوگوندن، خصوصاً قاف و یاء حرفلرینین آیریلماسی چتینلشیر.
بو مهرین یانیندا و صفحه‌نین باشقا حصه‌لرینده بیر نئچه دعا و شعر قیدی ده وار.
ایلک ورقین آشاغی حصه‌سینده بیر یازی و احتمالی مهرین سونرادان سیلینمیش اولماسی‌نی دوشوندورن ایزلر مشاهده ائتدیک. یازینین بعضی حرفلری هله گؤرونور، لاکین اونون تام متنینی اوخویا بیلمه‌دیک.
سیلینمه‌نین سببینی بیلمیریک. بو، مالکیت دگیشمه‌سی، وقف قیدی یا باشقا بیر تاریخی حادثه ایله باغلی اولا بیلر. لاکین بو احتماللاری شاهد اولمادان حقیقت کیمی قبول ائتمک دوغرو اولماز.
۴. متن، حاشیه‌لر و قیرمیزی مرکب
کتابین ایلک متن صفحه‌سی «بسم الله الرحمن الرحیم» ایله باشلانیر و آردینجا منظوم بیر دعا گلیر.
ایلک صفحه‌ده ۱۷، ایکینجی صفحه‌ده ایسه ۱۹ سطیر مشاهده ائتدیک.
بعضی صفحه‌لرده قیرمیزی مرکبله یازیلمیش باشلیقلار، عبارت‌لر و علامتلر وار. قیرمیزی مرکب بعضاً عربجا عبارت‌لری، بعضاً متن ایچینده‌کی خاص حصه‌لری آیریر.
کتابین بیر چوخ صفحه‌سینده حاشیه قیدلری ده گؤرونور. بونلارین بعضی‌سی قارا، بعضی‌سی قیرمیزی مرکبله یازیلیبدیر. بعضی حاشیه‌لر صفحه‌نین کنارینا عمودی یا ترس جهتده یئرلشدیرلیبدیر.
بو قیدلرین هامیسینین ائینی شخص طرفیندن یازیلیب-یازیلمادیغینی هله بیلمیریک.
همچنین بعضی صفحه‌لرده سطیرین اورتاسیندا یا سونوندا معمولدان بؤیوک بوشلوقلار گؤردوک. بعضی یئرلرده بیر سطیرین بؤیوک حصه‌سی بوش قالیب.
بو بوشلوقلار کاتبین اؤنجه‌کی نوسخه‌ده اوخویا بیلمه‌دیگی بیر عبارت اوچون یئر ساخلاماسی، سونرادان تاماملاناجاق متن، یا باشقا بیر کتابت خصوصیتی ایله باغلی اولا بیلر.
بونون اوچون متن جمله‌لرینی اوخوماق و امکان وارسا باشقا نوسخه‌لرله مقابله ائتمک لازیمدیر.
۵. کتابین سونو و کتابت قیدی
بو گونکو آراشدیرمامیزین ان اؤنملی مرحله‌لریندن بیری کتابین سون ورقینه یئتیشمه‌میز ایدی.
اصلی متن ۳۷۵ شماره‌لی ورقین اؤن اوزوندە، رەقەمسەل فایلین ۳۵۱-جی صفحه‌سینده تمام اولور.
سون سطیرلر تدریجاً قیصالاراق اوجو آشاغیا باخان بیر اوچبوجاق شکلی یارادیر. اونون یانیندا بؤیوک و زینتلی بیر امضا یا توقیع گؤرونور.
اصلی متندن سونرا کتابت قیدی یئرلشیر.
بو قیدین آیدین اوخونا بیلن باشلانغیجی بئله‌دیر:
قد وقع الفراغ من الكتابة
یعنی: «کتابت ایشی تمام اولدو.»
قیدده ربیع‌الثانی آیی، بیر هفته گونو و هجری تاریخ ذکر اولونور.
آنجاق تاریخین تمام حصه‌لری‌نین اوخونوشو هله قطعی دئییل. خصوصاً آیین ۱۵-جی یا ۲۵-جی گونو، هفته گونونون آدی و ایلین دقیق رەقەمی یئنی‌دن یوخلانمالیدیر.
ایلک اوخونوشدا ۱۱۰۰، ۱۱۱۰ و کاتالوگ معلوماتینده ۱۱۱۱ هجری کیمی فرقلی احتماللار اورتایا چیخدی.
بو تاریخ مسئله‌سینی قطعی حل ائتمک اوچون کتابت قیدینین آیدین تصویرینی حرف-حرف مقابله ائتمهلیییک.
۶. کتابت قیدینده ابوبکر صدقی و بلغراد
کتابت قیدینین داوامیندا «الحاج ابوبکر صدقی» کیمی اوخونا بیلن بیر آد مشاهده ائتدیک.
بو آدین ایلک ورقده‌کی مهرله علاقه‌سی اولماسی احتمالـی خصوصاً دقتیمیزی چکدی.
اگر ایکی یئرده ائینی شخصین آدی یازیلیبدیرسه، کتابین کاتبی و مالکی حاققیندا اؤنملی بیر نتیجه‌یه یئته بیلریک.
لاکن مهرین و کتابت قیدینین ائینی شخصه عائد اولدوغونو هله اثبات ائتمه‌میشیک.
قیدده «بلغراد» و «مصالحه» کیمی اوخونا بیلن عبارت‌لر ده گؤرونور.
بو اوخونوش تصدیق اولونسا، الیازمانین کتابتینی بیر تاریخی مکان و شاید بیر صلح حادثه‌سی ایله علاقه‌لندیرمک ممکن اولا بیلر.
آنجاق هله بو عبارتی معین بیر تاریخی حادثه‌یه باغلامیریق. اؤنجه قیدین تام متنینی و تاریخینی تصدیق ائتمک لازیمدیر.
۷. مؤلف، کاتب و مالک آراسینداکی فرق
ایلک ورقده‌کی بیر دعا یا شعر قیدینده اوچ اؤنملی اصطلاح مشاهده ائتدیک:
المصنف
كاتبه
صاحبه
بونلار مؤلف، کاتب و کتابین صاحبی معناسیندا ایشله‌نیلیر.
بو، الیازمانین تاریخی باخیمیندان دَیەرلی بیر شاهد‌دیر. چونکی کتابین مؤلفی ایله اونو کؤچورن کاتب حتماً ائینی شخص دئییل. کتابین مالکی ده اونلاردان آیری بیر شخص اولا بیلر.
لاکن بو اوچ اصطلاحین بیر دعا فورمولاسیندا ذکر اولونماسی، حتماً اوچ فرقلی شخصین وارلیغینی اثبات ائتمیر. بیر شخص هم کاتب، هم مالک اولا بیلر.
بونا گؤره بیز اؤنجه وظیفه‌لری آیریردیق، سونرا اونلارین هانسی شخصلره عائد اولدوغونو آراشدیرماغا باشلادیق.
۸. کاتب الینین آراشدیرماسی: سین و شین حرفلری
کتابین فیزیکی مشاهده‌سینی تاماملادیقدان سونرا، مختلف صفحه‌لرده حرفلرین شکلینی مقابله ائتمه‌یه باشلادیق.
ایلک اولاراق سین و شین حرفلرینی سئچدیک.
بعضی کلمه‌لرده سین و شینین دیشلری آیدین گؤرونور. بعضی کلمه‌لرده ایسه حرف اوزون، دیشسیز و قؤوسلو بیر حرکتله یازیلیبدیر.
خصوصاً «سحاب»، «آسان»، «سلطان»، «رسول»، «شیرین»، «آتش»، «مشرق» و باشقا کلمه‌لرده بو خصوصیتلری مقابله ائتدیک.
دیشلی شکلده دیشلر بعضاً بیر-بیرینه نسبتله تدریجاً آشاغیا مئیل ائدیر.
دیشسیز شکلده ایسه حرف اوزون بیر قؤوس کیمی ساغدان سولا حرکت ائدیر.
بو خصوصیتلری کتابین ایلک صفحه‌لرینده، اورتا حصه‌لرینده و خاتمه‌سینده یئنی‌دن مشاهده ائتدیک.
بیزیم اوچون اؤنملی مسئله یالنیز حرفین بنزه‌مه‌سی دئییل، اونون تکرارلانان قورولوش خصوصیتلری ایدی.
۹. قلم حرکتینی تصویر اوزرینده آراشدیرماق
بعضی کلمه‌لرده حرفلر او قدر روان بیر-بیرینه باغلانیر کی، قلمین بیر داواملی حرکتله یازیلمیش اولماسی احتمالـی یارانیر.
باشقا یئرلرده ایسه مرکبین قالینلاشماسی یا حرفلرین بیرلشمه شکلی، قلمین قالدیریلیب یئنی‌دن قویولماسی احتمالینی دوشوندورور.
لاکن بیز تصویر اوزرینده قلمین حقیقی حرکتینی دئییل، اونون کاغیزدا بوراخدیغی ایزلری گؤرورک.
بو سبب‌دن «قلم بورادا قطعاً قالدیریلیبدیر» دئمک یئرینه، بو احتمالـی حرفلرین باغلانماسی، مرکب ایزلری و باشقا نمونه‌لرله یوخلاماغا چالیشدیق.
۱۰. الف حرفینین مقابله‌سی
سونرا الف حرفینه گئچدیک.
مختلف صفحه‌لرده مستقل الفلرین اکثر حاللاردا یوخاریدان آشاغیا و سول طرفه مئیل ائتدیگینی مشاهده ائتدیک.
بعضی الفلر تقریباً دیک یازیلیبدیر. بعضی‌لری ایسه سطیرین معمول سطحینه یئتمه‌دن تمام اولور.
کتابین سون حصه‌سینده و کتابت قیدینده الفلر بعضاً داها اوزون گؤرونور.
لاکن اونلارین عمومی مئیل جهتـی و قورولوشو، اؤنجه‌کی صفحه‌لرده‌کی بعضی نمونه‌لره بنزه‌ییر.
بو بنزه‌رلیک، اصلی متنله کتابت قیدینین ائینی ال ایله یازیلمیش اولماسی احتمالینی گوجلندیرير؛ لاکین هله قطعی نتیجه دئییل.
۱۱. نون حرفینین آراشدیرماسی
گونون سونوندا نون حرفینی مقابله ائتدیک.
«باران»، «آسان»، «باغبان»، «نادان»، «دودمان»، «نان»، «مهمان» و «خون» کیمی کلمه‌لرده نونون مختلف شکللرینی مشاهده ائتدیک.
بعضی یئرلرده نونون قؤوسو آیدین گؤرونور. بعضی یئرلرده ایسه حرفلر بیر-بیرینین ایچینه گیردیگی اوچون اونون قورولوشونو آیرماق چتینلشیر.
خصوصاً سطیر سونونداکی بعضی نونلرین معمولدان فرقلی شکل آلدیغینی مشاهده ائتدیک. بو فرق، کاتبین سطیرین سونوندا یئرله‌شمه‌یه اویغونلاشماسی ایله باغلی اولا بیلر.
سونرا کتابت قیدینه قاییداراق مستقل نون نمونه‌لری آختاردیق. لاکین مقابله اوچون کافی آیدین نمونه تاپا بیلمه‌دیک.
«من کتابته» عبارتینده‌کی باغلی نونون شکلـی بعضی اؤنجه‌کی نمونه‌لردن فرقلی گؤروندو.
بو فرقی هله کاتب دگیشمه‌سینین دلیلی کیمی قبول ائتمیریک. چونکی باغلی و مستقل نونلارین قورولوشو، کلمه‌نین شکلی و یازی شرایطی بیر-بیریندن فرقله‌نه بیلر.
۱۲. بو گونکو علمی نتیجه‌میز
بو گونکو آراشدیرمامیزده بیر الیازمانین تاریخینی یالنیز متنینی اوخویاراق دئییل، اونون فیزیکی و پالیوگرافیک خصوصیتلرینی ده آراشدیراراق اؤیرنمه‌یه چالیشدیق.
کتابین ۲۰۱-دن باشلانان ورق شماره‌لری، ایلک ورقده‌کی مهرلر، سیلینمیش قیدلر، مختلف حاشیه یازیلاری، قیرمیزی مرکب، سطیرلرده‌کی بوشلوقلار، سون ورقده‌کی کتابت قیدی و احتمالی کاتب آدی آراشدیرمامیزین اساس موضوعلاری اولدو.
بیز خصوصاً اوچ مسئله‌نی آیدینلاشدیرماغا یاخینلاشدیق.
بیرینجیسی، کتابین ایلک ورقینده‌کی مهرله سون کتابت قیدینین آراسیندا احتمالی بیر مناسبت وار.
ایکینجیسی، کتابت قیدینین تاریخی و جغرافی معلوماتلاری، اگر دقیق اوخونوشو تصدیق اولونسا، الیازمانین تاریخینی آیدینلاشدیرماغا یاردیم ائده بیلر.
اوچونجوسو، سین، شین و الف حرفلرینین مختلف صفحه‌لرده‌کی تکرارلانان خصوصیتلری، اصلی متنله خاتمه‌نین ائینی کاتب الی ایله یازیلمیش اولماسی احتمالینی گوجلندیرير.
لاکن بو اوچ مسئله‌نین هیچ بیرینی هله قطعی حل ائتمه‌میشیک.
آراشدیرمامیزین گله‌جک مرحله‌سینده نون و میم حرفلرینین مقابله‌سینی داوام ائتدیره‌جگیک، سونرا کتابت قیدینی یئنی‌دن اوخویاراق مهر و امزالارلا مقابله ائده‌جگیک.
بو گون بیر داها گؤردوک کی، الیازما کتاب یالنیز مؤلفین متنینی داخیل ائدن بیر وسیله دئییل. اونون هر ورقی، هر حاشیه‌سی، هر مهر و هر قلم حرکتـی، کتابین یارانماسی و سونراکی تاریخی حاققیندا معلومات داشیا بیلر.
بیزیم وظیفه‌میز بو معلوماتلاری بیر-بیریندن آیرماق، مشاهده‌لری دقیق قید ائتمک، احتماللاری آچیق ساخلاماق و یالنیز کافی شاهد تاپدیقدان سونرا علمی نتیجه‌یه وارماقدیر.
بو اوصوللا بیر الیازمانی اوخوماق، تدریجاً اونون متنینی، کاتبینی، مالکینی و تاریخی سفرینی آراشدیرماغا چئوریلیر.
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار — ۵۲۳-جو بؤلوم
۲۲ اکتبر ۲۰۲۶
بو مقاله‌نی وئبلاقدا یاییملاماق اوچون حاضرلادیم. ایسته‌سنـیز، نؤوبتی مرحله‌ده ائینی مقاله‌نین لاتین الیفباسی ایله تورکجه و انگلیسجه نسخه‌لرینی ده حاضرلایاق؛ سونرا اوچونو بیر PDF فایلينده بیرلشدیره‌ریک.
-----------------------------------------------------
Aşağıda 523. bölümde gerçekleştirdiğimiz el yazması araştırmasını, önceki makalenin içeriğini ve bilimsel yaklaşımını koruyarak Latin alfabesiyle Türkçe olarak hazırladım. Metin, doğrudan web blogunda yayımlanabilecek şekilde düzenlenmiştir.
Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar
523. Bölüm
Bir El Yazmasının Mühürleri, İstinsah Kaydı ve Müstensihinin El Yazısının İncelenmesi
El yazmasının fiziksel özellikleri, kenar notları, tarihi ve paleografik incelemesi
22 Ekim 2026
Bugün, “Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” programımızın 523. bölümünde, Harvard Üniversitesi Houghton Kütüphanesi'nde muhafaza edilen Türkçe bir el yazmasını inceledik.
Dijital nüshada eserin kütüphane kayıt işareti şöyle görünmektedir:
MS Turk 19
Eserin katalog bilgilerinde Yusuf Nâbî adıyla ilişkilendirildiği görülmektedir. Ancak biz bu bilgiyi araştırmamızın başlangıç noktası olarak kabul ettik. Eserin müellifini ve istinsah tarihini yalnızca katalog bilgilerine dayanarak kesinleştirmedik.
Bugünkü amacımız kitabın bütün metnini okumak değil; öncelikle fiziksel yapısını, yazı özelliklerini, mühürlerini, kenar notlarını, istinsah kaydını ve farklı sayfalarda müstensihin el yazısının değişip değişmediğini araştırmaktı.
1. Cilt ve Kitabın Fiziksel Yapısı
Dijital dosya 354 sayfadan oluşmaktadır. Bu sayfalara kitabın ön ve arka kapağı ile bazı boş yüzeyler de dahildir. Dijital sayfaların her biri, esas olarak fiziksel bir yaprağın tek yüzünü göstermektedir.
Kitabın cildinde desenli kâğıt, kırmızı renkli sırt malzemesi ve çeşitli eskime belirtileri gözlemledik. Cildin iç kısmındaki desenli kâğıdın bazı bölümleri kitabın bağlandığı yere kadar uzanmaktadır.
Bazı noktalarda cilt ile kitap bloğunun birbirinden ayrılmış olabileceğini düşündüren izler bulunmaktadır.
Ancak dijital görüntüler üzerinden yapılan bu gözlem, kitabın gerçekten ne zaman ve hangi nedenle hasar gördüğünü belirlemek için yeterli değildir. Bunun anlaşılması için el yazmasının kütüphanede fiziksel olarak incelenmesi gerekir.
2. Yaprak Numaraları ve 201'den Başlayan Numaralandırma
Araştırmamızın ilk önemli meselelerinden biri yaprak numaralarıydı.
El yazmasının ilk yaprağında 201, sonraki yapraklarında ise 202, 203 ve 204 rakamlarını gözlemledik.
Bazı rakamların yazılışı oldukça farklı olduğundan ilk bakışta yanlış okumalar ortaya çıktı. Ancak rakamların biçimlerini karşılaştırarak bu okumaları düzelttik.
Kitabın son yazılı yaprağında ise 375 numarası görülmektedir.
Bu durum önemli bir soruyu gündeme getirmektedir:
Kitabın ilk yaprağı neden 1'den değil, 201'den başlamaktadır?
Bunun birkaç açıklaması olabilir.
Kitap, daha büyük bir mecmuanın parçasıyken sonradan ayrı bir cilt hâline getirilmiş olabilir.
Birden fazla ciltten oluşan bir eserin devamı olabilir ve yaprak numaralandırması önceki ciltten sürdürülmüş olabilir.
Bir başka ihtimal ise numaralandırmanın müstensih tarafından değil, daha sonraki bir kitap sahibi, okuyucu veya kütüphane görevlisi tarafından yapılmış olmasıdır.
Bu ihtimallerden hiçbirini henüz kesin olarak kabul etmiyoruz.
Numaraların mürekkebini, yazı özelliklerini ve yaprakların sıralanışını daha ayrıntılı incelememiz gerekiyor.
3. İlk Yaprak: Mühürler, Mülkiyet Kayıtları ve Silinmiş Yazılar
Kitabın ilk yaprağı, yalnızca metni değil, eserin mülkiyet ve dolaşım tarihini araştırmak açısından da oldukça önemlidir.
Bu yaprakta birkaç mühür, farklı yazılarla kaleme alınmış kayıtlar, Arapça ve Farsça şiirler ve bazı imzalar gözlemledik.
Mühürlerden birinde “Ebû Bekir Sıdkî” şeklinde okunabilecek bir isim bulunmaktadır.
Ancak ismin kesin okunuşu konusunda farklı ihtimaller vardır:
Ebû Bekir Sıdkî
Ebû Bekir Sıddîkî
İbn Sıdkî şeklinde bir ifade
Mühürdeki harfler zaman zaman birbirinin üzerine geldiğinden özellikle kaf ve ye harflerinin ayrılması güçleşmektedir.
Mührün çevresinde ve sayfanın diğer bölümlerinde çeşitli dualar ve şiirler de bulunmaktadır.
İlk yaprağın alt kısmında ise sonradan silinmiş olabileceğini düşündüğümüz bir yazı ve muhtemel mühür izleri gözlemledik.
Yazının bazı harfleri hâlâ seçilebilmektedir. Ancak metnin tamamını okuyamadık.
Silinmenin nedenini bilmiyoruz.
Bu durum mülkiyet değişikliği, vakıf kaydı veya başka bir tarihsel gelişmeyle ilişkili olabilir. Fakat yeterli kanıt bulunmadan bu ihtimallerden herhangi birini gerçek olarak kabul etmek doğru olmaz.
4. Metin, Kenar Notları ve Kırmızı Mürekkep
Kitabın ilk metin sayfası “Bismillahirrahmanirrahim” ifadesiyle başlamakta ve ardından manzum bir dua gelmektedir.
İlk sayfada 17, ikinci sayfada ise 19 satır tespit ettik.
Bazı sayfalarda kırmızı mürekkeple yazılmış başlıklar, ifadeler ve çeşitli işaretler bulunmaktadır.
Kırmızı mürekkep kimi zaman Arapça ifadeleri, kimi zaman metin içerisindeki özel bölümleri ayırmaktadır.
Kitabın birçok sayfasında kenar notları da görülmektedir.
Bu notların bazıları siyah, bazıları kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Bazıları sayfa kenarlarına dikey, hatta ters yönde yerleştirilmiştir.
Bu kayıtların tamamının aynı kişi tarafından yazılıp yazılmadığını henüz bilmiyoruz.
Bazı sayfalarda satır ortasında veya sonunda normalden büyük boşluklar bulunmaktadır. Bazı yerlerde ise bir satırın önemli bir kısmı boş bırakılmıştır.
Bu boşluklar, müstensihin önceki nüshada okuyamadığı ifadeler için yer bırakmasıyla, sonradan tamamlanması düşünülen metinlerle veya başka istinsah özellikleriyle ilişkili olabilir.
Bunu anlamak için ilgili cümleleri okumamız ve mümkünse eserin başka nüshalarıyla karşılaştırmamız gerekir.
5. Kitabın Sonu ve İstinsah Kaydı
Bugünkü araştırmamızın en önemli aşamalarından biri kitabın son yaprağına ulaşmamız oldu.
Ana metin, 375 numaralı yaprağın ön yüzünde, dijital dosyanın 351. sayfasında sona ermektedir.
Son satırlar giderek kısalmakta ve ucu aşağıya bakan bir üçgen oluşturmaktadır.
Bu bölümün yanında büyük ve süslü bir imza veya tuğra benzeri işaret bulunmaktadır.
Ana metnin ardından bir istinsah kaydı yer almaktadır.
Kaydın okunabilen başlangıcı şöyledir:
قد وقع الفراغ من الكتابة
Anlamı:
“Yazma işi tamamlandı.”
Bu kayıtta Rebîülâhir ayı, haftanın bir günü ve Hicrî bir tarih belirtilmektedir.
Ancak tarihin bütün unsurlarının okunuşu henüz kesin değildir.
Özellikle ayın 15. mi yoksa 25. günü mü olduğu, haftanın hangi gününün belirtildiği ve yılın tam olarak nasıl yazıldığı yeniden incelenmelidir.
İlk okumalarımız sırasında 1100, 1110 ve katalog bilgisindeki 1111 Hicrî yılları gündeme geldi.
Bu tarih meselesini kesinleştirmek için istinsah kaydının açık bir görüntüsünü harf harf incelememiz gerekiyor.
Burada başka bir önemli soru da bulunmaktadır:
Bu tarih, elimizdeki nüshanın istinsah tarihi midir, yoksa müstensih önceki nüshanın istinsah kaydını da metinle birlikte kopyalamış olabilir mi?
Bunu belirlemek için yalnızca tarih ifadesi yeterli değildir. Yazının biçimi, mürekkep özellikleri ve mümkünse diğer nüshaların son kayıtları da karşılaştırılmalıdır.
6. İstinsah Kaydında Ebû Bekir Sıdkî ve Belgrad
İstinsah kaydının devamında “el-Hâc Ebû Bekir Sıdkî” şeklinde okunabilecek bir isimle karşılaştık.
Bu ismin ilk yapraktaki mühürle ilişkili olabileceği ihtimali dikkatimizi çekti.
Eğer iki yerde aynı kişinin adı bulunuyorsa kitabın müstensihi ve sahibi hakkında önemli bilgilere ulaşabiliriz.
Ancak mühür ile istinsah kaydının aynı kişiye ait olduğunu henüz kanıtlamış değiliz.
Kayıtta ayrıca “Belgrad” ve “musâlaha” şeklinde okunabilecek ifadeler de bulunmaktadır.
Bu okumalar doğrulanırsa el yazmasının istinsahını belirli bir coğrafi mekânla ve belki de bir barış olayıyla ilişkilendirmek mümkün olabilir.
Fakat henüz bu ifadeleri belirli bir tarihsel olayla ilişkilendirmiyoruz.
Öncelikle kaydın tamamının doğru okunması ve tarihinin kesinleştirilmesi gerekir.
7. Müellif, Müstensih ve Kitap Sahibi Arasındaki Fark
İlk yapraktaki bir dua veya şiir kaydında üç önemli terim gözlemledik:
المصنف — Musannif: Eseri telif eden kişi.
كاتبه — Kâtib: Metni yazan veya istinsah eden kişi.
صاحبه — Sâhib: Kitabın sahibi.
Bu terimler el yazmasının tarihi bakımından önemlidir.
Çünkü eserin müellifi ile onu kopyalayan müstensih mutlaka aynı kişi değildir. Kitabın sahibi de bu kişilerden farklı olabilir.
Ancak bu üç terimin bir dua metninde kullanılması, mutlaka üç farklı kişinin bulunduğunu kanıtlamaz.
Bir kişi hem müstensih hem de kitap sahibi olabilir.
Bu nedenle önce görevleri birbirinden ayırdık, ardından bunların hangi kişilere ait olduğunu araştırmaya başladık.
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, metin içerisindeki genel dua ifadeleriyle belirli kişilere ait tarihsel kayıtların birbirine karıştırılmamasıdır.
8. Müstensihin El Yazısının İncelenmesi: Sin ve Şın Harfleri
Kitabın fiziksel incelemesini tamamladıktan sonra farklı sayfalardaki harf biçimlerini karşılaştırmaya başladık.
İlk olarak sin ve şın harflerini seçtik.
Bazı kelimelerde bu harflerin dişleri açıkça görülmektedir.
Bazı kelimelerde ise harf uzun, dişsiz ve kavisli bir hareketle yazılmıştır.
Özellikle şu kelimelerdeki harfleri karşılaştırdık:
Sahâb, âsân, sultan, resul, şirin, ateş ve maşrık.
Dişli biçimlerde dişlerin bazen birbirine göre giderek aşağıya doğru eğildiğini gözlemledik.
Dişsiz biçimlerde ise harf, sağdan sola doğru uzanan bir kavis hâlinde görünmektedir.
Bu özellikleri kitabın ilk sayfalarında, orta bölümlerinde ve sonundaki istinsah kaydında yeniden gözlemledik.
Bizim için önemli olan yalnızca harflerin birbirine benzemesi değildi.
Asıl önemli olan, farklı sayfalarda tekrarlanan yapısal özelliklerin bulunmasıydı.
Aynı harfin kelime başında, ortasında veya sonunda farklı biçimlerde yazılabileceğini de dikkate aldık.
Bu nedenle karşılaştırmalarımızda mümkün olduğunca harflerin kelime içerisindeki konumlarını göz önünde bulundurduk.
9. Kalem Hareketini Dijital Görüntülerden İncelemek
Bazı kelimelerde harfler birbirine öylesine akıcı biçimde bağlanmaktadır ki kalemin kesintisiz bir hareketle ilerlediği izlenimi ortaya çıkmaktadır.
Başka yerlerde ise mürekkebin yoğunlaşması veya harflerin birleşme biçimi, kalemin kaldırılıp yeniden kâğıda konmuş olabileceğini düşündürmektedir.
Ancak burada önemli bir metodolojik sınır bulunmaktadır:
Dijital görüntüde kalemin gerçek hareketini değil, kâğıt üzerinde bıraktığı izleri görüyoruz.
Bu nedenle “kalem burada kesinlikle kaldırılmıştır” demek yerine, böyle bir ihtimali harflerin birleşme noktaları, mürekkep izleri ve diğer örneklerle sınamaya çalıştık.
Kalemin ucunun değişmesi, mürekkebin azalması, kâğıdın emiciliği veya yazı hızının farklılaşması da harflerin görünüşünü etkileyebilir.
Dolayısıyla yalnızca mürekkebin kalınlığına veya renginin koyuluğuna dayanarak müstensih değişikliği sonucuna varmak doğru değildir.
10. Elif Harfinin Karşılaştırılması
Daha sonra elif harfine geçtik.
Farklı sayfalarda bağımsız eliflerin çoğunlukla yukarıdan aşağıya ve sola doğru hafifçe eğimli biçimde yazıldığını gözlemledik.
Bazı elifler ise neredeyse dik görünmektedir.
Bazıları satır çizgisine ulaşmadan sona ermektedir.
Kitabın son bölümünde ve istinsah kaydında elifler zaman zaman daha uzun görünmektedir.
Bununla birlikte genel eğim yönleri ve yapısal özellikleri, önceki sayfalarda gördüğümüz bazı örneklere benzemektedir.
Bu benzerlik, ana metin ile istinsah kaydının aynı el tarafından yazılmış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.
Ancak henüz kesin bir sonuç değildir.
Çünkü aynı yazı geleneğinde yetişmiş farklı müstensihler de benzer harf biçimleri kullanabilir.
Bu nedenle yalnızca elif veya sin harfinin benzemesi yeterli değildir. Birden fazla harfin yapısal özelliklerini birlikte değerlendirmek gerekir.
11. Nun Harfinin İncelenmesi
Günün son bölümünde nun harfini karşılaştırdık.
Baran, âsân, bağban, nâdân, dûdmân, nân, mihmân ve hûn gibi kelimelerde nunun farklı biçimlerini gözlemledik.
Bazı yerlerde nunun kavisi açıkça görülmektedir.
Bazı yerlerde ise harfler birbirinin içine geçtiği için nunun yapısını ayırmak güçleşmektedir.
Özellikle satır sonundaki bazı nunların alışılmış biçimlerden farklı yazıldığını gözlemledik.
Bu farklılık, müstensihin satır sonundaki boşluğa uyum sağlamasıyla ilişkili olabilir.
Ardından istinsah kaydına dönerek bağımsız nun örnekleri aradık.
Ancak karşılaştırma için yeterince açık örnek bulamadık.
“Min kitâbetihi” ifadesindeki bitişik nunun biçimi, önceki bazı örneklerden farklı görünmektedir.
Bu farkı henüz müstensih değişikliğinin kanıtı olarak kabul etmiyoruz.
Çünkü bağımsız ve bitişik nunların yapısı, kelime içindeki konumu ve yazılış koşulları birbirinden farklı olabilir.
Nun harfinin karşılaştırmasını tamamlamadan araştırmamızı bu noktada durdurduk.
12. Bugünkü Araştırmamızın Bilimsel Sonuçları
Bugünkü çalışmamızda bir el yazmasının tarihini yalnızca metnini okuyarak değil, fiziksel ve paleografik özelliklerini de inceleyerek anlamaya çalıştık.
Kitabın 201'den başlayan yaprak numaraları, ilk yapraktaki mühürler, silinmiş kayıtlar, farklı kenar notları, kırmızı mürekkep, satırlardaki boşluklar, son yapraktaki istinsah kaydı ve muhtemel müstensih adı araştırmamızın temel konularını oluşturdu.
Özellikle üç mesele üzerinde önemli gözlemler elde ettik.
Birincisi: Kitabın ilk yaprağındaki mühür ile son istinsah kaydı arasında muhtemel bir ilişki bulunmaktadır.
İkincisi: İstinsah kaydındaki tarihî ve coğrafi bilgiler, doğru okunmaları hâlinde el yazmasının geçmişini aydınlatabilir.
Üçüncüsü: Sin, şın ve elif harflerinin farklı sayfalarda tekrarlanan yapısal özellikleri, ana metin ile son istinsah kaydının aynı müstensih tarafından yazılmış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.
Ancak bu meselelerden hiçbirini henüz kesin olarak çözmüş değiliz.
Araştırmamızın sonraki aşamasında nun ve mim harflerinin karşılaştırmasını sürdüreceğiz. Ardından istinsah kaydını yeniden okuyarak mühür ve imzalarla karşılaştıracağız.
Ayrıca metnin son bölümünü daha dikkatli inceleyerek eserin açık bir hatimesinin bulunup bulunmadığını araştıracağız.
Sonuç: Bir El Yazmasının Tarihini Harflerinden Okumak
Bugün bir kez daha gördük ki el yazması kitap, yalnızca müellifin metnini taşıyan bir nesne değildir.
Onun her yaprağı, her kenar notu, her mührü ve her kalem izi, kitabın meydana gelişi ve sonraki tarihi hakkında bilgi taşıyabilir.
Bir mühür kitabın geçmişteki sahiplerinden birine işaret edebilir.
Bir istinsah kaydı, müstensihin kimliği ve yazım koşulları hakkında bilgi verebilir.
Satır aralarındaki boşluklar, metnin aktarımında karşılaşılan güçlükleri düşündürebilir.
Harflerin tekrarlanan yapısal özellikleri ise farklı bölümlerin aynı el tarafından yazılıp yazılmadığını araştırmamıza yardımcı olabilir.
Fakat bütün bunlar ancak dikkatli karşılaştırmalarla anlam kazanır.
Bizim görevimiz gözlemleri doğru kaydetmek, ihtimalleri birbirinden ayırmak ve yeterli kanıt bulunmadan kesin hükümler vermemektir.
Bu yöntemle bir el yazmasını okumak, giderek onun metnini, müstensihini, sahiplerini ve tarihsel yolculuğunu araştırmaya dönüşmektedir.
Bugünkü çalışmamız, bu uzun araştırma yolculuğunun bir aşamasını oluşturdu.
Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar
523. Bölüm — 22 Ekim 2026
Araştırma alanı: Türkçe el yazmaları, paleografi, kodikoloji, metin tenkidi ve yazma eserlerin tarihi.
İstəsəniz, növbəti mərhələdə eyni məqalənin ingiliscəsini də hazırlayıb hər üç versiyanı bir PDF faylında birləşdirə bilərik.
----------------------------------------------------
بو گونکو ۵۲۳-جو بؤلومون انگلیسجه مقاله‌سینی ده وئبلاقدا یاییملانماق اوچون علمی، روان و طبیعی بیر دیلله حاضرلادیم. اؤنجه‌کی ایکی مقاله‌نین اساس مشاهده‌لرینی قورودوم؛ خصوصاً مهرلر، کتابت قیدی، احتمالی کاتب آدی، بلغراد اشاره‌سی و حرفلرین پالیوگرافیک مقابله‌سینه یئر وئردیم.
Against Brain Engineering: Old Turkish Books
Episode 523
Reading the History of a Manuscript Through Its Seals, Colophon, and Handwriting
A Codicological and Palaeographical Investigation of a Turkish Manuscript
October 22, 2026
Introduction
In Episode 523 of our ongoing research series, Against Brain Engineering: Old Turkish Books, we examined a Turkish manuscript preserved at Harvard University's Houghton Library. The digitized manuscript bears the shelfmark:
MS Turk 19
The manuscript is associated in its descriptive information with Yusuf Nâbî, a prominent Ottoman poet and writer. However, rather than accepting this attribution as definitive, we approached it as a starting point for further investigation.
Our purpose was not to read the entire literary text in a single session. Instead, we focused on the manuscript as a historical object: its binding, foliation, marginal annotations, seals, ownership inscriptions, colophon, and the distinctive characteristics of its handwriting.
This approach reflects a fundamental principle of manuscript studies: a handwritten book is not merely a container for a literary work. It is also a physical and historical witness to the circumstances of its production, transmission, ownership, and use.
Our investigation raised several questions, some of which we were able to clarify, while others remain open for future research.
1. The Physical Structure of the Manuscript
The digitized file contains 354 images, including the front and back covers and some blank surfaces. Each digital image generally represents one side of a physical leaf.
The binding displays decorative patterned paper, red material along the spine, and visible signs of age and wear.
We observed areas where the patterned paper extends toward the inner structure of the binding. Certain features suggest that the text block and its cover may have become partially separated at some point.
Nevertheless, we cannot establish the history of the binding or determine whether particular features resulted from damage, restoration, or rebinding solely from digital images.
A reliable assessment would require direct examination of the physical manuscript, including its sewing structure, pastedowns, endpapers, and attachment to the boards.
This distinction between observation and interpretation remained central throughout our investigation.
2. Why Does the Foliation Begin at 201?
One of the first unusual features we encountered was the manuscript's numbering system.
The opening leaf appears to be numbered 201, followed by 202, 203, and 204 on subsequent leaves.
Initially, some numerals were difficult to identify because of their unusual handwritten forms. Through comparison, we revised our preliminary readings.
The final written leaf appears to carry the number 375.
This raises an important codicological question:
Why does the surviving manuscript begin with leaf 201 rather than leaf 1?
Several explanations are possible.
The manuscript may once have formed part of a larger composite volume and subsequently been separated and rebound.
Alternatively, it may represent a continuation of a work originally arranged in multiple volumes, with consecutive foliation maintained across them.
A third possibility is that the numbering was introduced by a later owner, reader, or librarian.
At present, none of these hypotheses can be established conclusively.
To distinguish among them, we would need to investigate the numbering hand, ink characteristics, sequence of leaves, binding structure, and any surviving evidence of earlier arrangements.
3. Seals, Ownership Marks, and Erased Inscriptions
The manuscript's opening leaf contains a particularly rich collection of historical traces.
We observed several seals, handwritten inscriptions, signatures or signature-like marks, and passages of Arabic and Persian poetry.
One seal appears to contain a personal name that may be read as:
Abu Bakr Sidqi
Alternative readings remain possible, including Siddiqi or a construction involving ibn Sidqi.
The difficulty arises partly from the compressed arrangement of letters within the seal, where the strokes of adjacent characters overlap.
We examined the possible forms of the Arabic letters qāf and yāʾ, paying particular attention to their connections and the direction of their strokes.
Elsewhere on the same leaf, we identified what appears to be a deliberately erased inscription or seal.
Some traces remain visible, but the complete text could not be recovered through ordinary visual examination.
The erased material might relate to ownership, endowment, or another historical circumstance. However, without a legible reading, its original purpose cannot be determined.
Specialized imaging techniques might help recover portions of the obscured writing, depending on the properties of the ink and paper.
The opening leaf therefore offers potentially valuable evidence for the manuscript's provenance, but it also illustrates the limits of conclusions drawn from incomplete visual evidence.
4. Marginalia, Red Ink, and Unusual Spaces
The manuscript contains extensive marginal annotations.
Some are written in black ink, while others employ red ink. Their placement varies considerably: certain notes appear along the outer margins, while others extend across the upper or lower margins or are written at unusual angles.
The main text also contains passages, headings, and marks in red.
We encountered several instances in which unusually large spaces had been left within lines or near their ends.
In a few places, portions of entire lines appear to have been left blank.
These features deserve careful attention.
An unexplained space may indicate that a scribe could not decipher a passage in the exemplar. It might also have been reserved for a later insertion, or it may reflect a deliberate aspect of the manuscript's layout.
However, the presence of a blank space alone cannot establish which explanation is correct.
The same caution applies to marginalia. Different ink colors, pen widths, or writing styles may suggest separate stages of annotation, but they do not automatically prove the involvement of different individuals.
A systematic investigation would require us to identify the relationship between each annotation and the main text, compare handwriting characteristics, and examine the physical sequence of writing wherever possible.
5. The Final Leaf and the Colophon
A major part of our investigation concerned the manuscript's final written leaf.
The text ends on the leaf numbered 375, corresponding to digital image 351.
The final lines gradually become shorter, producing a downward-pointing triangular arrangement.
Near the conclusion, we observed a large, elaborate signature-like mark.
Following the main text, the manuscript contains a colophon beginning with a formula that appears to read:
قَدْ وَقَعَ الْفَرَاغُ مِنَ الْكِتَابَةِ
This may be translated as:
“The writing has been completed.”
The colophon appears to provide a date in the Islamic calendar, including a reference to the month of Rabiʿ al-Thani.
However, the precise date remains uncertain.
Our preliminary reading raised questions concerning the day of the month, the weekday, and the year.
Possible readings considered during the session included 1100 and 1110 AH, while the manuscript's descriptive information suggested 1111 AH.
These alternatives must not be treated as interchangeable.
A definitive reading requires closer examination of the original Arabic wording and the shapes of the numerals or written number words.
Another methodological question is equally important:
Does the colophon record the copying of the surviving manuscript, or could the scribe have reproduced a colophon inherited from an earlier exemplar?
The formula indicating completion of writing does not, by itself, resolve this question.
Comparison with other witnesses of the text, if available, could help establish whether the colophon belongs specifically to the surviving manuscript.
6. Abu Bakr Sidqi, Belgrade, and a Possible Historical Context
The colophon appears to include a name resembling:
al-Hajj Abu Bakr Sidqi
This is particularly interesting because a similar name may occur in a seal on the opening leaf.
If the two readings are confirmed, they may provide an important connection between the manuscript's production and ownership history.
Nevertheless, a repeated name does not necessarily identify the same person.
We would need to compare the precise wording, handwriting, signatures, and other contextual evidence before reaching a conclusion.
Another potentially significant feature of the colophon is a passage that may refer to Belgrade and a term resembling musālaḥa, meaning reconciliation or peace agreement.
If these readings prove accurate, the manuscript might preserve information connecting its production to a particular location and historical circumstance.
Such a possibility is intriguing, especially given the political and military history of the Ottoman frontier.
Yet it would be premature to associate the passage with any specific historical event before confirming the wording and date.
The colophon remains one of the most promising areas for further investigation.
7. Author, Scribe, and Owner: Three Different Roles
Among the inscriptions on the opening leaf, we encountered a prayer or poetic passage referring to three roles:
Musannif — the author or compiler of the work.
Kātib — the person who wrote or copied the text.
Sāhib — the owner of the book.
This distinction is essential in manuscript research.
A literary work may have been composed by one individual, copied by another, and subsequently owned by several others.
However, these three terms do not necessarily establish the existence of three different historical individuals.
A single person may have acted as both scribe and owner, while a conventional prayer may mention these roles without identifying specific people.
We therefore distinguished between the roles named in the text and the individuals who may have fulfilled them.
This is a small but important example of how manuscript evidence must be interpreted without extending conclusions beyond what the source actually demonstrates.
8. Identifying a Scribal Hand Through Sin and Shin
After completing our initial physical examination, we turned to a more detailed palaeographical comparison.
We began with the Arabic letters sīn and shīn, both of which appear frequently in the Turkish text.
These letters display considerable variation.
In some words, their individual teeth are clearly visible.
In others, the letter is written as a long, flowing, almost toothless curve.
We examined examples in words such as sahāb, āsān, sultān, rasūl, shīrīn, ātash, and mashriq.
One recurring characteristic was the downward progression of the individual teeth, which sometimes appear at successively lower positions.
In elongated forms, the letter often follows a sweeping movement from right to left, with a pronounced curve.
We observed comparable features in the opening pages, middle sections, and final portion of the manuscript.
The important question was not simply whether two letters looked alike.
Rather, we asked whether the same structural habits appeared repeatedly across different sections.
Such recurring habits can provide evidence for the identification of a scribal hand.
However, similarities must be assessed carefully because the position of a letter within a word can influence its form, and scribes trained in the same writing tradition may share many characteristics.
9. Reconstructing Pen Movement from Written Traces
As the comparison progressed, we began examining not only the finished shapes of letters but also the possible movements of the pen that produced them.
Certain combinations appear to have been written with a continuous, flowing motion.
In other cases, variations in stroke thickness or overlapping lines suggest that the pen may have been lifted and repositioned.
Yet a crucial distinction must be maintained:
A digital image preserves the visible traces of writing, not the actual movement of the scribe's hand.
Consequently, we cannot always determine whether a particular stroke was executed continuously or in separate movements.
Differences in ink density may reflect repeated dipping of the pen, changes in pressure, variations in the nib, or the absorbency of the paper.
These factors can create apparent differences even within the work of a single scribe.
For this reason, we treated pen movement as a hypothesis to be tested through repeated comparison rather than as something directly observable with certainty.
10. Comparing the Letter Alif
We then examined the Arabic letter alif.
Across several sections of the manuscript, independent alifs frequently descend with a slight inclination toward the left.
Some are nearly vertical, while others stop above the normal writing line.
In the final section and the colophon, certain alifs appear longer than those in the opening pages.
Nevertheless, their overall direction and construction resemble forms observed elsewhere in the manuscript.
This similarity may support the hypothesis that the main text and colophon were written by the same hand.
However, the length of a letter may vary according to available space, writing speed, or the scribe's immediate circumstances.
A reliable identification therefore requires comparison of multiple letters and their recurring structural characteristics, rather than dependence on any single feature.
11. The Letter Nun and the Limits of Our Comparison
The final stage of the session focused on the Arabic letter nūn.
We examined its forms in words such as bārān, āsān, bāghbān, nādān, dūdmān, nān, mihmān, and khūn.
In some instances, the curved body of the letter is clearly distinguishable.
In others, overlapping strokes make it difficult to isolate the letter from adjacent characters.
We also observed unusual forms of nūn at the ends of lines.
These variations may reflect the scribe's adjustment of letter shapes to the available space.
When we returned to the colophon, we found that clearly identifiable independent forms of nūn were difficult to locate.
A connected form in the phrase min kitābatihi appeared different from several earlier examples.
However, this observation alone cannot establish a change of scribal hand.
Connected and independent forms of the same letter may differ considerably.
We therefore left the comparison of nūn incomplete and reserved it for the next stage of our investigation.
12. Preliminary Findings
Our investigation produced several significant observations.
First, the manuscript's foliation, beginning at 201 and ending at approximately 375, raises questions about its earlier physical arrangement.
Second, the opening leaf contains seals, inscriptions, and erased material that may help reconstruct the manuscript's ownership history.
Third, the colophon appears to contain a personal name, a date, and possibly a geographical reference to Belgrade.
Fourth, recurring characteristics of sīn, shīn, and alif across the manuscript may support the possibility that the main text and final colophon were written by the same scribe.
None of these findings should yet be regarded as definitive.
The next phase of our research will involve a more systematic comparison of nūn, mīm, and other letters, followed by a renewed examination of the colophon, seals, and signature-like marks.
We also intend to investigate whether the final section of the text contains a distinct authorial conclusion or simply ends with the completion of its narrative.
Conclusion: Reading a Manuscript's History Through Its Letters
Our work today reinforced a central lesson of manuscript studies: the history of a handwritten book cannot be reconstructed from its literary content alone.
A seal may preserve the name of a former owner.
A colophon may identify a scribe or record the circumstances of copying.
A blank space may suggest a difficulty encountered during textual transmission.
A marginal annotation may reveal how a later reader engaged with the work.
Even the recurring shapes of individual letters can contribute to our understanding of how a manuscript was produced.
Yet these traces become historically meaningful only through careful comparison and critical interpretation.
Our task is to record observations accurately, distinguish evidence from conjecture, and avoid presenting plausible explanations as established facts.
This approach transforms manuscript reading into a broader investigation of textual transmission, scribal practice, ownership, and the historical life of books.
In Episode 523, we took another step in that direction.
The manuscript has not yet disclosed all its secrets. Its handwriting, seals, and colophon still contain questions that deserve further study.
Our investigation will continue—not by forcing the manuscript to confirm our expectations, but by allowing its surviving evidence to guide our conclusions.
Against Brain Engineering: Old Turkish Books
Episode 523 — October 22, 2026
Research fields: Turkish manuscripts, palaeography, codicology, textual criticism, and the history of handwritten books.
بو انگلیسجه نسخه ده وئبلاقدا یاییملانماغا حاضردیر. ایندی عرب الیفباسی ایله تورکجه، لاتین الیفباسی ایله تورکجه و انگلیسجه اولماقلا، ۵۲۳-جو بؤلومون اوچ مقاله‌سی تاماملاندی.
Subscribe to:
Posts (Atom)
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 530
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 530 https://youtube.com/live/V_yNXHuVfuo
-
انصاف‌علی هدایت؛ روزنامه نگار آزد و مستقل آذربایجانی کانادا – تورنتو hedayat222@yahoo.com 001 – 647 – 740 – 8070 ... -
اصلاحات و مدرنازیسیون در تمامی زیر بناهای اساسی ممالک محروثه در دوران قاجار شروع شد که از بالا به پایین بود و نهادهای اجتماعی لازم ب... -
ان باشدا عاغیللار سیلاحلانمالی اگر کوردلر بیر خاریجی دوولتدن سیلاح آلئرلارسا، بیز نییه آلمایالئم؟ دونیادا، بیر چون میللتلر، دوولتلر حاضی...