بیر ال‌یازمانین «بیر تاریخی» اولمایا بیلر. اونون تألیف، کؤچورولما، تکمیل، تعمیر، جلد، مالکیت و انتقال تاریخ‌لری فرقلی اولا بیلر.
۸. کُلوفون:
کُلوفونداکی تاریخ همیشه الیمیزده‌کی فیزیکی نسخه‌نین کؤچورولما تاریخی دئییل. کُلوفون اؤنجه‌کی نسخه‌دن ده کؤچورولموش اولا بیلر.
۹. خط:
«ائینی خطا اوخشاییر» دئمک، «ائینی ال یازیب» دئمک دئییل. حرف شکللری، باغلانتیلار، نقطه‌لر، قلم باسقیسی، سورعت، ریتم و کاتبین تکرارلانان عادت‌لری یوخلانمالیدیر.
۱۰. تاریخی پنجره:
دلیـل بیزه دقیق ایل وئرمه‌سه ده، ان ارکن و ان گئج ممکن حدلری تعیین ائده بیلریک.
Terminus post quem
بوندان قاباق اولا بیلمز.
Terminus ante quem
بوندان سونرا اولا بیلمز.
و نهایت، بوگون اؤیرندیگیمیز ان مهم جمله:
من نتیجه‌نی اؤز فرضیه‌مین ایسته‌دیگی قدر دئییل، دلیـلین اجازه وئردیگی قدر گوجلو یازیرام.
Əlyazmaşünaslıq dərsləri – 6-cı dərs
Dəlildən nəticəyə necə gedirik?
Bu gün əlyazmaşünaslıq üzrə 6-cı dərsimizi keçdik. Dərsin əsas mövzusu əlyazmanın tarixini, yazılma mühitini və sonrakı həyatını araşdırarkən müxtəlif dəlilləri necə ayırmaq, müqayisə etmək və onlardan nə qədər nəticə çıxarmağın mümkün olduğunu öyrənmək idi.
Bu dərsdə mənim üçün ən mühüm qayda belə oldu:
Müşahidə ilə nəticəni bir-birinə qarışdırmamaq.
Araşdırmanı dörd mərhələyə ayırdıq:
1. Müşahidə: Əvvəlcə yalnız gördüyümüzü qeyd edirik. 2. Ehtimal: Gördüyümüz xüsusiyyətin mümkün izahlarını qururuq. 3. Sınama və yoxlama: Hər ehtimalı başqa, mümkün qədər müstəqil dəlillərlə yoxlayırıq. 4. Nəticə: Yalnız dəlillərin imkan verdiyi gücdə hökm veririk.
Məsələn, əlyazmanın kağızında su nişanı görürüksə, ilk müşahidəmiz yalnız budur: kağızda su nişanı vardır. Su nişanı kağız hazırlanarkən qəlibdəki məftil formasının kağızda yaratdığı, xüsusilə işığa tutulanda görünən əlamətdir. Onun bənzərlərini tarixləndirilmiş kağızlarla müqayisə etməklə kağızın istehsal dövrü haqqında məlumat əldə etmək mümkündür. Lakin su nişanının tarixi avtomatik olaraq əlyazmanın köçürülmə tarixi demək deyildir. Kağız istehsal edildikdən illər sonra da istifadə oluna bilər.
Mətnin daxili dəlilləri
Əlyazmanın öz mətni də tarixləndirmə üçün dəlillər verə bilər: hökmdar adı, şəhər, tarixi hadisə, alim və ya şeyx adı, kitab adı, vəzifə və terminlər və s.
Lakin burada da eyni ehtiyat lazımdır. Məsələn, bir əsərdə “Sultan Murad” adının çəkilməsi həmin mətnin hansı Sultan Murad dövrünə aid olduğunu öz-özünə həll etmir. Əvvəl mümkün Muradları müəyyənləşdirmək, sonra başqa müstəqil dəlillərlə ehtimalları sınamaq lazımdır.
“Əl-Fəraiz” üzərində apardığımız müşahidə
Dərsdə oxuduğumuz “Əl-Fəraiz” nüsxəsini də nümunə kimi götürdük. Burada ərəb mətninin geniş şəkildə hərəkələndiyini, türkcə qarşılıqların isə bəzi yerlərdə sözbəsöz verildiyini müşahidə etmişdik.
Bundan belə bir ehtimal yarandı: nüsxə ərəb mətninin türkdilli oxucu tərəfindən daha dəqiq oxunması və anlaşılması üçün tədris və ya öyrənmə məqsədilə istifadə edilmiş ola bilər.
Amma burada “bu, mütləq mədrəsə dərsliyi olub” hökmünü vermədik. Çünki hərəkətləri katib, müəllim, tələbə və ya sonrakı oxucu əlavə etmiş ola bilər. Bunu müəyyənləşdirmək üçün mürəkkəbin rənginə, qələmin hərəkətinə, hərflərin quruluşuna, hərəkələrin mətnlə eyni vaxtda yazılıb-yazılmadığına, haşiyələrə, mülkiyyət və vəqf qeydlərinə baxmaq lazımdır.
Beləliklə, bir fərziyyəni sadəcə təsdiq etməyə çalışmırıq. Onu yanlış çıxara biləcək dəlilləri də axtarırıq.
Dəlillərin bir-birini gücləndirməsi
Dərsin başqa mühüm mövzusu müxtəlif müstəqil dəlillərin eyni nəticəyə doğru yaxınlaşması idi.
Convergence of evidence
Bir dəlil zəif ola bilər. Amma kağız, xətt, mətn, kolofon və başqa müstəqil əlamətlər eyni ehtimalı dəstəkləyirsə, həmin ehtimal güclənir.
Bununla belə, dəlillərin yalnız sayına baxmaq olmaz. Onların keyfiyyəti və bir-birindən müstəqilliyi də vacibdir. Beş zəif dəlil eyni yanlış fərziyyədən yaranırsa, onların sayının çoxluğu nəticəni doğru etmir.
Dəlillər bir-birinə zidd gələndə
Dərsin ən çətin hissəsi bu idi.
Tutaq ki, kolofonda 1034 tarixi yazılıb, amma kağız və su nişanı daha sonrakı dövrə işarə edir; xətt də daha gec görünür, üstəlik başqa tarixli mülkiyyət qeydləri vardır.
Belə halda dərhal “kolofon yanlışdır” demək olmaz.
Əvvəl soruşmalıyıq:
Bu tarix nəyin tarixidir?
Əsərin yazılmasının? Mövcud nüsxənin köçürülməsinin? Bir bölümün tamamlanmasının? Əvvəlki nüsxənin kolofonundan köçürülmüş tarixin? Sonrakı təmirin, mülkiyyətin və ya başqa bir müdaxilənin?
Bu dərsdə öyrəndik ki, əlyazmanın həmişə yalnız bir tarixi olmur. Əsərin təlif tarixi, mövcud nüsxənin köçürülmə tarixi, sonrakı tamamlama və təmir, cildlənmə, mülkiyyət, vəqf və kitabxanaya daxilolma tarixləri ayrı-ayrı tarixi təbəqələr təşkil edə bilər.
Hətta kolofondakı tarix də həmişə əlimizdəki fiziki nüsxənin tarixi deyildir. Sonrakı katib əvvəlki nüsxəni köçürərkən onun kolofonunu və tarixini də olduğu kimi köçürmüş ola bilər.
Xətt oxşarlığı da yetərli deyil
Dərsin praktik təmrinində başqa mühüm nəticəyə də gəldik:
“Xətt oxşayır” demək “eyni əl yazıb” demək deyildir.
Bir katib başqa bir katibin xəttini təqlid edə bilər. Buna görə yalnız xətt növünə deyil, ayrı-ayrı hərflərin quruluşuna, hərflərin birləşdirilməsinə, nöqtələrə, qələmin basqısına, yazının sürət və ritminə və katibin təkrarlanan yazı vərdişlərinə baxmaq lazımdır.
Kodikoloji dəlillər də burada köməyə gəlir: kağızın qalınlığı, lif quruluşu, su nişanı, vərəqlərin ölçüsü, dəftər quruluşu, tikiş dəlikləri, köhnə və yeni tikiş izləri və s.
Tarixi pəncərə
Dəqiq tarix müəyyənləşdirilə bilmədikdə belə, araşdırma dayanmaq məcburiyyətində deyil. Bəzən ən erkən və ən gec mümkün tarixi müəyyənləşdirərək bir tarixi pəncərə qurmaq mümkündür.
Terminus post quem
Bir hadisənin və ya nüsxənin bundan əvvəl ola bilməyəcəyi ən erkən həddi göstərir.
Terminus ante quem
Onun bundan sonra ola bilməyəcəyi ən gec həddi göstərir.
Məsələn, dəlillər bir nüsxənin 1620-dən əvvəl yarana bilməyəcəyini, 1680-də isə artıq mövcud olduğunu göstərirsə, dəqiq ili bilməsək də, 1620–1680 arasında 60 illik bir tarixi pəncərə əldə etmiş oluruq.
Bu, sadəcə “tarixini bilmirik” deməkdən daha dəqiq elmi nəticədir.
6-cı dərsdən çıxardığım əsas nəticə
Bu dərsin metodunu bir cümlə ilə belə xülasə edə bilərəm:
Gördüyümü müşahidə kimi qeyd edirəm; bir neçə rəqabət edən ehtimal qururam; hər ehtimalı müstəqil və keyfiyyətli dəlillərlə sınayıram; dəlillərin həm bir-birini gücləndirdiyi, həm də bir-birinə zidd gəldiyi yerləri araşdırıram və sonda yalnız dəlillərin icazə verdiyi qədər nəticə çıxarıram.
Bəlkə də 6-cı dərsin mənim üçün ən mühüm dərsi budur: araşdırmaçının işi əvvəlcədən seçdiyi fikri sübut etmək deyil. Onun işi öz ehtimalını dəlillə sınamaq, lazım gəldikdə ondan vaz keçmək və dəlilin apardığı yerə qədər getməkdir.
510-cu bölüm: Bir fəraiz əlyazmasını oxuyarkən — mətn, xətt, türkcə glosslar və kitabın fiziki tarixi
Bu gün “Türkcə Əski Kitablar” silsiləsinin 510-cu bölümündə kiçik həcmli, lakin olduqca zəngin xüsusiyyətlər daşıyan bir fəraiz əlyazması üzərində işlədim. Məqsədim yalnız kitabın mətnini oxumaq deyildi. Son həftələrdə öyrəndiyim kodikologiya, paleoqrafiya və əlyazmaşünaslıq üsullarını real bir əlyazma üzərində tətbiq etməyə çalışdım.
Bu baxımdan bugünkü çalışma mənim üçün həm kitab oxuma, həm də bir növ praktiki dərs və imtahan oldu.
Əlyazmanın əsas mətni ərəb dilindədir və İslam miras hüququnun — fəraizin — müxtəlif məsələlərini nümunələrlə izah edir. Ancaq əlyazmanı xüsusi maraqlı edən xüsusiyyətlərdən biri ərəb mətninin ətrafında qırmızı mürəkkəblə yazılmış türkcə söz və ifadələrdir.
İlk baxışda bunları sadəcə “türkcə tərcümə” adlandırmaq mümkündür. Daha diqqətli baxdıqda isə vəziyyətin bundan mürəkkəb olduğu görünür.
Əvvəlcə kitabı mətn kimi deyil, maddi obyekt kimi oxumaq
Bugünkü məşqdə çalışdığım əsas qaydalardan biri bu oldu: əlyazmanı açan kimi mətnin mənasına qaçmamaq.
Əvvəlcə kitabın özünə baxmaq lazımdır.
Kağız necədir? Mətn sahəsi necə təşkil olunub? Neçə sətir vardır? Yazı hansı mürəkkəblərlə yazılıb? Sonradan əlavə edilmiş qeydlər varmı? Foliasiya ilkin dövrə aiddir, yoxsa sonrakıdır? Su, nəm, cırılma, tikiş və təmir izləri görünürmü?
Əlyazmanın əsas səhifələrində ümumiyyətlə 7 sətirlik ərəb mətn sahəsi görünür. Bunun ətrafında və sətirlər arasında qırmızı mürəkkəblə əlavə yazılar vardır.
Əlyazmanın bəzi yerlərində su və nəmlik izləri xüsusilə yuxarı hissələrdə nəzərə çarpır. Cildin iç tərəfinə — şirazə və tikiş bölgəsinə — yaxın hissələrdə də zədələnmə, kağız itkisi və mümkün möhkəmləndirmə/təmir izləri görünür.
Burada vacib dərslərdən biri də ehtiyatlı termin işlətməkdir. Rəqəmsal şəkilə baxaraq hər əlavə kağız parçasını “təmir”, hər qeyri-adi izi isə “itmiş vərəqin qalığı” adlandırmaq olmaz. Fiziki kitabı əlimizə almadan bəzi nəticələr yalnız ehtimal olaraq qalmalıdır.
Bir folio həqiqətən itibmi?
Bugünkü çalışmanın maraqlı problemlərindən biri də bu idi.
Əlyazmanın əvvəlki hissəsində şirazəyə yaxın bir yerdə qeyri-adi kağız izi gördüm. İlk ehtimalım burada bir folionun qopmuş ola bilməsi idi.
Ancaq sonra özümüzə sual verdik: bunun dəlili nədir?
Sonrakı folio nömrələrinin ardıcıl olması problemi həll etmir. Çünki foliasiya kitab yarandıqdan çox sonra edilmişdirsə, əvvəldən itmiş bir foliodan sonra qalan vərəqlər yenidən 1, 2, 3, 4... şəklində nömrələnə bilərdi.
Digər tərəfdən mətnin davamlılığına da baxmaq lazımdır. Əgər açıq mətn boşluğu — lacuna — yoxdursa, yalnız fiziki izə əsaslanaraq “burada mütləq bir folio itib” hökmünü vermək düzgün olmaz.
Beləliklə nəticəni açıq saxladım:
Müşahidə var; ehtimal var; amma hələ hökm vermək üçün kifayət qədər dəlil yoxdur.
Bu, son dərslərimdə öyrənməyə çalışdığım metodun özüdür:
müşahidə → ehtimallar → dəlillə yoxlama → nəticə.
Əsas xətt: nəsx, amma kitab nəsxi deyil
Sonra paleoqrafik müşahidəyə keçdim.
Ərəb əsas mətninin mənə nəsx ailəsinə aid olduğu göründü. Bununla belə, çox formal və kalliqrafik kitab nəsxi təsiri yaratmır. Daha praktik və sürətli bir nəsxdir.
Mən ayrı-ayrı hərflərə baxmağa çalışdım.
Lam müxtəlif birləşmələrdə fərqli görünür. Xüsusilə əlif-lam birləşməsində formanın dəyişdiyini, bəzi lamların daha düz, bəzilərinin isə meyilli olduğunu müşahidə etdim.
Kaf daha maraqlı oldu. Eyni katibin eyni hərfi hər dəfə mexaniki şəkildə eyni formada yazmadığını görmək mümkündür. “Tərəkə” kimi dəfələrlə təkrarlanan sözlər bunun üçün yaxşı müqayisə materialı verdi.
Bu mənə paleoqrafiyada vacib bir dərsi yenidən göstərdi:
Bir hərfin yalnız bir formasını öyrənib əlyazmada onu axtarmaq kifayət deyil.
Hərfin forması sözün içindəki mövqeyinə, əvvəlki və sonrakı hərflərə, qələmin sürətinə və katibin həmin andakı hərəkətinə görə dəyişə bilər.
Sətirlər də tam üfüqi deyil. Bir çox yerdə sağdan sola doğru irəlilədikcə aşağıya doğru yüngül meyl hiss olunur. Bəzi sözlərin daxilində də eyni istiqamətli meyl görünür.
Bununla belə, bu mərhələdə həmin xüsusiyyəti müəyyən məktəb, region və ya tarixlə bağlamaq üçün dəlilimiz yoxdur.
Əlyazmanın ən maraqlı qatı: qırmızı türkcə
Əlyazmanın mənim üçün ən maraqlı xüsusiyyəti qırmızı mürəkkəblə yazılmış türkcə sözlərdir.
Ərəb əsas mətndə, məsələn:
رجل
yazıldıqda onun qarşılığında “ər”;
مات
üçün “öldü”;
ترك
üçün “qodı/qoydı” tipli forma;
أب
üçün “ata”;
أم
üçün “ana”;
زوجة
üçün “övrət” tipli qarşılıqlar görünür.
Bu səbəbdən əvvəlcə qarşımızda ərəb mətninin sətirlərarası türkcə tərcüməsinin olduğunu düşündüm.
Ancaq səhifələri bir-bir yoxladıqca daha dəqiq nəticəyə gəldim.
Bu, tam tərcümə deyil.
Bəzi ərəb sözlərinin türkcə qarşılığı verilir, bəzilərinin verilmir. Bəzi texniki terminlər isə ərəb formasında saxlanır. Buna görə bu mərhələdə əlyazmanı:
“türkcə interlinear glosslarla təchiz edilmiş ərəb fəraiz əlyazması”
kimi təsvir etmək daha düzgün görünür.
İngiliscə bunun üçün işlədə biləcəyimiz termin:
Arabic farāʾiḍ manuscript with interlinear Turkic glosses
ola bilər.
Glossların yeri niyə dəyişir?
Bugünkü müşahidəmin ən maraqlı nəticələrindən biri də bu oldu.
Əvvəl elə görünürdü ki, türkcə qarşılıqlar ərəb sözlərinin daim üstündə yazılır. Lakin bütün səhifələri müqayisə etdikdə bunun doğru olmadığı ortaya çıxdı.
Bəzi səhifələrdə qırmızı glosslar ərəb sətrinin üstündə, bəzilərində altında, hətta eyni səhifədə əvvəl üstündə, sonra altında yerləşir.
Üstəlik türkcə yazılar ərəb əsas mətninə paralel deyil. Çox vaxt kəskin bucaq altında yerləşdirilib. Mən vizual müşahidədə bəzi yerlərdə təxminən 65–70°, bəzi yerlərdə isə 80–90°-yə yaxın meyl gördüm. Bu rəqəmlər ölçülmüş nəticə deyil, vizual təxmindir.
Bu çox əhəmiyyətlidir.
Deməli, glossator əvvəlcədən hazırlanmış sabit “tərcümə sətirləri” ilə işləməyib. Mövcud boşluqdan istifadə edərək ərəb sözünün qarşılığını yerləşdirib və lazım gəldikdə yazını kəskin şəkildə döndərib.
Bu da kitabın istifadə funksiyası haqqında sual yaradır:
Bu kitab türkcə danışan tələbəyə ərəb dilində fəraiz öyrətmək üçün istifadə olunmuş ola bilərmi?
Hələlik bunu nəticə deyil, tədqiqat hipotezi kimi saxlamaq lazımdır.
“Məsələ” və rəqəmlər: əvvəlki ehtimalımı düzəltdim
Kitabda “məsələ” sözünün yanında və ya fəraiz hesablarının daxilində 6, 12, 18, 36 kimi rəqəmlər də diqqətimi çəkdi.
İlk baxışda bunları məsələlərin sıra nömrələri hesab etmək mümkün idi.
Amma mətni oxuduqca bunun doğru olmadığı aydınlaşdı. Ərəb mətndə:
وأصل المسألة من الستة
kimi ifadələrə rast gəlinir.
Buradakı 6 rəqəmi fəraiz hesabında aṣl al-masʾala — أصل المسألة, yəni miras paylarının hesablandığı ortaq əsas/məxrəc ilə əlaqədardır.
Beləliklə, əvvəlki ehtimal dəyişdi.
Bu mənim üçün bugünkü məşqin mühüm hissələrindən biri idi: əlyazmada gördüyümüz rəqəmə əvvəlcədən funksiya vermək əvəzinə, onu mətnin özü ilə yoxlamaq.
Eyni türkcə sözün müxtəlif yazılışları
Türkcə glosslarda məni xüsusilə düşündürən başqa məsələ imla dəyişkənliyi oldu.
Məsələn “qoydı/qodı” kimi oxuduğumuz qarşılıq eyni formada təkrarlanmır. Bir yerdə sait hərflə göstərilir, başqa yerdə sait işarəsi ilə ifadə olunur və ya yazı daha qısaldılmış görünür.
Eyni hadisəni başqa sözlərdə də müşahidə etmək mümkündür.
Bu, dərhal “katib savadsızdır” və ya “imla qaydası yoxdur” nəticəsinə aparmamalıdır. Əksinə, tarixi türkcə mətnlərdə saitlərin yazılışı, hərəkələrin istifadəsi və söz formalarının qrafik ifadəsi ayrıca araşdırılmalıdır.
Əgər gələcəkdə bu əlyazmanı ciddi məqalə mövzusuna çevirsək, məhz bu qırmızı glossların tam diplomatik transkripsiyasını hazırlamaq çox qiymətli ola bilər.
O zaman eyni sözün bütün yazılışlarını yan-yana qoyub müqayisə edə bilərik.
Qara və qırmızı yazı eyni əldirmi?
Bugünkü məşq zamanı mənə qırmızı türkcə glossların əsas ərəb mətnindən başqa bir əl tərəfindən yazıldığı təsiri yarandı.
Bunun müəyyən səbəbləri vardır: qırmızı yazı daha sıx və sərbəstdir; yazı istiqaməti daim dəyişir; bəzi hərf formaları və ümumi ritm qara əsas mətndən fərqli görünür.
Amma burada da hökmü saxlamalıyam.
Mürəkkəbin, qələmin ölçüsünün, yazı sahəsinin və xüsusilə 70–90° çevrilmiş yazı istiqamətinin dəyişməsi eyni adamın xəttini də xeyli fərqli göstərə bilər.
Ona görə hazırkı nəticəm belədir:
İki ayrı əl ehtimalı ciddi şəkildə araşdırılmalıdır, lakin hələ sübut olunmayıb.
Bunu yoxlamaq üçün qara və qırmızı yazıda eyni hərflərin — xüsusilə kaf, lam, mim, nun, ya, dal və ra kimi tez-tez təkrarlanan formaların — sistematik müqayisəsi lazımdır.
Katibin işləmə prosesini də görürük
Əlyazmada yalnız “təmiz mətn” yoxdur.
Bəzi sözlər silinib və ya üstündən xətt çəkilib. Bəzi buraxılmış ifadələr işarə və nöqtəli xətt vasitəsilə haşiyəyə aparılıb. Bir yerdə haşiyə əlavəsinin özü də dəyişdirilib və başqa istiqamətdə yenidən yazılıb.
Bunlar çox qiymətlidir.
Çünki belə yerlərdə biz yalnız kitabın son vəziyyətini deyil, müəyyən dərəcədə mətnin hazırlanma və düzəldilmə prosesini də görə bilirik.
Vəqf və kitabın sonrakı həyatı
Əlyazmanın möhürləri və qeydləri də onun yalnız mətn tarixindən deyil, provenansından, yəni kitabın sonrakı sahiblik və istifadə tarixindən danışmağa imkan verir.
Görüntülərdə təkrarlanan möhürlər, nömrələr və vəqflə əlaqəli qeydlər vardır. Əvvəlki oxunuşumuz bunların Üsküdardakı Valide-i Atik Camii ilə əlaqəsini göstərirdi.
Ancaq möhürün bütün yazısını və şəxsin adını ayrıca dəqiq oxumadan tam identifikasiya vermək istəmirəm.
Möhürün altındakı “100” kimi rəqəmi də avtomatik olaraq bugünkü mənada “shelfmark” adlandırmaq doğru deyil. O, inventar, kitabxana, vəqf və ya başqa bir köhnə qeydiyyat nömrəsi ola bilər.
Yenə eyni prinsip:
əvvəl gördüyümüzü qeyd edirik, sonra onun nə olduğunu müəyyənləşdiririk.
Bugünkü təmrinimə qiymət
Bu kitab üzərində işləyərkən mənim üçün ən böyük dəyişiklik əvvəlki kimi yalnız “bu söz nədir?” sualını verməməyim oldu.
Bu dəfə eyni zamanda soruşdum:
Bu hansı əldir? Hərf niyə burada belə dəyişib? Sətir hansı istiqamətdə hərəkət edir? Qırmızı yazı qara yazı ilə eyni vaxtdamı yazılıb? Gloss niyə burada üstə, başqa yerdə alta keçib? Bu rəqəm məsələnin nömrəsidir, yoxsa fəraiz hesabıdır? Bu kağız parçası itmiş folionun qalığıdır, yoxsa təmirdir? Foliasiya nə vaxt əlavə olunub? Su zədəsi kitabın hansı hissələrinə yayılıb? Mətn ardıcıllığı fiziki zədə haqqında nə deyir?
Məncə əlyazmaşünaslığı öyrənməyin əsas mərhələlərindən biri də budur: gözün yalnız yazını deyil, kitabı görməyə başlaması.
Dərsdən sonra özümə düzəlişlər
Bugünkü çalışmada doğru etdiyim işlərin yanında səhvlərim və tələskən ehtimallarım da oldu.
Ən mühüm düzəlişlər bunlardır:
Birincisi, şirazə yaxınlığındakı izi əvvəlcə itmiş folio kimi düşünməyə meylləndim. Bu mümkündür, amma hələ sübut edilməyib. Fiziki müayinə və ya paralel nüsxə lazımdır.
İkincisi, qırmızı rəqəmləri əvvəl məsələ nömrələri kimi düşünmək mümkün idi. Mətn onları fəraiz hesabının “əsl əl-məsələ” sistemi ilə əlaqələndirməyə daha güclü əsas verdi.
Üçüncüsü, qırmızı türkcəni əvvəl bütöv “tərcümə” adlandırmaq asan idi. Əslində material daha çox seçmə interlinear gloss sisteminə bənzəyir.
Dördüncüsü, qırmızı və qara yazının ayrı əllər olduğunu düşünürəm, amma bunu hələ fakt kimi yazmaq olmaz.
Beşincisi, bəzi türkcə sözləri ilk baxışda yanlış və ya qeyri-müəyyən oxudum. Eyni söz başqa səhifədə təkrarlandıqda əvvəlki oxunuşu düzəltmək mümkün oldu. Bu özü paleoqrafiyanın çox mühüm üsuludur: bir anlaşılmaz hərfi təkbaşına deyil, eyni katibin təkrarlanan söz və hərfləri ilə müqayisə etmək.
Buna qarşılıq, bugünkü təmrində ən doğru etdiyim işlərdən biri şübhəni gizlətməmək idi. “Bunu oxuya bilmirəm”, “burada iki ehtimal var”, “bunu hələ bilmirik” demək əlyazma araşdırmasında zəiflik deyil. Əksinə, dəlilin sərhədini tanımaqdır.
510-cu bölümün mənim üçün əsas dərsi buna görə belə oldu:
Əlyazmanı oxumaq yalnız köhnə hərfləri müasir hərflərə çevirmək deyil. Əlyazmanı oxumaq onun mətnini, xəttini, kağızını, mürəkkəbini, zədələrini, düzəlişlərini, glosslarını, hesab sistemini və istifadə tarixini bir-birindən ayıraraq, sonra yenidən bir kitabın tarixi kimi birləşdirməkdir.
Bu gün həmin yolu bir az daha praktik şəkildə öyrənməyə çalışdım.
Əlyazmanı görməkdən onu elmi şəkildə təsvir etməyə
Əlyazmaşünaslıq dərsi 5: Manuscript Description, codicology və elmi ehtiyat
Bugünkü dərsimiz təxminən iki saat on dörd dəqiqə davam etdi. Dərsin əsas mövzusu əlyazmanı sadəcə oxumaqdan və ona baxmaqdan bir addım irəli gedərək, onu elmi terminlərlə təsvir etmək və əlyazmada gördüyümüz fiziki və mətn problemlərini dəlillə müəyyənləşdirmək idi.
Dərsin sonunda isə daha ümumi bir nəticəyə gəldik: bir elmin terminlərini öyrənmək yalnız yeni sözlər əzbərləmək deyil. Terminlər bizim gördüyümüz hadisələri bir-birindən ayırmağa, onları təsnif etməyə və nəticədə həmin sahənin içindən düşünməyə imkan verir.
Əlyazmanın elmi təsviri
Dərsin başlanğıcında əlyazmanın elmi təsvirinin əsas elementlərini yenidən nəzərdən keçirdik.
Manuscript Description
Əlyazmanın elmi təsviri deməkdir.
Əlyazmanın hansı kitabxana, muzey və ya müəssisədə saxlandığını göstərən termin:
Repository
Həmin müəssisənin daxilində əlyazmanın aid olduğu məcmuə:
Collection
Əlyazmanın kitabxanadakı rəsmi tanıtma kodu:
Shelfmark
Məsələn, “Lala İsmail 32” bir shelfmark nümunəsidir.
Bir fiziki vərəq:
Folio
Vərəqin oxunuş sırasındakı birinci üzü:
Recto
İkinci üzü:
Verso
Burada mühüm bir məsələni bir daha dəqiqləşdirdik: recto və verso sadəcə “sağ səhifə” və “sol səhifə” demək deyil. Bunlar fiziki vərəqin iki üzünü bildirir.
Vərəqlərin nömrələnməsi:
Foliation
Səhifələrin ayrı-ayrılıqda nömrələnməsi isə:
Pagination
adlanır.
Quire, Gathering və Bifolium
Bugünkü dərsdə əlyazmanın fiziki quruluşuna daha dərindən girdik.
Bir kağız vərəqi ortadan qatlananda iki folio, yəni dörd yazı səthi meydana gəlir. Buna:
Bifolium
deyilir.
Bir neçə bifolium bir-birinin içinə yerləşdirilərək bir vərəq dəstəsi meydana gətirir. Buna:
Quire
və ya:
Gathering
deyilir.
Bu dəstələrin necə qurulduğunu, hansı vərəqlərin bir-birinə aid olduğunu və onların necə tikildiyini araşdırmaq isə əlyazmanın fiziki quruluşunu anlamağın əsas yollarından biridir.
Bu sahə:
Codicology
adlanır.
Eyni qatlanmış kağızın iki yarısını təşkil edən iki vərəqə:
Conjugate leaves
deyilir.
Bu anlayış xüsusilə itmiş vərəqləri müəyyənləşdirərkən çox əhəmiyyətlidir. Çünki bir vərəqin hansı başqa vərəqlə eyni bifoliuma aid olduğunu müəyyən edə bilsək, əlyazmanın ilkin quruluşunu yenidən bərpa etmək mümkün olur.
Catchword — təqibə kəlməsi
Bugünkü dərsin ən praktik mövzularından biri təqibə kəlməsi idi.
Catchword
Adətən bir səhifənin aşağı haşiyəsində yazılan və sonrakı səhifənin ilk sözünü qabaqcadan göstərən kəlmədir.
Bu sözün mütləq aşağı sol tərəfdə yazılması şərt deyil. Əlyazmadan asılı olaraq sağda, solda və ya ortaya yaxın yerləşə bilər. Əsas məsələ onun səhifələr və ya vərəq dəstələri arasındakı ardıcıllığı yoxlamaq funksiyasıdır.
Catchword əlyazma araşdırmasında son dərəcə qiymətli bir dəlilə çevrilə bilər. Əgər bir səhifənin sonunda yazılmış catchword növbəti səhifənin ilk kəlməsi ilə uyğun gəlmirsə, dərhal hökm verməməli, bir neçə ehtimalı yoxlamalıyıq.
Misbinding və Reordered Folios
Vərəqlər yanlış qaydada bağlanıbsa, buna:
Misbinding
deyilir.
Vərəqlər sonradan öz ilkin ardıcıllığını itirərək başqa qaydada düzülübsə:
Reordered Folios
terminindən istifadə edə bilərik.
Məsələn, əlyazma zamanla dağıla, cildi açıla və vərəq dəstələri bir-birindən ayrıla bilər. Sonrakı cildləmə zamanı bir vərəq və ya bütöv bir gathering yanlış yerə yerləşdirilə bilər.
Lakin bugünkü dərsin əsas qaydalarından biri bu idi: yalnız bir uyğunsuzluq gördüyümüz üçün dərhal “bu folio misbound-dur” deyə bilmərik.
Dəlilin gücünə uyğun danışmalıyıq.
Dəlil zəifdirsə:
The folio may have been misbound.
Dəlil daha güclüdür, amma hələ qəti deyilsə:
The folio appears to have been misbound.
Bir neçə müstəqil dəlil eyni nəticəni təsdiqləyirsə, yalnız o zaman daha qəti hökm vermək mümkündür:
The folio is misbound.
Bu fərq bugünkü dərsin ən mühüm elmi dərslərindən biri idi.
Lacuna — mətn boşluğu
Yeni öyrəndiyimiz mühüm terminlərdən biri:
Lacuna
oldu.
Lacuna mətndə olan boşluq və ya itmiş hissədir.
Lakin hər lacuna fiziki vərəq itkisi demək deyil.
Əgər əlyazmanın kağızları yerindədir, lakin mətnin bir hissəsi yoxdur, qarşımızda mətn itkisi ola bilər.
Textual Lacuna
Əgər fiziki vərəqin özü itib:
Physical Loss
və ya konkret vəziyyətdə:
Missing Leaf
deyə bilərik.
Bu fərq çox əhəmiyyətlidir. Çünki mətnin olmaması ilə kağızın olmaması eyni hadisə deyil.
Katib də mətni buraxa bilər
Əgər əlyazmanın fiziki quruluşu salamatdır, amma katib köçürmə zamanı mətnin bir hissəsini yazmayıbsa, buna:
Scribal Omission
deyilir.
Katibin gözü bənzər sonlu iki sətir arasında atlaya bilər. Beləliklə aradakı bir neçə söz, sətir, hətta daha böyük mətn parçası köçürülmədən qala bilər.
Bənzər sonluqlar səbəbilə baş verən bu hadisənin xüsusi termini:
Homoeoteleuton
dur.
Bənzər başlanğıclar səbəbilə gözün atlaması isə:
Homoeoarcton
adlanır.
Bunlar xüsusilə mətnşünaslıq və nüsxələrin müqayisəsi zamanı əhəmiyyətlidir.
Palaeography, Codicology və Textual Criticism
Bugünkü dərsdə bu üç sahənin sərhədlərini də bir qədər daha aydınlaşdırdıq.
Tarixi yazı növlərini, hərflərin formalarını, yazı əlini, qələmin hərəkətini və katib əlinin dəyişməsini araşdırırıqsa:
Palaeography
sahəsindəyik.
Kağızı, folionu, bifoliumu, quire-ləri, tikişi, cildi və kitabın fiziki quruluşunu araşdırırıqsa:
Codicology
ilə məşğuluq.
Müxtəlif nüsxələri bir-biri ilə müqayisə edib hansı beytdə, cümlədə və ya hissədə əlavə, əskiklik, yerdəyişmə və ya variant olduğunu araşdırırıqsa:
Textual Criticism
sahəsinə keçirik.
Məsələn, Xosrov və Şirin əlyazmalarını müqayisə edərkən bir nüsxədə olan böyük bir şeir hissəsinin başqa nüsxədə olmadığını müəyyənləşdirmək artıq mətn tənqidi məsələsidir. Lakin bunun səbəbinin fiziki vərəq itkisi olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün codicological evidence də lazım ola bilər.
Beləcə bu sahələr bir-birindən fərqlidir, amma əlyazma araşdırmasında bir-birinə kömək edir.
Bugünkü praktik təmrin
Təmrində belə bir fərziyyə qurduq:
73v-də catchword “padişah”dır.
74r isə başqa ifadə ilə başlayır.
75r və 75v-də mətn davam edir.
76r-də birdən “padişah əgər...” ifadəsi qarşımıza çıxır.
İlk baxışda 76-cı folionun yanlış bağlandığını düşünə bilərik.
Lakin bugünkü dərs bizə öyrətdi ki, bu hələ nəticə deyil. Bu yalnız bir hypothesis-dir.
Əvvəl 73v-nin son iki-üç sətrini və 76r-nin ilk iki-üç sətrini müqayisə etməliyik.
Mətn təbii şəkildə davam edirmi?
Textual Continuity
Məna davam edirmi?
Semantic Continuity
Cümlənin qrammatik quruluşu davam edirmi?
Grammatical Continuity
Bundan sonra 74 və 75-ci folionun catchword-lərinə baxmalıyıq.
Sonra quire structure, sewing, conjugate leaves və varsa qopmuş vərəqdən qalan dar kağız hissəsini yoxlamalıyıq.
Belə qalıq:
Stub
adlanır.
Nəhayət, əsərin başqa əlyazma nüsxələri varsa, onlarla müqayisə etməliyik.
Mətn tənqidində müqayisədə istifadə etdiyimiz hər bir əlyazma nüsxəsi:
Witness
adlandırıla bilər.
Beləcə bircə kəlmədən çıxış edərək hökm vermək əvəzinə, mətn və kitabın fiziki quruluşundan gələn müxtəlif dəlilləri birləşdiririk.
Bir-birini təsdiqləyən müstəqil dəlillərə:
Corroborating Evidence
deyə bilərik.
Dəlillərin üst-üstə yığılaraq bir nəticəni gücləndirməsi isə:
Cumulative Evidence
anlayışı ilə ifadə oluna bilər.
Ən mühüm dərs: müşahidə nəticə deyil
Bugünkü iki saatlıq dərsdən mənim üçün ən əhəmiyyətli nəticələrdən biri metodoloji idi.
Elmi araşdırmada dörd mərhələni bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Birinci:
Observation
Müşahidə. Yəni nə gördük?
İkinci:
Hypothesis
Fərziyyə. Gördüyümüz hadisənin mümkün izahı nədir?
Üçüncü:
Testing
Yoxlama. Fərziyyəmizi hansı dəlillərlə sınaya bilərik?
Dördüncü:
Conclusion
Nəticə.
Burada əsas qayda çox sadə, amma çox əhəmiyyətlidir:
Dəlilin icazə verdiyi qədər hökm verməliyik.
Müşahidəni nəticə ilə qarışdırmamalıyıq.
Əvvəl gördüyümüzü qeyd etməli, sonra mümkün izahları qurmalı, hər ehtimalı dəlillərlə yoxlamalı və yalnız bundan sonra nəticəyə gəlməliyik.
Termin öyrənmək nə üçün bu qədər əhəmiyyətlidir?
Dərsin sonunda isə mənim üçün daha ümumi bir fikir ortaya çıxdı.
Biz terminlərlə yalnız danışmırıq; terminlər bizə düşüncəmizi dəqiqləşdirməkdə kömək edir.
Əlbəttə insan yalnız sözlə düşünmür. Şəkillə, səslə, məkanla, hisslə və başqa vasitələrlə də düşünə bilər. Lakin elmi və abstrakt sahələrdə terminologiya son dərəcə güclü düşüncə alətinə çevrilir.
Dərsdən əvvəl bir əlyazmada “burada nəsə əskikdir” deyə bilərdik.
İndi isə soruşuruq:
Fiziki vərəq itib?
Missing Leaf
Mətn itib?
Textual Lacuna
Katib köçürməyib?
Scribal Omission
Vərəq yanlış bağlanıb?
Misbinding
Yoxsa vərəqlərin sırası sonradan dəyişib?
Reordered Folios
Əlyazma dəyişməyib. Dəyişən bizim onu görmək və təsnif etmək qabiliyyətimizdir.
Buna görə termin öyrənmək sadəcə xarici sözlər əzbərləmək deyil. Hər düzgün öyrənilmiş termin əvvəl qarışıq gördüyümüz bir hadisənin sərhədlərini daha aydın görməyimizə kömək edir.
Bu düşüncənin ana dilində elmi təhsillə də birbaşa əlaqəsi vardır. Əgər bir insan öz ana dilində yalnız gündəlik danışığı öyrənib, amma həmin dildə fəlsəfə, məntiq, hüquq, riyaziyyat, tibb, tarix, texnologiya və başqa elmləri oxumayıbsa, onun həmin dildəki elmi söz və anlayış repertuarı təbii olaraq məhdud qala bilər.
Problem dilin özündə deyil. Problem həmin dildə qurduğumuz elmi və konseptual dünyanın nə qədər geniş olmasındadır.
Bir dildə elm öyrənmək buna görə yalnız məlumatı həmin dilə tərcümə etmək deyil. O dildə yeni anlayışlar arasında əlaqələr qurmaq, yeni suallar vermək və yeni düşüncə alətləri yaratmaqdır.
Bugünkü dərsdən mənim üçün qalan ən gözəl nəticə də budur:
Yeni termin öyrənmək həmişə yeni bir gerçəklik yaratmır; çox vaxt qarşımızda onsuz da mövcud olan gerçəkliyin daha çox fərqini görə bilməyimizə imkan yaradır.
Bugünkü dərsdə əlyazma eyni əlyazma olaraq qaldı. Amma ona baxan gözümüz əvvəlki göz deyildi.
Bir əlyazmanın qarşısında öyrənmək: Fəraiz məcmuəsi üzərində kodikologiya və paleoqrafiya imtahanım
Son günlər üzərində işlədiyim bu əlyazma mənim üçün sadəcə bir kitab oxuma işi olmadı. Əslində onu özüm üçün kiçik bir kodikologiya və paleoqrafiya imtahanına çevirdim. Məqsədim mətni yalnız oxumaq deyil, kitabın necə hazırlanmış olduğunu, neçə mətn vahidindən meydana gəldiyini, hansı əllərin orada işlədiyini, hansı əlavələrin sonradan edildiyini və əlyazmanın tarixinin kağızın, mürəkkəbin, çərçivənin, möhürlərin və hətta boş səhifələrin içində necə gizləndiyini öyrənmək idi.
Bu məqalədə buna görə yalnız əlyazmanı tanıtmaq istəmirəm. Öz müşahidələrimi də tənqid etmək istəyirəm: harada doğru gördüm, harada tələsdim, harada səhv etdim və bu səhvlər mənə nə öyrətdi?
Araşdırma zamanı əlyazmanın son hissələrindən 47–78-ci foliolar arasındakı çoxsaylı səhifələri ayrıca müqayisə etdim; əvvəlki folioları isə mətnin başlanğıcı, vəqf qeydi, ölçülər, sətir sayı, tikiş və digər fiziki əlamətlər baxımından yoxladım. Paralel olaraq əsərin kimliyi və provenansı barədə kataloq və elmi mənbələrə də baxdım.
Əvvəlcə nəticə: bu imtahandan neçə alardım?
Özümə qiymət vermək əvəzinə, bugünkü bilik səviyyəmi bir müəllimin qiymətləndirməsi kimi götürsəm, kodikologiyada təxminən 8/10, paleoqrafiyada isə 7/10 səviyyəsində olduğumu deyərdim.
Bu, “artıq mütəxəssisəm” demək deyil. Əksinə, əsas fərq budur ki, bir neçə həftə əvvəl səhifəyə baxıb daha çox “nə yazılıb?” sualını verirdimsə, indi eyni səhifəyə baxanda avtomatik olaraq başqa suallar da ortaya çıxır:
folio rectodur, yoxsa verso?
mətn bloku neçə sətirdir?
çərçivə mətndən əvvəl, yoxsa sonra çəkilib?
rubrication əsas mətnlə eyni mərhələdədirmi?
catchword varmı?
bu boşluq təsadüfidirmi, yoxsa yeni mətn vahidini göstərir?
əl dəyişibmi?
kağız dəyişibmi?
marginal qeyd əsas katibindir, yoxsa sonrakı oxucunun?
möhür kitabın hazırlanmasına, yoxsa sonrakı provenansına aiddir?
Əsl inkişaf məncə budur.
Əlyazmanın kimliyi: artıq nəyi bilirik?
Əlyazma ferâiz, yəni İslam miras hüququ və miras paylarının hesablanması ilə əlaqəli mətnlərdən ibarətdir. “Ferâiz” sözü mirasçılara müəyyən edilmiş paylardan gəlir və klassik fiqh ədəbiyyatında miras hüququ ayrıca Kitābü’l-Ferāʾiż başlığı altında işlənmişdir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Əlimizdəki kitab isə görünür, tək bir əsər deyil. İndiki mərhələdə ona ən təhlükəsiz şəkildə:
çoxmətnli Fəraiz məcmuəsi — multi-text manuscript
demək olar.
Burada ilk böyük dərsimiz də meydana çıxır.
Əvvəllər mən mətn dəyişikliklərini gördükcə ayrı “kitab” və hətta ayrı “kodikoloji vahid” deməyə meylli idim. Bu tamamilə əsassız deyildi, amma metodoloji baxımdan tələsik idi.
Düzəliş: Mətn vahidinin dəyişməsi avtomatik olaraq kodikoloji vahidin dəyişməsi demək deyil.
Bir katib eyni kağız dəstəsində beş ayrı risaləni ardıcıl köçürə bilər. O halda beş textual unit, amma bir codicological unit ola bilər.
Bunun əksinə, əvvəl başqa yerdə hazırlanmış iki dəftər sonradan bir cildə birləşdirilə bilər. O zaman artıq composite manuscript ehtimalı yaranır.
Bizim əlyazmada sonuncu ehtimal xüsusilə 76-cı folio ətrafında güclənir, amma hələ sübut olunmayıb.
Mənim ən yaxşı müşahidələrimdən biri: kitabın istehsal ardıcıllığı
Səhifələrə baxarkən diqqətimi çəkən ilk şeylərdən biri qırmızı çərçivə idi.
Bir sıra yerlərdə çərçivə hərflərin yanına çatanda dayanır, hərfin ətrafından keçir və sonra davam edir. Mən bundan belə nəticə çıxarmışdım:
mətn əvvəl yazılıb, qırmızı çərçivə sonra çəkilib.
Bu müşahidə əsasən doğrudur.
Bu artıq sadəcə “gözəl qırmızı xətt var” müşahidəsi deyil. Kodikoloqun verməli olduğu sual budur: hansı əməliyyat əvvəl baş verdi?
Başqa səhifələrdə isə daha maraqlı hadisə görünür. Qara mətn sətirləri artıq çox sıx yerləşdirilib, qırmızı başlıqlar və izahlar onların arasındakı dar boşluqlara daxil edilib. Xüsusilə 72–73-cü foliolar bu baxımdan çox faydalıdır.
Buna görə hazırkı istehsal modelimiz belədir:
qara əsas mətn → qırmızı rubrication → ehtimalən çərçivə.
Burada isə özümə yarım bal kəsərdim.
Çünki bir ara bunu tam sübut olunmuş ardıcıllıq kimi qəbul etməyə yaxınlaşmışdım. Halbuki qara mətnin qırmızı əlavələrdən əvvəl olduğunu güclü şəkildə görə bilirik; rubrication ilə çərçivənin öz aralarındakı dəqiq ardıcıllığını isə bütün kitab üçün hələ sübut etməmişik.
Kodikologiyanın əsas dərslərindən biri budur:
Gördüyümüz şeyi gördüyümüz qədər deməliyik; bir addım artıq yox.
25 sətirdən 17 sətirə: böyük dəyişiklik
Əsas hissədə səhifələrin əksəriyyətində təxminən 25 sətir olduğunu saydım.
Bu sayımı dəfələrlə təkrar etdim. 47, 57–60, 67–74 və başqa foliolar bunu təsdiqləyir.
Amma kitabın sonunda vəziyyət birdən dəyişir.
76–77 ətrafında:
25 sətir → təxminən 17 sətir
olur.
Eyni zamanda:
çərçivəli səhifə → çərçivəsiz səhifə,
sıx yazı → daha açıq yazı,
kiçik və kompakt ductus → daha iri və sərbəst ductus
keçidi görünür.
Burada mənim ilkin müşahidəm doğru istiqamətdə idi: “burada bir şey dəyişib.”
Amma ilk ifadəm bir qədər artıq qəti idi: “buradan başqa əl başlayır.”
İndi bunu daha elmi şəkildə belə yazmaq lazımdır:
76-cı folio ətrafında yeni scribal/codicological phase üçün güclü əlamətlər meydana çıxır. Ayrı katib əli ehtimalı yüksəkdir; ayrıca kodikoloji vahid olması isə kağız, gathering və tikiş quruluşu ilə ayrıca yoxlanmalıdır.
Bu iki cümlə arasındakı fərq mənim üçün çox mühüm dərs oldu.
Xətti tanımaqda ən böyük səhvim
Bu əlyazma mənim paleoqrafiya məşqimin də yaxşı bir imtahanı oldu.
Əvvəl sətirlərin sağdan sola bir qədər yüksəldiyini gördüm. Təxminən 1–2 mm-lik yüksəliş var. Əliflər və lamlar da tam şaquli deyil; müəyyən maililik göstərirlər.
Bu əlamətlərə görə Nəstəliq və ya Təlik ehtimalını düşündüm.
Burada səhvim vardı.
Səhv müşahidədə deyildi. Sətirin yüksəlməsini düzgün görmüşdüm.
Səhv bir əlamətə həddindən artıq diaqnostik əhəmiyyət verməkdə idi.
Sonra başqa hərflərə baxdım.
Sin və şin:
س — ش
formalarında dişlərin aydın olduğunu gördüm.
Kəşidə çox az idi. Katib sətri doldurmaq üçün sözləri uzun horizontal xətlərlə dartmırdı.
Əlif və lamlar yüngül maili olsa da, bütöv səhifə Nəstəliqin güclü diaqonal ritmini yaratmırdı.
Mim formalarını müqayisə etdikdə onların mövqeyə görə dəyişdiyini gördüm: bəzən kiçik daxili boşluğu olan düyün, bəzən daha sıx forma, bəzən isə uzanmış bağlantı.
Qafda horizontal hissə nisbətən düz və qısa idi.
Bunların hamısını bir yerə qoyduqda nəticə dəyişdi:
Əsas xətt Nəsxdir.
Daha dəqiq desək, onu hazırda kompakt, sürətli, kitab köçürməsinə uyğun Osmanlı Nəsxi kimi təsvir etmək daha münasibdir.
Bu mənim paleoqrafiya dərsimdə ən qiymətli səhvlərdən biri oldu:
Paleoqrafiyada bir hərf və ya bir əlamət hökm vermir. Ductus, proportion, connectivity, teeth, descenders, kashīda, letter allographs və bütöv səhifənin ritmi birlikdə hökm verir.
Mim mənə başqa bir dərs öyrətdi
Mimə baxanda əvvəl çaşdım.
“Elm”, “təlim”, “təəllüm”, “əzim” kimi sözlərdə mim eyni görünmürdü. Bir yerdə düyün kimi, bir yerdə kiçik gözlü, başqa yerdə daha sıx idi.
İlk mərhələdə belə fərqlər adamı “əl dəyişibmi?” sualına apara bilər.
Amma burada öyrəndiyim anlayış allograph oldu.
Eyni hərfin:
əvvəlki hərfə,
sonrakı hərfə,
söz içindəki mövqeyinə,
qələmin həmin anda gəldiyi istiqamətə
görə müxtəlif formaları ola bilər.
Deməli:
hərf formasının dəyişməsi = avtomatik katib dəyişikliyi deyil.
Katib müəyyən hərflər sistemini təkrar-təkrar necə qurur — bunu müqayisə etmək lazımdır.
47–48-ci foliolar mənim üçün kiçik laboratoriyadır
Bu iki folioda əsas mətn, qırmızı rubrication, cədvəl və müxtəlif marginal qeydlər birlikdə görünür.
Xüsusilə cədvəldə təkrar olunan ابن / بنت kimi sözlər əla paleoqrafik material verir.
Niyə?
Çünki eyni katib eyni sözü bir səhifədə dəfələrlə yazır.
Beləliklə, “ideal əlif necə olmalıdır?” kimi dərslik sualından çıxıb daha real suala keçirik:
Bu konkret katib əlifi necə yazır?
Paleoqrafiyanın əsl başlanğıcı məncə buradadır.
Cədvəlləri tanımaqda doğru istiqamətdə getmişəm
Əlyazmada yalnız adi prose text yoxdur.
Mən müxtəlif formalara rast gəldim:
xətli cədvəllər;
xətt çəkilmədən sütunlaşdırılmış məlumat;
şəcərəni xatırladan sxemlər;
mirasçıların paylarını göstərən hesab quruluşları;
səhifənin müxtəlif istiqamətlərinə yerləşdirilmiş rəqəm və sözlər.
Əvvəl “cədvəl yoxdur, amma cədvəl kimidir” deyirdim.
Üstəlik, sonrakı səhifələr göstərir ki, bunlar sadəcə dekorasiya deyil. Ferâiz elmi hesablamanı tələb etdiyindən belə sxemlər əsərin didaktik funksiyasının bir hissəsidir.
Ferâiz klassik hüquq elmində mirasçıların müəyyən edilmiş paylarını hesablamaqla bağlı ayrıca ixtisaslaşmış sahə idi. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Beləliklə, bu kitab yalnız “oxunan mətn” olmayıb; böyük ehtimalla öyrənilən, məsələ həll edilən və hesab aparılan kitab olub.
Catchword məsələsində yaxşı nəticə
Səhifənin aşağısında çərçivədən kənarda yazılan və növbəti səhifənin ilk sözünü qabaqcadan verən sözləri əvvəl sadəcə əlavə söz hesab etmək mümkündür.
Onların catchword, Osmanlı əlyazma terminologiyasında müşir/reddadə, ərəbcə taʿqība funksiyası daşıdığını müəyyənləşdirdik.
Bu çox vacibdir.
Çünki catchword sadəcə katib adəti deyil. Biz ondan:
yarpaq düşüb-düşmədiyini,
folioların sırasının pozulub-pozulmadığını,
dəftərin düzgün bağlanıb-bağlanmadığını
yoxlamaq üçün istifadə edə bilərik.
Bu müşahidəni öz qiymətləndirməmdə tam doğru hesab edərdim.
Kitabın əvvəli və sonu: burada terminologiyanı öyrəndim
Əsas mətnin başlanğıcı yoxdur. Qalan ilk səhifə cümlənin ortasından başlayır.
Buna görə kitab:
acephalous / nāqiṣ al-awwal — ناقص الأول
vəziyyətindədir.
Burada əvvəllər “incipit budur” demək düzgün olmazdı. Çünki əsl incipit itmişdir.
Bu düzəliş vacibdir.
Kitabın sonunda da son ərəb mətninin 77-ci folioda tamamlanmadan davam etdiyi görünür, sonra isə normal mətn yoxdur. Buna görə son hissə üçün də:
nāqiṣ al-ākhir — ناقص الآخر
ehtimalı güclüdür.
Deməli əlyazma həm əvvəldən, həm sondan naqis ola bilər.
Amma neçə folio itmişdir?
Bilmirik.
Məhz burada kodikoloq “bilmirəm” deməyi bacarmalıdır.
Boş səhifələr də məlumatdır
66-cı folio ətrafında bir əsər bitir və səhifənin qalan hissəsi boş qalır.
Başqa yerdə isə bir əsər bitir və yeni mətn eyni səhifədə dərhal başlayır.
Bu iki keçid növünü ayırmaq vacibdir.
Çünki məcmuənin yaranma tarixini anlamağa kömək edir.
Əgər hər əsər ayrıca hazırlanıb yüz il sonra cildlənsəydi, eyni səhifənin içində birinin bitib digərinin başlamasını izah etmək daha çətin olardı.
Deməli, indiki sübut ən azı bəzi mətnlərin bir-birinin ardınca planlı şəkildə köçürüldüyünü göstərir.
Bu isə “məcmuədir” nəticəmizi gücləndirir.
Vəqf möhürü: kitabın ikinci həyatı
Əlyazmanın ən qiymətli xüsusiyyətlərindən biri təkrar görünən oval möhürdür.
Bizim oxuduğumuz mətn başqa bir Kemankeş Emir Hoca nüsxəsi haqqında Türkiyə Yazma Eserler Kurumu tərəfindən yayımlanan konservasiya sənədindəki möhürlə çox yaxın uyğunluq göstərir. Orada möhür belə qeydə alınıb: kitab Seyyid Abdülqadir, yəni Emir Hoca əl-Üsküdari tərəfindən Üsküdardakı Valide Sultan əl-Atik məscidinə vəqf edilib və möhür 1135 H / 1722–23-cü ilə tarixlənib. (Kitap Sıhahanesi)
Bu, bizim öz oxumamızı ciddi şəkildə gücləndirir.
Üstəlik əlyazmadakı vəqf şərtnaməsi kitab tarixinin sosial tərəfini açır. Orada tələbəyə kitabın rəhn və ya maliyyə məsuliyyəti daşıyan kəfil qarşılığında verilməsi, kitabın qorunması, kağızının bükülməməsi, cildinin sökülməməsi, uşağın əlinə verilməməsi, dəyişdirilməməsi kimi şərtlər qoyulur.
Bu artıq sadəcə “kitab kimindir?” sualının cavabı deyil.
Bu, 18-ci əsr Osmanlı kitabxanasında kitabın necə dövr etdiyini göstərən məlumatdır.
Kemankeş kolleksiyasının sonradan Hacı Selim Ağa Yazma Eser Kütüphanəsinə daxil olduğu da rəsmi kitabxana tarixində təsdiqlənir; rəsmi məlumat kolleksiyanın Üsküdardakı Valide Atik mühitindən 1924-cü ildə Hacı Selim Ağa kitabxanasına keçdiyini bildirir. (Haciseilimaga)
Deməli əlyazmanın provenans zəncirinin ən azı bu hissəsini artıq kifayət qədər inamla yaza bilərik:
hazırlanma/köçürülmə → sonradan Kemankeş Emir Hoca mülkiyyəti → 1135 H-də Valide-i Atikə vəqf → 1924-cü ildə Hacı Selim Ağa kolleksiyasına intiqal.
Amma “157” rəqəmini hazırkı shelfmark kimi qəbul etməyimiz düzgün olmaz.
Bu rəqəm köhnə inventar/shelfmark ola bilər. Müasir demirbaş nömrəsini ayrıca müəyyənləşdirməliyik.
1058 tarixi: burada çox ehtiyatlı olmaq lazımdır
Əsas böyük mətnin sonunda mən:
سنة ثمان وخمسين وألف
tipli tarix ifadəsi oxudum.
Əgər oxunuş doğrudursa:
1058 H = təxminən 1648 M.
Aşağıda başqa bir əlin rəqəmlə “1058” yazması da bu oxunuşu dəstəkləyir.
Amma burada özümə yenə xəbərdarlıq edirəm:
1058-i görmək hələ “bütün bu kodeks 1648-də yazılıb” demək deyil.
Bu tarix:
həmin mətnin telif tarixi,
şərhin tamamlanma tarixi,
həmin nüsxənin istinsah tarixi
ola bilər.
Bunu colophon sintaksisi müəyyənləşdirəcək.
Bu fərqi nəzərə almadan “əlyazmanın tarixi 1648-dir” desəm, səhv etmiş olaram.
Bəs müəllif kimdir? “Şərh-i Mətin” nədir?
Burada araşdırma çox maraqlı, amma təhlükəli bir nöqtəyə çatdı.
Əsas mətnin sonunda mənim oxuduğum misralardan biri təxminən belə bir məna verir:
“namu tarixi oldı Şərh-i Mətin.”
Bu ifadə həqiqətən əsərin adı və eyni zamanda tarix düşürmə — chronogram ola bilər.
Ancaq bunun üçün əsl yazılışı dəqiq müəyyən edilməlidir. “Şərh-i Mətin” sözlərinin əbcədini hesablamazdan əvvəl hərflərin dəqiq diplomatik oxunuşunu almalıyıq.
İnternet və elmi kataloq araşdırmasında isə maraqlı bir namizədə rast gəldim.
16-cı əsr Osmanlı alimi Seyyid Ahmed Leâlî Çelebi (ö. 971/1563) fıqh, kəlam, ərəb dili və ədəbiyyatı ilə yanaşı ferâiz və riyaziyyatla da məşğul olub. TDV onun Kemalpaşazadədən dərs aldığını, fetva katibliyi və qazılıq etdiyini və ferâiz sahəsində əsər yazdığını bildirir. (TDV İslâm Ansiklopedisi) Başqa bio-biblioqrafik mənbədə onun əsərləri arasında açıq şəkildə “Feraiz ilminden bir metn-i metîn” qeyd olunur. (Teis)
Daha maraqlısı: 2024-cü ildə məhz Leâlî Ahmed Çələbinin Risâle fi’l-Ferâiz əsəri haqqında 162 səhifəlik magistr işi hazırlanıb. Tədqiqat əsərin nüsxələrini, müəllifliyini, metodunu və mənbələrini ayrıca araşdırıb və onun tələbələrin ferâizi daha asan öyrənməsi üçün muxtəsər və sxematik şəkildə qurulduğunu bildirir. (Tezara)
Bu bizim əlyazmamız üçün çox maraqlı namizəddir.
Amma burada ən mühüm cümlə budur:
Hələ bu əsərin Leâlî Ahmed Çələbinin əsəri olduğunu demək olmaz.
“Metn-i metîn” ifadəsinin uyğunluğu maraqlı ipucudur, sübut deyil.
Hətta “Şərh-i Mətin” oxunuşumuz doğru olarsa, bu Leâlînin metn-i metîn adlandırılan ferâiz mətninə yazılmış şərh ola bilərmi?
Mümkündür.
Hazırda sübut olunubmu?
Xeyr.
Bunun üçün Leâlînin Risâle fi’l-Ferâiz əsərinin nəşr edilmiş/təhqiq edilmiş mətnini bizim əlyazmadakı əsas mətnlə cümlə-cümlə müqayisə etmək lazımdır.
Məncə araşdırmamızın növbəti böyük addımı məhz budur.
Bu gün üçün nə məlumdur, nə naməlumdur?
İndi artıq kifayət qədər inamla deyə bilirik ki, əlyazma ferâiz/miras hüququ məcmuəsidir; türk və ərəb mətnləri ehtiva edir; bir neçə müstəqil textual unit mövcuddur; əsas hissə qırmızı çərçivəli və əsasən 25-sətirlik Nəsx əlindədir; qara mətn və qırmızı rubrication ayrı istehsal mərhələlərini göstərir; müxtəlif cədvəl və hesab sxemləri vardır; kitabın əvvəli naqisdir; sonu da böyük ehtimalla naqisdir; 76-cı folio ətrafında 17-sətirlik, çərçivəsiz və paleoqrafik cəhətdən fərqlənən bir hissə meydana çıxır; sonrakı oxucuların marginal qeydləri vardır; Kemankeş Emir Hoca vəqf provenansı isə xarici mənbə ilə də təsdiqlənir.
Amma bir sıra əsas məsələlər hələ açıqdır:
müasir shelfmark nədir; əsas əsərin dəqiq adı nədir; “Şərh-i Mətin” düzgün oxunuşdurmu; onun müəllifi və şarihi kimdir; 1058 tarixi telif, şərh, yoxsa istinsah tarixidir; məcmuədə dəqiq neçə əsər var; 76-dakı dəyişiklik ayrıca gathering və kodikoloji vahiddirmi; nə qədər başlanğıc və son yarpaq itib; Leâlî Ahmed Çələbi əlaqəsi doğrudurmu?
Bunları bilmədiyimizi yazmaq araşdırmanın zəifliyi deyil. Əksinə, elmi işdə məlum olanla ehtimal ediləni ayırmaq əsas bacarıqlardan biridir.
Özüm haqqında çıxardığım nəticə
Bu əlyazma üzərindəki məşq mənə göstərdi ki, kodikologiyada artıq ən mühüm başlanğıc mərhələni keçmişəm: kitabı yalnız mətn kimi görmürəm.
Kağızın rəngindəki dəyişiklik, tikiş, boş folio, catchword, qırmızı çərçivənin hərfin qarşısında dayanması, 25 sətirin birdən 17-yə düşməsi, eyni səhifədə iki əsərin sərhədi, başqa əlin marginal qeydi — bunların hər biri artıq mənim üçün məlumatdır.
Ən çox inkişaf etməli olduğum sahə isə paleoqrafik hökmün sürətidir.
Bəzən düzgün əlaməti görürəm, amma ondan həddindən artıq tez nəticə çıxarıram. Maili baseline görüb Nəstəliq ehtimalını böyütməyim bunun yaxşı nümunəsidir. Eyni problem kodikologiyada da olur: əl dəyişməsini görüb dərhal “ayrı kodikoloji vahid” demək.
Bundan sonra özüm üçün bir qayda qoyuram:
Əvvəl təsvir et, sonra müqayisə et, ən sonda adlandır.
“Bu Nəstəliqdir” deməzdən əvvəl yazmalıyam: baseline belədir, sinin dişləri belədir, əlif bu bucaqla enir, kəşidə bu qədərdir, ya və nun belə qapanır.
“Bu ayrı dəftərdir” deməzdən əvvəl: sətir sayı dəyişir, frame yox olur, əl dəyişir, kağız belə görünür, tikiş burada yerləşir, catchword bunu göstərir.
Məncə kodikologiya və paleoqrafiyanı öyrənməyin əsas məntiqi də budur: əlyazmaya hökm vermək deyil, əlyazmanın özünün bizə hökmü necə verdiyini öyrənmək.
Bu Fəraiz məcmuəsi hələ bizə adını, müəllifini, şarihini və bütün tarixini açmayıb. Amma artıq bir şey dəyişib: bir neçə həftə əvvəl mən bu səhifələrdə əsasən sözləri görürdümsə, indi kitabın özünü görməyə başlayıram.
بو گونکو درسدن، عرب الیفباسی ایله بیر خولاصه و لاتین الیفباسی ایله ده بیر مقاله حاضیرلاغدیق. آشاغادا گورونورلر:
البته. بو اوچونجو درسین قیسا، اما درس دفترینده ساخلاماغا یارایان خلاصه‌سیدیر:
درس ۳ ـ خطلری تانیماغین عملی خلاصه‌سی
بو درسده اساس مقصد مختلف تاریخی خطلری فقط آدلاری ایله تانیماغ یوخ، اونلاری گؤرونوش و یازی خصوصیتلرینه گؤره بیر ـ بیریندن آییرماغ ایدی.
۱. نسخ
نسخ عمومیتله آچیق، منظم و اوخوناقلی خطدیر. حرفلر بیر ـ بیریندن داها راحت سئچیلیر. سطر خطی نسبتاً ثابتدیر. الیف و لام کیمی عمودی حرفلر آچیق گؤرونور؛ سین و شینین دندانه‌لری ده عمومیتله داها سئچیله بیلیر.
اما «نسخده الیف همیشه کاملاً دوزدور» کیمی مطلق قاعده قویماق اولماز. کاتب، زمان و منطقه‌یه گؤره فرق اولور.
قیسا فورمول:
نسخ = ثابت، آچیق، اوخوناقلی
۲. تعلیق
تعلیقده یازی داها آخیجی، باغلانتیلی و مئیل‌لی گؤرونه بیلیر. حرفلرین بیر ـ بیرینه کئچیشی نسخدن داها گوجلو hiss olunur.
تعلیقی فقط «تیز یازیلان خط» کیمی تعریف ائتمک دوغرو دئییل. اساس مسئله یازینین عمومی حرکت نظامی، باغلانمالار و مئیل‌دیر.
قیسا فورمول:
تعلیق = آخیجی، باغلانتیلی، مئیل‌لی
۳. نستعلیق
نستعلیقده کشیده‌لر، کلمه‌لرین قالخما ـ ائنمه‌سی و آسیلی کیمی گؤرونن ریتم چوخ اؤنملی‌دیر. کلمه‌لر همیشه مکانیکی بیر دوز سطر اوستونده اوتورمور.
اوزون افقی حرکتلر، قوسلار و ائنن حرفلر عمومی یازی ریتمینی یارادیر.
اهمیتلی دوزلت‌مه: نستعلیق فقط «سطر آشاغیا مئیل ائدیر» دئمک دئییل. بزه‌ن سطر عمومی باخیمدان دوز گئده بیلر، اما کلمه‌لرین اؤز ایچینده قالخما ـ ائنمه ریتمی وار.
قیسا فورمول:
نستعلیق = کشیده‌لی، آسیلی، ریتمیک
۴. رقعه
رقعه عملی یازی خطیدیر. حرکتلر عمومیتله قیسا، ساده و سیخیشمیش‌دیر. حرفلرین شکللری عملی یازی احتیاجینا گؤره ساده‌لشه بیلر.
رقعه‌نی سیاقتله قاریشدیرماماق لازیم‌دیر.
قیسا فورمول:
رقعه = قیسا، ساده، عملی
۵. دیوانی
دیوانی سیخ، قوسلو، باغلانتیلی و بزه‌ن تزئینی گؤرونوشه مالیک‌دیر. حرفلر و کلمه‌لر بیر ـ بیرینین آراسینا گیرə، اوست ـ اوسته گله بیلر. عثمانلی دیوان و سارای اداری محیطی ایله خصوصی علاقه‌سی وار.
اما «آخیجی گؤرونور، دئمک تیز یازیلیب» نتیجه‌سینی چیخارماق اولماز.
قیسا فورمول:
دیوانی = سیخ، قوسلو، تزئینی و بیر ـ بیرینه کئچن
۶. سیاقت
سیاقت خصوصیله مالی، حساب و اداری سندلرده ایشلنن تخصصلاشمیش بیر یازی نظامیدیر. اختصارلار، خصوصی حرف شکللری و عدد یازما اصوللاری اولا بیلر.
بونا فقط «چتین» یا «تیز یازیلان عرب خطی» دئمک دوغرو دئییل؛ اؤز اداری ـ مالی وظیفه‌سی و یازی نظامی وار.
قیسا فورمول:
سیاقت = اختصارلی، خصوصی، مالی ـ اداری
خطی تشخیص ائتمک اوچون ۸ سؤال
بیر الیازما صفحه‌سینه باخاندا بو سؤاللاری سوروشوروق:
۱. سطر خطی ثابتدیر، یوخسا قالخیر ـ ائنیر؟
۲. کلمه‌لرین ایچینده قالخما ـ ائنمه وارمی؟
۳. الیف و لام نئجه یازیلیر؟
۴. سین و شینین دندانه‌لری نئجه‌دیر؟
۵. سطر خطیندن آشاغیا ائنن حرفلر نئجه حرکت ائدیر؟
۶. کشیده‌لر قیسا‌دیر، اوزون‌دور، چوخدور، آزدیر؟
۷. حرفلر آچیق و آیری‌دیر، یوخسا بیر ـ بیرینین ایچینه گیرir؟
۸. قلمین حرکت نظامی نئجه‌دیر: دوز و منظم، یوخسا آخیجی، قوسلو و مئیل‌لی؟
درس ۳-ون ان اؤنملی قاعده‌سی
بیر حرفə باخیب خطین آدینی دئمک اولماز.
مثلاً تکجه اوزون کشیده گؤردوک دئیه «نستعلیقدیر»، یا دوز الیف گؤردوک دئیه «نسخدیر» دئمک علمی تشخیص دئییل.
دوغرو تشخیصده سطر خطی + حرف شکللری + کشیده + باغلانما + قلم حرکتی + عمومی یازی ریتمی بیرلیکده یوخلانمالیدیر.
بو درس ۳-ون اساس نتیجه‌سی ایدی و درس ۴-ده ائتدیگیمیز حقیقی صفحه تحلیلینین نظری تمه‌لی ده بو درس ایدی.
Bir səhifə niyə bir dərs qədər vaxt apardı? — Nəstəliq xəttini oxumaqdan paleoqrafik təhlilə
Bu gün əlyazmaşünaslıq məşqinə başlayanda planımız daha sürətli idi. Düşünürdüm ki, bir dərsdə üç əlyazma səhifəsini nəzərdən keçirə bilərik. Lakin məşq irəlilədikcə məlum oldu ki, həqiqi paleoqrafik təhlildə bir səhifənin özü bütöv bir dərs üçün kifayət edə bilər.
Əslində bu, dərsin ən mühüm nəticələrindən biri oldu: əlyazmanı oxumaqla əlyazmanın yazısını təhlil etmək eyni şey deyil.
Mətni oxuyarkən əsas sual “burada nə yazılıb?”dır. Paleoqrafik təhlildə isə bunun ardınca başqa suallar başlayır: Bu hərf necə yazılıb? Qələm hansı istiqamətdə hərəkət edib? Hərf niyə eyni sözün başqa yerində fərqli görünür? Kəlmə xəyali sətir xəttinin üzərində necə yerləşir? Bir hərfin hərəkəti özündən sonrakı hərfin şəklini dəyişdirirmi?
Bu gün rəngli bir əlyazma səhifəsini məhz bu üsulla araşdırdıq.
Xəttin adını əvvəlcədən bilməmək
Məşqin mühüm şərtlərindən biri bu idi ki, səhifənin hansı xətlə yazıldığını əvvəlcədən deməyək. Məqsəd kataloqdakı adı yadda saxlamaq deyil, xətti onun öz xüsusiyyətlərindən tanımaq idi.
Buna görə əvvəlcə xəttin adına deyil, onun quruluşuna baxdıq.
İlk müşahidə sətir xətti ilə bağlı idi. Səhifədə yazı ümumi istiqamətdə sətir boyunca hərəkət etsə də, sözlər xətkeşlə çəkilmiş bir xəttin üzərində mexaniki şəkildə oturmurdu. Kəlmələrin öz daxilində enmə və qalxma vardı. Bəzi sözlər sətirdə digərlərindən bir qədər yuxarı və ya aşağı yerləşirdi. Bəzən onların qrafik sahələri bir-birinə yaxınlaşır, hətta üst-üstə düşürmüş kimi görünürdü.
Bu xüsusiyyət sonrakı müşahidələrlə birləşəndə mühüm diaqnostik əlamətə çevrildi.
Hərfi deyil, qələmin hərəkətini görmək
Bu məşqdə mənim üçün ən maraqlı dəyişikliklərdən biri hərflərə baxışımda baş verdi.
Əvvəllər məsələn, “bu nun hərfidir” və ya “bu mimdir” deyib onun şəklini tanımaq kifayət edə bilərdi. Bu dəfə isə sual başqa idi:
Katib bu nunu necə yaradıb?
Qələm haradan başlayıb? Haraya enib? Harada sola dönüb? Harada yenidən yuxarı qalxıb? Sonrakı hərfə hansı hərəkətlə bağlanıb?
Paleoqrafiyada bu hərəkət sistemi “ductus” adlanır.
Bu anlayış “baseline” və “morphology” anlayışlarından fərqlidir. Sadə şəkildə desək:
Baseline — yazı harada yerləşir?
Morphology — yazının forması necədir?
Ductus — qələm həmin formanı necə yaradıb?
Bu üç anlayışı bir-birindən ayırmaq bugünkü məşqin əsas metodoloji qazanclarından biri oldu.
Sin və şin: bir hərfin tək forması yoxdur
Sin və şin üzərində işləyərkən maraqlı bir hadisə gördük.
Əvvəl düşünmək olardı ki, məsələn, sin müəyyən bir formada, şin isə başqa formada yazılmalıdır. Lakin səhifədə həm dişli, həm də uzadılmış formalar vardı. Daha maraqlısı isə eyni sözün təkrarlarında belə hərfin eyni formada yazılmaması idi.
Bu bizi “allograph” anlayışına gətirdi: eyni hərfin müxtəlif yazılış formaları.
Deməli, tarixi əlyazmada hərfin bir “ideal şəkli”ni əzbərləmək kifayət deyil. Eyni katib eyni hərfi mövqeyə, əvvəlki və sonrakı hərfə, sözün ümumi ritminə və qələm hərəkətinə görə müxtəlif formalarda yaza bilər.
Sin və şinin dişlərində də başqa xüsusiyyət diqqəti çəkirdi: onlar sərt və iti bucaqlardan çox yumşaq, qövsvari hərəkətlərlə yaradılmışdı.
Nun: hərfin şəklindən onun hərəkətinə
Nun hərfində sözün ortasındakı forma ilə son nun arasında ciddi fərqlər gördük.
Sözün içində nun bəzən olduqca kiçikləşərək qonşu hərflərin arasında sıxlaşırdı. Son nun isə daha geniş hərəkət imkanına malik idi. Qələm sətir xəttindən aşağı enir, sola doğru hərəkət edir, sonra yumşaq bir qövs yaradırdı.
Burada nöqtələrin yerləşməsi də maraqlı idi. Nöqtənin hərfin gövdəsinə olan məsafəsi bütün nümunələrdə eyni deyildi.
Bu da mühüm bir xəbərdarlıqdır: nöqtənin mövqeyini təkbaşına sabit diaqnostik əlamət hesab etmək olmaz.
Mim: bir hərf qonşusunun təsiri altında dəyişir
Mim məşqi bugünkü dərsin ən məhsuldar hissələrindən biri oldu.
Başlanğıc mimlər bəzən çox kiçik, sıxılmış və düyünvari görünürdü. Son mimlərdə isə düyünə bənzəyən baş hissədən sonra sola və aşağıya doğru uzanan yumşaq quyruq müşahidə edilirdi.
Lakin daha mühüm hadisə medial mimlərdə ortaya çıxdı.
Mimin forması yalnız “mim olduğu üçün” yaranmırdı. Ona gələn əvvəlki qələm hərəkəti də mimin necə görünəcəyini müəyyənləşdirirdi. Əvvəlki hərfdən uzun və güclü bir keşidə gələndə mim həmin hərəkətin içərisində sıxıla, onun qrafik müstəqilliyi azala bilirdi. Daha qısa və incə giriş hərəkətində isə mimin düyünvari başı daha aydın seçilirdi.
Beləliklə, mühüm bir prinsip ortaya çıxdı:
Əlyazmada hərfin forması yalnız həmin hərfin özündən yaranmır; qonşu hərflərin qələm hərəkəti də onun görünüşünü dəyişdirir.
Qaf və kaf: şəkildən sistemə
Qaf və kafı araşdırarkən də ayrı-ayrı formaları əzbərləmək əvəzinə təkrarlanan hərəkət sistemini tapmağa çalışdıq.
Müxtəlif sözlərdə ölçülər və bağlanmalar dəyişirdi, lakin müəyyən qələm hərəkətləri təkrar olunurdu. Xüsusilə bir hərfin digərinə bağlandığı nöqtələrdə iki ayrı hərf bəzən gözə vahid qrafik hərəkət kimi görünürdü.
Bu, oxucu üçün əvvəlcə çətinlik yarada bilər. Çünki müasir çap mətnində gözümüz hər hərfi ayrıca görməyə öyrəşib. Əlyazmada isə katibin qələmi iki və ya daha çox hərfi bir-birinə elə bağlaya bilər ki, onları anlamaq üçün hərflərin sərhədindən çox hərəkətin məntiqini izləmək lazım gəlir.
Ya hərfi və “Yeksan”ın verdiyi dərs
Ya hərfində müxtəlif ölçü və formalar gördük. Bəzi nümunələrdə ya qısa və yığcam idi. Başqa nümunələrdə isə uzanaraq keşidənin mühüm hissəsinə çevrilirdi.
“İqlim” və “təzim” kimi sözlərdə ya eyni ölçüdə və eyni hərəkətlə yazılmırdı. Bəzən qısa və qövsvari, bəzən isə xeyli uzun idi.
“Yeksan” sözü isə xüsusilə maraqlı oldu.
Burada ya sadəcə öz formasını göstərən müstəqil bir hərf kimi davranmırdı. Onun hərəkəti qonşu hərflərin quruluşuna təsir edir, onları vizual olaraq bir-birinə bağlayan sistemin bir hissəsinə çevrilirdi. İlk baxışda ayrı-ayrı hərflər kimi düşünülən elementlər qələmin fasiləsiz hərəkətində vahid qrafik quruluş təsiri yaradırdı.
“Ayaq” və “yar” kimi nümunələrdə də ya ilə əlif arasındakı münasibət diqqətəlayiq idi. Bir hərfin hərəkəti digərinin istiqamətini və vizual quruluşunu dəyişdirirdi.
Burada artıq hərfi “şəkil” kimi deyil, hərəkətlər arasındakı münasibət kimi görməyə başlayırıq.
Bəs xətt hansı xətt idi?
Bütün təhlil bitəndən sonra xəttin adını müəyyənləşdirmək vaxtı gəldi.
Nəticəm: nəstəliq.
Ancaq bu dəfə “nəstəliqə oxşayır” deməklə kifayətlənmək olmazdı. Diaqnozu səhifənin özündən əsaslandırmaq lazım idi.
Mənim üçün üç əsas dəlil ön plana çıxdı.
Birincisi, sözlərin və hərflərin sətir xəttinə münasibəti idi. Yazı mexaniki şəkildə eyni xətt üzərində dayanmır, kəlmələrin daxilində və arasında enib-qalxan bir ritm yaradırdı.
İkincisi, keşidələrin sadəcə uzun xətt kimi deyil, sözlərin ümumi ritmi, meyli və yumşaq qövsləri ilə birlikdə işləməsi idi.
Üçüncüsü isə nun, mim, ya və başqa hərflərdə gördüyümüz enən və qalxan yumşaq qələm hərəkətləri, eləcə də hərflərin bir-birinin formasına təsir etməsi idi.
Bunları birlikdə qiymətləndirəndə nəstəliq diaqnozu ortaya çıxdı.
Bir səhifədən öyrəndiyim əsas dərs
Dərsin əvvəlində üç səhifə işləyə biləcəyimizi düşünürdüm. Sonda yalnız bir səhifə üzərində qaldıq.
Amma həmin bir səhifədə sətir xəttini, keşidəni, qələm hərəkətini, əlif və lamı, sin və şini, nunu, mimi, qaf və kafı, nəhayət ya hərfini ayrıca araşdırdıq.
Bəlkə də bugünkü məşqin ən mühüm nəticəsi budur:
Əlyazmanı sürətlə oxumaqla onu paleoqrafik olaraq görmək arasında böyük fərq var.
Oxuyanda hərfdən sözə, sözdən mənaya gedirik.
Paleoqrafik təhlildə isə bəzən əks istiqamətdə hərəkət edirik: görünən sözü yenidən hərflərə, hərfi qələm izlərinə, qələm izini isə katibin hərəkətinə ayırırıq.
Beləcə sual dəyişir.
Artıq yalnız “burada nə yazılıb?” deyə soruşmuruq.
“Bu necə yazılıb və nə üçün məhz belə görünür?” sualını da verməyə başlayırıq.
Məncə, əlyazmanı həqiqətən görmək məhz bu ikinci sualdan başlayır.
Bağdaddan Dresdenə: Füzulinin “Bəngü Bādә” əlyazmasının 426 illik səfəri
426 il əvvəl Bağdadda olan bir kitab Dresdenə necə çatdı?
1599–1600-cü illərdə Bağdadda hazırlanmış nəfis bir Füzuli əlyazması bu gün Almaniyanın Dresden şəhərindədir.
Aradakı məsafə düz xəttlə belə üç min kilometrdən artıqdır. Ancaq kitabın həqiqi yolu, şübhəsiz, bundan daha uzun olmuşdur.
Bu kitab kimlərin əlindən keçdi?
Bağdaddan nə vaxt çıxdı?
Osmanlı dünyasında hansı şəhərləri dolaşdı?
Satıldımı, hədiyyə edildimi, miras qaldımı?
Bir Avropa kolleksiyaçısı tərəfindən satın alındımı?
Yoxsa Osmanlı–Avropa müharibələri nəticəsində yüzlərlə başqa əlyazma kimi Avropaya aparıldımı?
Ən əsası: nə vaxt və hansı yolla Dresden Kral Kitabxanasına daxil oldu?
Bu sualların hamısının cavabını hələ bilmirik.
Amma əlimizdə iki dəqiq tarix vardır.
Birincisi 1008 H./1599–1600-cü illərdir: əlyazmanın hazırlanma tarixi.
İkincisi 1831-ci ildir: həmin tarixdə Heinrich Leberecht Fleischer onu Dresden Kral Kitabxanasının Şərq əlyazmaları kataloqunda №362 kimi qeydə almışdı. Bugünkü Kalliope kataloqu da Mscr.Dresd.Eb.362 üçün birbaşa Fleischerin kataloqunun 55-ci səhifəsinə istinad edir.
Deməli, təxminən 230 illik bir zaman aralığının iki ucunu bilirik.
Ortada isə böyük bir boşluq vardır.
Bu məqalənin əsas suallarından biri həmin boşluqdur.
Müharibə ehtimalı niyə ortaya çıxır?
Əlyazmanın müharibə qəniməti olduğunu göstərən hazırda əlimizdə konkret sənəd yoxdur. Buna görə “Bəngü Bādә müharibədə ələ keçirilib” demək olmaz.
Ancaq bu ehtimalı araşdırma sualı kimi ortaya qoymağımız təsadüfi deyil.
SLUB Dresden özü bildirir ki, onun bugünkü İslam əlyazmaları kolleksiyasında 448-dən artıq əlyazma vardır: 196 Osmanlı-türk, 184 ərəb və 68 fars əlyazması. Kitabxana həmin əlyazmaların Balkanlardakı Osmanlı qarşıdurmalarından sonra Avropaya gəldiyini və 18-ci–19-cu əsrlərdə zadəgan kolleksiyalarından və alimlərin miraslarından kitabxanaya daxil olduğunu bildirir.
Bu fakt Bəngü Bādәnin də müharibə qəniməti olduğunu sübut etmir.
Amma çox mühüm tarixi kontekst yaradır: Bəngü Bādә sonradan daxil olduğu Dresden kolleksiyasında müharibələr nəticəsində Osmanlı dünyasından çıxmış başqa əlyazmalar həqiqətən mövcud idi.
Buna görə onun da həmin yollardan biri ilə gəlib-gəlmədiyini soruşmaq tamamilə qanuni elmi sualdır.
Dresden tək nümunə deyil
Bu sual bizi daha böyük bir tarixə aparır.
Osmanlı, Qacar və ümumiyyətlə müsəlman ölkələrinin kitabxanalarından müxtəlif müharibələr nəticəsində çoxsaylı əlyazmalar Rusiya və Avropa kolleksiyalarına keçmişdir.
Ən aydın nümunələrdən biri Ərdəbildəki Şeyx Səfi kitabxanasıdır.
1826–1828-ci illər Rusiya–Qacar müharibəsində rus ordusu Ərdəbili tutdu. Encyclopaedia Iranica Şeyx Səfi kitabxanasının böyük hissəsinin rus qüvvələri tərəfindən Sankt-Peterburqa aparıldığını, kitabların guya sonradan qaytarılmaq üçün götürüldüyünü, lakin bir daha geri dönmədiyini qeyd edir.
Sankt-Peterburqa aparılan məşhur Ərdəbil qrupunda 166 əlyazma vardı:
161 farsca, 4 türkcə və 1 ərəbcə.
Bu kitabların bir hissəsi Şah Abbasın Şeyx Səfi kitabxanasına vəqf etdiyi kitablar idi. Bəzi nüsxələrin vəqf qeydlərində kitabların kitabxanadan çıxarılmasına qarşı çox sərt dini xəbərdarlıq belə vardı.
Beləliklə müharibə nəticəsində bir əlyazmanın yüzlərlə və hətta minlərlə kilometr uzaqdakı başqa bir dövlət kitabxanasına düşməsi nəzəri ehtimal deyil. Bunun sənədləşdirilmiş tarixi nümunələri vardır.
Amma hər kitabın tarixini ayrıca sübut etmək lazımdır.
Biz də Dresden Bəngü Bādәsi üçün məhz bunu etməyə çalışırıq.
---
Kitabın başlanğıcı: Bağdad, 1599–1600
Bu əlyazmanın ilk həyat mərhələsi, xoşbəxtlikdən, qaranlıq deyil.
Bugünkü şifrəsi:
Mscr.Dresd.Eb.362
olan əlyazma Füzulinin Bəngü Bādә əsərinin nəfis, şəkilli nüsxəsidir.
SLUB kataloqu onu 28 vərəqlik, Osmanlı türkcəsində, təxminən 1600-cü ilə aid əlyazma kimi qeydə alır.
2026-cı ildə Gülsen Tezcan Kaya tərəfindən nəşr edilmiş ayrıca kodikoloji və ikonografik araşdırma isə nüsxəni daha dəqiq şəkildə 1599–1600-cü ildə Bağdadda, Bağdad valisi Sokulluzadə Həsən Paşa üçün hazırlanmış əlyazma kimi müəyyənləşdirir.
Bu nəticə bizim əlyazmanın özündə oxuduğumuz məlumatlarla da uyğunlaşır.
Katib öz adını qoyub
Əlyazmanın sonunda katib yazır:
کتبه العبد الداعی مصطفی بن محمد الرضوي الحسینی
Yəni:
Katabahu al-ʿabdu al-dāʿī Muṣṭafā ibn Muḥammad al-Raḍawī al-Ḥusaynī.
Mənası təxminən belədir:
“Bunu duaçı bəndə Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni yazdı.”
Beləliklə kitabı köçürən şəxsin adı məlumdur:
Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni.
Tarix də verilir:
في شهور سنة ثمانية وألف
yəni:
1008-ci hicri ilin aylarında.
Bu tarix 1599–1600-cü illərə uyğun gəlir.
Burada “fi şuhur” — “aylarında” — deyildiyinə görə konkret ay göstərilmir.
Həsən Paşa
Kolofondakı digər mühüm məlumat Həsən Paşa ilə əlaqəlidir.
Əlyazmanın hazırlanmasının Bağdad valisi Sokulluzadə Həsən Paşanın patronajı ilə bağlı olduğu başqa tədqiqatlarla da dəstəklənir. Həsən Paşanın 1598-ci ildə Bağdada vali təyin edilməsindən sonra onun sənət patronajının burada xüsusilə gücləndiyi göstərilmiş və həmin araşdırmada Dresden Bəngü Bādәsinin 28b vərəqinə də birbaşa istinad edilmişdir.
Beləcə əlyazmanın tarixinin ilk mərhələsi kifayət qədər aydınlaşır:
Bağdad — 1599–1600 — Həsən Paşa patronajı — Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni.
---
28 vərəqlik sənət əsəri
Kitab cəmi 28 vərəqdir.
Rəqəmsal görüntülərdə daha çox səhifə görünməsi çaşdırıcı olmamalıdır. Bir vərəqin recto və verso olmaqla iki üzü vardır. 28 vərəq 56 yazıla bilən üz deməkdir; rəqəmsallaşdırmada cild və əlavə görüntülər də ayrıca göstərilə bilər.
Əlyazmanın zahiri quruluşu onun adi istifadə üçün hazırlanmış sadə bir surət olmadığını göstərir.
Tünd qəhvəyi cild, mərkəzi şəmsə və palmetvari elementlər, qızılı çərçivələr, çəhrayı kağız, qızıl səpmələr, iki sütunlu mətn, buludvari ağ mətn sahələri, qızılı-bitki motivli zəmin və miniatürlər vahid kitab-sənəti proqramı yaradır.
2026-cı il araşdırması hazırkı mikləpli tünd qəhvəyi dəri cildi orijinal cild kimi qiymətləndirir.
SLUB isə əlyazmanı xüsusi olaraq “Rosenpapier” — çəhrayı/gül rəngli kağız üzərində hazırlanmış nüsxə kimi təqdim edir.
Kağız sadəcə yazı daşıyıcısı deyil. Kitabın vizual kimliyinin bir hissəsidir.
Doqquz beyt deyil, mətn sıraları
Əlyazmanı səhifə-səhifə araşdırarkən bir detal xüsusilə diqqətimizi çəkdi.
Bir çox səhifədə təxminən 9 üfüqi mətn sırası vardır.
Bunları avtomatik olaraq “9 beyt” adlandırmaq düzgün deyil.
İki sütunlu poetik quruluşda mətn vahidlərinin necə bölündüyü ayrıca hesablanmalıdır.
Rubrikaların sayı da sabit deyil. Bəzi səhifələrdə bir, bəzilərində iki, bəzi səhifələrdə isə üç rubrika gördük.
Rubrikalar əvvəlcədən planlaşdırılmış mətn sahəsinin içərisinə yerləşdirildiyinə görə həmin səhifələrdə poetik sətirlərin sayı dəyişir.
Bu kiçik detal kitabın hazırlanma prosesini anlamaq üçün əhəmiyyətlidir.
---
Nəstəliq xətti və katibin əli
Əsas mətn Nəstəliq xətti ilə yazılmışdır. Bu xüsusiyyət həm SLUB məlumatları, həm də yeni kodikoloji araşdırma ilə uyğun gəlir.
Əlyazmanı oxuyarkən qaf, mim, nun, sin, şin, lam, ya və başqa hərflərin müxtəlif formalarını ayrıca müşahidə etdik.
Burada paleoqrafiya üçün mühüm bir qayda ortaya çıxır:
Bir hərfin bir səhifədə fərqli görünməsi katibin dəyişdiyini sübut etmir.
İkinci əli müəyyən etmək üçün bir neçə hərf qrupunun təkrarlanan formaları, qələm qalınlığı, sətirlərin meyli, sözlərarası məsafə, nöqtələrin qoyuluşu və ümumi yazı ritmi birlikdə müqayisə edilməlidir.
Beləliklə bu əlyazma bizim üçün yalnız oxuduğumuz bir Füzuli mətni deyil, həm də paleoqrafik təlim materialına çevrildi.
---
Üç miniatür
Əlyazmada üç əsas miniatür vardır.
2026-cı il araşdırması onları belə müəyyənləşdirir:
2b: Hz. Məhəmməd və dörd xəlifənin məclisi;
7b: Bādәnin məclisindən saqinin qovulması;
25a: Bādә ilə Bəng tərəflərinin savaş üçün qarşı-qarşıya düzülməsi.
İkinci miniatürdə Həsən Paşanın özünün təsvir edilmiş olması da həmin araşdırmada irəli sürülür.
Bu miniatürlər sadəcə kitab bəzəyi deyildir.
Onlar mətnin vizual təfsiridir.
Yəni əlimizdə üç ayrı məlumat təbəqəsi vardır:
Füzulinin yazdığı mətn;
katibin yaratdığı yazılı nüsxə;
rəssamın həmin mətni necə gördüyünü göstərən şəkillər.
---
Bəng ilə Bādә əslində nə haqqında mübahisə edir?
Əsərin zahiri quruluşunda iki sərxoşedici maddə qarşılaşdırılır:
Bəng və Bādә.
Lakin əsər irəlilədikcə qarşıdurma sadə maddə müqayisəsindən çıxır.
Bādәnin ətrafında Əraq, Būza və Nəbid kimi personajlar meydana gəlir. Bəng tərəfində isə başqa qüvvələr, o cümlədən Afyun və Məʿcun görünür.
Burada mühüm terminoloji fərq vardır:
Bəng Afyun deyil.
Bəng kannabis/həşiş mənşəli sərxoşedici maddədir. Afyun isə opiumdur və mətndə ayrıca personajdır.
Bu fərq əsərin alleqorik strukturunu anlamaq üçün vacibdir.
Məclis siyasi və hərbi dilə çevrilir
Personajlar sadəcə maddələrin xüsusiyyətlərini sadalamırlar.
Onlar məsləhətləşirlər.
Elçi göndərirlər.
Təhdid edirlər.
Müharibəni müzakirə edirlər.
Əraq daha ehtiyatlı davranmağı və gözləməyi məsləhət görür.
Nəbid isə şəbxun, yəni qəfil/gecə hücumu fikrini irəli sürür.
Būza elçilik və vasitəçilik funksiyası daşıyır.
Beləliklə əsərdə tədricən saray–məclis–diplomatiya–müharibə dramaturgiyası yaranır.
Bunu birbaşa “Füzulinin siyasi nəzəriyyəsi” adlandırmaq ehtiyat tələb edir.
Amma Füzulinin hakimiyyət, məsləhət, elçilik, rəqabət və savaş dünyasının dilini alleqoriyanın qurulmasında istifadə etdiyi açıq şəkildə görünür.
---
Mey yalnız şərab deyil
Mətnin başqa mühüm semantik xüsusiyyəti “mey” anlayışının iki səviyyədə işləməsidir.
Bir səviyyədə sərxoşedici içki insanın ağlını əlindən alan, onu ibadət və nəzarətdən uzaqlaşdıran maddədir.
Bu mənfi semantik sahə mətndə mövcuddur.
Amma başqa səviyyədə:
eşq → hərarət → cam → mərifət → sirr xəzinəsi
istiqamətində tamam başqa bir poetik məna meydana çıxır.
Buradakı mey artıq yalnız fiziki içki deyil.
O, eşq və mərifət dilinin simvoluna çevrilir.
Bu iki mənanı bir-birinə qarışdırmaq olmaz. Əksinə, Füzulinin poetik oyununun mühüm hissəsi məhz sözün bu iki sahə arasında hərəkət edə bilməsidir.
---
“Füzulidir mənim ləqəbim”
Əsərin son hissəsində müəllif özünü çox mühüm bir ifadə ilə mətnə daxil edir:
“Füzulidir mənim ləqəbim.”
Burada “ləqəbim” sözünü gözardı etmək olmaz.
Füzuli öz poetik adını açıq şəkildə müəyyən edir.
Amma eyni zamanda “Füzuli” sözünün lüğəvi mənaları ilə də oynayır: artıq danışan, həddini aşan, lazım olmayan işə qarışan və s.
Bu söz “ədəb” anlayışı ilə qarşılaşdırıldıqda müəllifin özünə yönəlmiş incə poetik istehzası meydana çıxır.
Buna görə əsərin sonunu yalnız:
“Füzuli tövbə edir”
şəklində izah etmək kifayət etmir.
Burada dini ehtiyat, poetik təvazö, ədəb anlayışı, müəllif adı və təxəllüsün lüğəvi mənası bir-birinə keçir.
---
Kitabın ikinci sahibi: Əhməd əl-Qadı
Əlyazmanın həyatının növbəti mərhələsinə aid çox qiymətli bir qeyd vardır:
استصحبه العبد الفقير احمد القاضي بمدینه یکشهیر عفی عنه
Burada sahibin adı:
Əhməd əl-Qadı
kimi oxunur.
“İstaṣḥabahu” ifadəsini avtomatik “satın aldı” kimi çevirmək düzgün olmaz. Söz daha çox kitabı yanında saxlamaq, özü ilə götürmək, sahib olmaq mənasına yaxın bir mülkiyyət/provenance formuludur.
Deməli, əlyazma bir mərhələdə Əhməd əl-Qadı adlı şəxsin əlində olmuşdur.
Yanındakı dairəvi möhür bu məlumatı daha da qiymətli edir.
Amma indi yeni suallar başlayır.
Əhməd əl-Qadı kim idi?
“əl-Qadı” sadəcə titul idisə, hansı şəhərin qazısı idi?
Onun tam adı Osmanlı qazi təyinat dəftərlərində tapıla bilərmi?
Möhür onun ata adını və ya başqa titulunu verirmi?
Bunların heç biri hələ həll olunmayıb.
---
یکشهیر haradır?
Sahiblik qeydində başqa bir mühüm ifadə vardır:
بمدینه یکشهیر
Buradakı madīna sözünü Mədinə şəhəri kimi başa düşmək olmaz.
Qrammatik quruluş:
bi-madīnati ...
— “... şəhərində” deməkdir.
Əsas problem sonrakı toponimdir:
یکشهیر
Bunu diplomatik şəkildə “Yekşehir” kimi saxlamaq mümkündür. Tarixi Osmanlı toponimiyası isə bunun Yenişehir adının yazılış formalarından biri ola bilməsi ehtimalını ortaya çıxarır.
Amma hansı Yenişehir?
Yenişehir-i Fener — bugünkü Larissa?
Bursa yaxınlığındakı Yenişehir?
Yoxsa başqa bir yer?
Hazırda bunu qəti müəyyənləşdirməmişik.
Buna görə kitabın marşrutunu:
Bağdad → Larissa → Dresden
kimi yazmaq tezdir.
Hazırkı dəlillərin bizə icazə verdiyi forma:
Bağdad → یکشهیر [?] → Dresden
şəklindədir.
---
Sonra iz itir
Məhz burada kitabın bioqrafiyasında böyük boşluq başlayır.
Əhməd əl-Qadıdan sonra nə oldu?
Kitab onun ailəsində qaldımı?
Satıldımı?
Başqa bir Osmanlı məmuruna keçdimi?
Bir tacir aldı?
Avropalı səyyah və ya diplomat əldə etdi?
Hədiyyə edildi?
Miras yolu ilə başqa kolleksiyaya keçdi?
Yoxsa hərbi qarşıdurma zamanı sahibindən ayrıldı?
Bilmirik.
Bu mərhələdə bilmədiyimizi açıq demək əlyazma araşdırmasının zəifliyi deyil.
Bugünkü Kalliope qeydi də Fleischerin 55-ci səhifəsinə istinad edir.
Buna görə:
ən gec 1831-ci ildə Bəngü Bādә Dresden Kral Kitabxanasında idi.
Bu, kitabın Avropa həyatında indilik əldə etdiyimiz ən möhkəm tarixdir.
---
Fleischerin 454 əlyazması
Burada əvvəlcə sadə görünən, sonra isə çox mühüm olduğu ortaya çıxan başqa bir məsələ vardır.
Fleischerin kataloqu Dresden Kral Kitabxanasının o dövrdəki 454 Şərq əlyazmasından ibarət ümumi fondunu təsvir edirdi. SLUB bunu açıq şəkildə belə təqdim edir.
Amma burada ifadəni dəqiq qurmaq lazımdır.
“1831-ci ildə Dresdendə yalnız 454 Şərq əlyazması vardı” deməkdənsə:
“Fleischerin 1831-ci il kataloqunda Dresden Kral Kitabxanasının 454 Şərq əlyazmasından ibarət o zamankı ümumi fondu təsvir edilmişdi”
demək daha düzgündür.
Çünki kataloqlaşdırmanın özünün də tarixi vardır.
Məsələn, Fleischerdən əvvəl Johann Jacob Reiske Dresdenin Şərq əlyazmaları üzərində işləmişdi. Fleischerdən sonra isə kataloqlaşdırma davam etdi. Bugünkü Qalamos məlumatlarının özü köhnə çap kataloqlarının yeni məlumat bazasına çevrilməsi nəticəsində formalaşır. SLUB bildirir ki, təxminən 450 Osmanlı-türk, ərəb və fars fiziki əlyazması daxilindəki əsərlərlə birlikdə Qalamosda təxminən 860 qeyd yaradır.
Bu fərq bizim başqa əlyazma araşdırmalarımızdan yaxşı bildiyimiz bir qaydanı yenidən göstərir:
fiziki kitab sayı ilə onun daxilindəki mətn/risalə sayı eyni şey deyil.
---
362, yoxsa 363?
Kitabın üzərindəki köhnə Avropa etiketində:
“Fuzouli Bagdadi: de Bengh et Vino”
yazısı görünür.
Etiketin yanında isə:
363
rəqəmi vardır.
Amma Fleischer kataloqunda əlyazma 362-dir.
Bu kiçik fərq çox maraqlı provenance sualı yaradır.
363 hansı sistemə aiddir?
Fleischerdən əvvəlki inventardır?
Kitabxananın köhnə daxili nömrəsidir?
Vitrin nömrəsidir?
Sonradan səhv yapışdırılmış etiketdir?
Bunu hələ bilmirik.
Başqa bir etiketdə isə:
“Im Schaukasten”
— yəni “vitrində” — yazılıb.
Deməli, əlyazma müəyyən mərhələdə nümayiş etdirilmiş ola bilər.
Amma nə vaxt?
Hansı sərgidə?
Hansı səbəblə?
Bu kiçik kağız parçaları da kitabın tarixinin sənədləridir.
---
Bir kitabın iki mətni
Beləliklə qarşımızda əslində iki ayrı mətn vardır.
Birinci mətn Füzulinin yazdığı Bəngü Bādәdir.
Burada Bəng, Bādә, Əraq, Būza, Nəbid, Afyun və Məʿcun danışır; mübahisə edir; elçi göndərir; məsləhətləşir; döyüşə hazırlaşır. Eşq, ağıl, sərxoşluq, mərifət, hakimiyyət, məclis və savaş poetik dünyanın içində bir-birinə qarışır.
İkinci mətn isə kitabın öz bədənində yazılmış tarixdir:
çəhrayı kağız;
qızıl səpmə;
Nəstəliq;
rubrikalar;
üç miniatür;
katib Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni;
1008 H.;
Həsən Paşa;
Əhməd əl-Qadı;
یکشهیر;
möhür;
363;
“Im Schaukasten”;
Fleischer №362;
və nəhayət bugünkü SLUB Dresden.
Birinci mətni Füzuli yazıb.
İkinci mətni isə 426 illik tarix yazıb.
---
Açıq qalan suallar
Bu araşdırmanın sonunda bəzi məsələləri həll etmişik, amma bəzilərini qəsdən açıq saxlamalıyıq.
Əhməd əl-Qadı kimdir?
یکشهیر hansı şəhərdir?
Möhür tam olaraq nə deyir?
Əlyazma Əhməd əl-Qadıdan sonra kimə keçdi?
Osmanlı dünyasından nə zaman çıxdı?
Dresdenə nə vaxt daxil oldu?
Kim gətirdi?
Satın alındısa, kimdən və neçə pula alındı?
Dresden Kral Kitabxanasının köhnə satınalma, giriş, hesab və inventar dəftərlərində bu əlyazmanın izi varmı?
363 nömrəsinin mənası nədir?
“Im Schaukasten” hansı sərgiyə aiddir?
Əlyazma diplomatik, ticarət və ya şəxsi kolleksiya yolu iləmi Avropaya gəldi?
Yoxsa Osmanlı–Avropa müharibələrindən birinin nəticəsindəmi yer dəyişdirdi?
Əgər müharibə ilə əlaqəsi varsa, hansı müharibə?
Fleischerin 1831-ci ildə təsvir etdiyi 454 Şərq əlyazmasının neçə dənəsi Osmanlı-türk, neçə dənəsi ərəb, neçə dənəsi fars idi?
Onların neçəsinin müharibə mənşəyi sənədlə sübut edilə bilər?
Fleischerdən əvvəl və sonra Dresden kataloqçuları hansı əlavə Şərq əlyazmalarını qeydə alıblar?
Və daha böyük sual:
Rusiya, Avstriya, Almaniya, İtaliya, Fransa, İngiltərə və başqa Avropa ölkələrində bu gün saxlanılan ərəb, fars və türk əlyazmalarının neçəsi müharibələr nəticəsində müsəlman dünyasından çıxıb?
Bunlar məqalənin nöqsanı deyil.
Bunlar gələcək tədqiqat proqramıdır.
Hər hansı tədqiqatçı bu suallardan birinin cavabını taparsa, Bəngü Bādәnin 426 illik bioqrafiyasındakı bir boşluq daha doldurulacaq.
---
Bağdad → ? → Dresden
Bu gün bildiklərimizi ən qısa şəkildə bir xəttə yerləşdirsək:
1599–1600 — Bağdad — Həsən Paşa — Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni
↓
Əhməd əl-Qadı — یکشهیر [?]
↓
?
↓
?
↓
ən gec 1831 — Dresden Kral Kitabxanası — Fleischer №362
↓
bu gün — SLUB Dresden — Mscr.Dresd.Eb.362
İki böyük sual işarəsi hələ oradadır.
Bəlkə gələcəkdə bir Osmanlı qazi sicili Əhməd əl-Qadını müəyyən edəcək.
Bəlkə bir möhür kataloqu onun kimliyini açacaq.
Bəlkə Dresden arxivində unudulmuş bir satınalma qəbzi kitabın kimdən və neçə pula alındığını göstərəcək.
Bəlkə köhnə bir şəxsi kolleksiya kataloqunda 363 nömrəsinin sirri açılacaq.
Bəlkə də müharibə ehtimalını tamamilə kənara qoyan bir sənəd tapılacaq.
Yaxud əksinə, kitabın bir hərbi hadisədən sonra Avropaya keçdiyini göstərən sənəd ortaya çıxacaq.
Araşdırmanın indiki mərhələsində bunların heç birini əvvəlcədən nəticə kimi qəbul edə bilmərik.
Amma artıq hansı sualları verməli olduğumuzu bilirik.
Bu isə az nəticə deyil.
Çünki Mscr.Dresd.Eb.362 artıq bizim üçün sadəcə Füzulinin Bəngü Bādә əsərinin gözəl bir nüsxəsi deyil.
O, 1599–1600-cü illərdə Bağdadda hazırlanmış, bir zaman Əhməd əl-Qadının əlindən keçmiş, haradasa Osmanlı dünyasından çıxmış və ən gec 1831-ci ildə Dresden Kral Kitabxanasına çatmış 426 illik tarixi şahiddir.
