بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 498
https://youtube.com/live/9CHxMLmAOJMƏlbəttə. Aşağıdakı mətni bugünkü oxuma və müqayisəmizin nəticələrinə əsasən, vebloqda birbaşa yayımlana biləcək şəkildə hazırladım. Qəti bilmədiyimiz yerləri qəti hökmə çevirmədim; xüsusilə 323–325 arasındakı qohumluq və tarix məsələsini açıq saxladım.
Bu gün Şeyxinin Xosrov və Şirin əsərinin Fransa Milli Kitabxanasında saxlanılan iki əlyazma nüsxəsini – Turc 323 və Turc 325 – qarşı-qarşıya qoyaraq oxudum. Əvvəlki proqramlarda bu nüsxələri ayrı-ayrılıqda görmüş, xüsusilə Turc 325 üzərində daha geniş dayanmışdım. Bu dəfə məqsədim Turc 323-ü başdan sona yenidən oxumaq deyil, iki nüsxənin eyni yerlərini yanaşı gətirib onların nə qədər bir-birinə yaxın, haralarda isə fərqli olduğunu müəyyənləşdirmək idi.
Bu müqayisə mənim üçün ayrıca maraqlı bir təcrübə oldu. Çünki iki əlyazmanı yanaşı qoyduqda ilk baxışda nəzərə çarpmayan bir çox xüsusiyyət birdən görünməyə başlayır. Bir sözün başqa cür yazılması, bir beytin bir nüsxədə olub digərində olmaması, iki beytin yerlərinin dəyişməsi, katibin buraxdığı bir hissənin sonradan haşiyəyə əlavə edilməsi kimi detallar artıq sadəcə “yazı fərqi” olmaqdan çıxır və əsərin mətn tarixini anlamağa kömək edir.
İki nüsxənin fiziki quruluşu
Turc 323 zahiri baxımdan Turc 325-dən daha təmtəraqlı hazırlanmış nüsxədir. Onun əvvəlində gözəl sərlevhə və təzhib vardır. Mətn incə, nizamlı çərçivə içərisinə alınmış, başlıqlarda qızılı rəngdən istifadə edilmişdir. Yazı olduqca aydın və səliqəlidir. Turc 325 isə müqayisədə daha sadə görünür. Onun çərçivəsi və ümumi səhifə tərtibatı Turc 323 qədər incə və bəzəkli deyil.
Bununla belə iki nüsxənin maraqlı ortaq cəhətlərindən biri normal mətn səhifələrində adətən 15 beytin yerləşdirilməsidir. Müxtəlif yerlərdə bunu təkrar sayaraq yoxladım. Deməli, səhifə quruluşu baxımından aralarında ciddi bir yaxınlıq vardır.
Lakin ümumi həcm eyni deyil. Turc 323-də əsas mətn 243-cü vərəqə qədər davam edir. Başlanğıcdakı yazısız tərəfi nəzərə aldıqda təxminən 485 yazılı səhifə üzü ilə qarşılaşırıq. Turc 325-də isə mətn 216-cı vərəqin B tərəfində tamamlanır və başlanğıcdakı boş səhifələr çıxıldıqda təxminən 430 yazılı səhifə üzü qalır. Beləliklə iki nüsxə arasında təxminən 55 səhifəlik fiziki həcm fərqi vardır.
Bu 55 səhifəni birbaşa “filan qədər əlavə beyt” kimi hesablamaq doğru olmaz. Çünki başlıqların tutduğu sahə, şəkillər, boşluqlar, əlavə qeydlər və başqa kodikoloji xüsusiyyətlər də səhifə sayına təsir edə bilər. Bununla belə fərq o qədər böyükdür ki, iki nüsxənin mətn həcminin hər yerdə tamamilə eyni olmadığını göstərir.
Mətn yaxınlığı və kiçik fərqlər
Müqayisənin böyük hissəsində Turc 323 və Turc 325 bir-birinə olduqca yaxın çıxdı. Beytlərin çoxu eyni sıra ilə gəlir. Bununla belə sözlərin yazılışında saysız-hesabsız kiçik fərqlər vardır. Bir nüsxə sait göstərmək üçün vav və ya ya yazdığı halda digəri yazmır. Bəzi sözlərdə sin/sad, t/d, yaxud nöqtələmə fərqləri görünür.
Bunların hamısını mətn fərqi hesab etmək olmaz. Bunların mühüm hissəsi iki katibin imla vərdişlərini göstərir.
Ancaq müqayisə irəlilədikcə sırf imla ilə izah edilə bilməyən variantlarla da qarşılaşdıq. Məsələn, bir yerdə nüsxələrdən biri “cümlə”, digəri “qamu” yazır. Hər iki söz kontekstdə “hamısı, bütün” mənasını verə bilsə də, artıq qarşımızda iki ayrı söz vardır.
Daha diqqətəlayiq nümunələrdən biri belədir: bir nüsxədə “dəst-i əql”, digərində “dəst-i vəhm” oxunur. “Əql” ilə “vəhm” eyni anlayış deyildir. Buna görə belə bir fərqi sadəcə katibin imlası kimi kənara qoymaq mümkün deyil. Altı nüsxənin hamısı qarşılaşdırıldıqda hansı oxunuşun mətn tarixində daha qədim və ya daha etibarlı olduğunu araşdırmaq mümkün olacaq.
Başqa yerlərdə “din” və “can”, “sədəfdən” və “sədəf-vəş” kimi fərqlər də meydana çıxdı. Bəzən isə bütöv misranın ifadə forması dəyişmişdi. Bunlar əsərin gələcək tənqidi nəşri üçün qeyd edilməli variantlardır.
Beytlərin yerlərinin dəyişməsi
Bugünkü müqayisədə mənim üçün ən maraqlı hadisələrdən biri bəzi beytlərin hər iki nüsxədə mövcud olduğu halda eyni yerdə olmaması idi.
Bir neçə yerdə iki qonşu beyt Turc 323-də bir sıra ilə, Turc 325-də isə əks sıra ilə verilmişdir. Belə hallarda beyt itməmişdir; sadəcə yeri dəyişmişdir. Mətn tənqidində bu hadisə transpozisiya kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu cür fərqlər adi imla variantlarından daha əhəmiyyətlidir. Çünki nüsxələrin hansı mətn ailəsinə mənsub olduğunu müəyyənləşdirməkdə sözün bir hərfinin fərqli yazılmasından daha güclü dəlil verə bilər.
Haşiyəyə çıxmış beytlər və korrektə
Turc 325-də başqa mühüm bir xüsusiyyət də gördük. Əsas mətnə daxil edilməli olan bəzi söz və beytlər çərçivənin xaricində, haşiyədə yazılmışdır. Katib və ya sonrakı bir korrektəçi xüsusi işarələrlə onların mətnin hansı yerinə aid olduğunu göstərmişdir.
Məsələn, Cəbrayıl haqqında olan bir hissədə “şahpər” sözü mətn çərçivəsindən kənarda verilmişdi. Daha mühümü, iki bütöv beytin də əsas mətn daxilində olmadığı, sonradan haşiyəyə əlavə edildiyi müşahidə edildi. Turc 323-də isə həmin beytlər mətnin normal axını içərisində idi.
Bu, Turc 325-in hazırlanması prosesini öyrənmək üçün əhəmiyyətlidir. Katib köçürmə zamanı bəzi hissələri buraxmış və sonra özü düzəltmiş ola bilər; yaxud nüsxə sonradan başqa bir əlyazma ilə tutuşdurularaq korrektə edilmiş ola bilər. Hələlik bunlardan hansının baş verdiyini söyləmək üçün kifayət qədər dəlil yoxdur.
Sultan Murad mədhiyyəsində ciddi fərqlər
Ən maraqlı nəticələrdən biri Sultan Murad haqqında mədhiyyəni müqayisə edərkən ortaya çıxdı. Hər iki nüsxədə Sultan Muradın adı açıq şəkildə çəkilir və “Sultan Murad ibn Əhməd” ifadəsi görünür.
Mədhiyyənin başlanğıcında iki nüsxə bir-birinə yaxın olsa da, irəlilədikcə ciddi fərqlər meydana çıxır. Bir nüsxədə olan bəzi beytlər digərində yoxdur. Bəzi misralar isə eyni fikri tam başqa sözlərlə ifadə edir.
Xüsusilə Turc 325-də təxminən on iki beytlik bir hissənin Turc 323-də həmin mövqedə olmadığı müşahidə edildi. Sonra iki nüsxə yenidən eyni mətnə qayıdır. Bu, bugünkü müqayisənin ən əhəmiyyətli tapıntılarından biridir.
Lakin burada ehtiyatlı olmaq lazımdır. “Bu on iki beyti Turc 325-ə sonradan əlavə ediblər” demək üçün hələ dəlilimiz yoxdur. Əksinə, Turc 323-ün katibi həmin beytləri buraxmış da ola bilər. Bunu müəyyənləşdirməyin yolu digər nüsxələri də eyni yerdə müqayisə etməkdir.
Mədhiyyədə planetlər və kosmoloji anlayışlarla bağlı maraqlı bir silsilə də vardır: Zühəl, Mərrix, Günəş, Zöhrə, Ətarüd, Qəmər və başqa səma ünsürləri mədhiyyənin siyasi-poetik dili içərisinə daxil edilir. “Doqquz ata, dörd ana” kimi klassik kosmoloji təsəvvürlərə işarə edən ifadələr də burada görünür.
İki nüsxənin səhifələri niyə bir-birindən uzaqlaşır?
Müqayisə zamanı eyni beyti müxtəlif nöqtələrdə “lövbər” kimi götürüb PDF səhifələrini də qarşılaşdırdım. Maraqlı nəticə çıxdı.
Sultan Murad mədhiyyəsinin başlanğıcı Turc 323-də təxminən PDF 54-də, Turc 325-də isə PDF 57-də yerləşir. Daha sonra götürdüyümüz başqa bir eyni mətn nöqtəsi Turc 323-də PDF 125-də olduğu halda, Turc 325-də təxminən PDF 119-da tapıldı.
Yəni iki nüsxənin səhifələri sadəcə sabit üç-beş səhifə fərqlə irəliləmir. Mətn boyunca aralarındakı məsafə dəyişir, hətta istiqamətini dəyişir. Bu isə aradakı hissələrdə mətn əlavələri, düşmələr, fərqli mətn blokları və ya başqa fiziki quruluş fərqləri olduğunu göstərir.
Gələcək müqayisədə təxminən 54–125-ci PDF səhifələri arasından bir neçə əlavə mətn “lövbəri” seçməklə bu fərqin harada yarandığını daha dəqiq müəyyənləşdirmək mümkündür.
Tarix məsələsi
Turc 323-də əsas əsərin sonunda nüsxənin köçürülmə tarixini verən etibarlı bir kolofon müəyyən edə bilmədim. Sonrakı vərəqlərdə dua, sahiblik və hədiyyə qeydləri vardır. Mustafa Çələbi və Əli Əfəndizadə ilə əlaqəli bir hədiyyə/provenans qeydi də görünür. Bundan başqa, əsas mətn bitdikdən sonra yazılmış bir qeyddə 1016 hicri tarixi oxunur. Lakin bu tarix əsərin köçürülmə tarixi deyil; sonradan əlavə edilmiş yazı qatına aiddir.
Turc 325-də isə bugünkü oxuma zamanı 990 hicri tarixi ilə qarşılaşdıq. Bu tarix təxminən miladi 1582-ci ilə uyğun gəlir. Lakin həmin tarixin funksiyasını ayrıca araşdırmadan onu nüsxənin köçürülmə tarixi elan etmək doğru olmaz. Tarixin əsərin öz mətninə, sonrakı əlavəyə və ya başqa bir hadisəyə aid olub-olmadığı digər nüsxələrlə müqayisə edilməlidir.
İlkin nəticə
Bugünkü işdən çıxan nəticə budur ki, Turc 323 və Turc 325 Şeyxinin Xosrov və Şirin əsərinin bir-birinə çox yaxın, lakin müstəqil şəkildə araşdırılmalı iki mətn şahididir. Onların arasında çoxlu ortaq beyt və eyni mətn ardıcıllığı vardır. Bununla yanaşı, imla fərqləri, leksik variantlar, bütöv misra dəyişiklikləri, beyt transpozisiyaları, haşiyə korrektələri və bütöv beyt bloklarının olub-olmaması kimi ciddi fərqlər də mövcuddur.
Hələlik bir nüsxənin digərindən birbaşa köçürüldüyünü söyləmək mümkün deyil. Bunun üçün ortaq oxunuşlardan çox, ortaq səhvləri və xüsusilə eyni düşmələri, əlavələri və transpozisiyaları araşdırmaq lazımdır.
Əlimizdə bu əsərin daha bir neçə nüsxəsi vardır. Növbəti mərhələdə Turc 325-i üçüncü, dördüncü və sonrakı şahidlərlə eyni üsulla qarşılaşdırmaq istəyirəm. Altı nüsxənin hamısında mühüm mətn nöqtələri müqayisə edildikdən sonra onların hansı qruplara ayrıldığı və aralarında hansı mətn qohumluğunun olduğu haqqında daha əsaslı fikir söyləmək mümkün olacaq.
Mənim üçün isə bu günkü işin başqa bir mənası da vardır. Təxminən iki il əvvəl əlyazmalara baxarkən əsas məqsədim mətni oxuya və əsəri tanıya bilmək idi. İndi iki qədim nüsxəni yanaşı qoyub onların yazısını, səhifə quruluşunu, katib vərdişlərini, mətn fərqlərini, düşmüş və əlavə edilmiş beytlərini bir-birindən ayırmağa başlayıram.
Əlyazma araşdırmasının ləzzəti də bəlkə elə buradadır: eyni əsərin iki nüsxəsi zahirdə bir-birinə bənzəyir, amma onları sətir-sətir qarşılaşdırdıqca hər nüsxənin öz tarixinin olduğu görünür. Turc 323 və Turc 325-in bugünkü müqayisəsi də mənə bunu bir daha göstərdi.İstəsəniz, bunu sonrakı mərhələdə vebloq üçün başlıqaltı, açar sözlər və qısa giriş xülasəsi ilə də tamamlayarıq.
