بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 543 - درس 20
ای.آی بوگونکو درسی و تمرینلری
تورکجه
Türkçe
In English
و
عربجه یازمیش دیر.
https://youtube.com/live/0d2HyaflzuQالیازمانین نفسی و کیتابین بئلینده قالان ایزلر
دفتر قورولوشو، ورق ایتگی‌سی و تعمیر دَلیللری
انصافعلی هدایت
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اَسکی کیتابلار» · ۵۴۳-جو بؤلوم، ۲۰-جی درس · ۱۰ نووامبر ۲۰۲۶
الیازمانین نفسی سطرلرده‌دیر. بئش یوز ایل، یئتدی یوز ایل، مین ایل قاباق یاشامیش اینسانلارین نه دوشوندویونو، نئجه عبادت ائتدیگینی، خسته‌لیگه نئجه چاره آختاردیغینی، باریشی نئجه قوردوغونو و هانسی هونه‌رلری گلیشدیر‌دیگینی قارا و قیرمیزی خطلردن اؤیرنه‌ریک. او سطرلرده اینسانلارین سئوینجی، کده‌ری و آرزولاری دا قالیب. الیازمانین «دیری» اولماسینی بو معنا دا آنلاییرام. او، یازانی و اوخویانی آیران یوزایللرین او تایین‌دان دانیشا بیلیر.
آنجاق بیزه گلیب چاتان کیتابین اؤز تاریخچه‌سی ده وار. کاغیذ سارالیر، ورق جیریلیر، دفترین ساپی قیریلیر، جیلد تعمیر اولونور. بیر ورق ایتنده یا یئری دَییشنده، بیزیم اوخودوغوموز متن ده دَییشیر. بونا گؤره الیازمانی اوخوماق اوچون گاه سطرین سونونداکی بیر سؤزه، گاه دا ورقین دیبینده قالان بیر کاغیذ پارچاسینا باخمالی اولوروق.
دفترین قورولوشو و جوت ورقلر
بیر کاغیذ اورتادان قاتلاناندا ایکی ورق، یعنی دؤرد صفحه یارانیر. قاتلانمیش کاغیذلار ایچ‌ـ‌ایچه قویولاندا بیر دفتر قورولور. دؤرد قاتلانمیش کاغیذدان قورولموش بوتؤو بیر دفتر‌ده سککیز ورق اولور. بیرینجی ورق سککیزینجی‌نین، ایکینجی یئددینجی‌نین، اوچونجو آلتی‌نین، دؤردونجو ده بئشینجی‌نین جوتودور. هر جوتو بیرلشدیرن ائینی کاغیذین قات یئریدیر.
بو حسابی بیر الیازمایا اویغولامازدان قاباق دفترین اورتاسینی، سرحدلرینی و قات یئرلرینی تعیین ائتمک گرکیر. الیمیزده آردیجیل نومره‌لنمیش یئددی ورقین اولماسی، دفترین اَولدن یئددی ورقلی اولدوغونو گؤسترمیر. نومره‌لر ورق ایتگی‌سیندن سونرا یازیلمیش اولا بیلر. دفتره آیری بیر تک ورق آرتیریلمیش دا اولا بیلر. بئله بیر دورومدا نومره‌لری قید ائدیریک، جوت ورقلری ایسه کاغیذین قات یئریندن تعیین ائدیریک.
تعقیبه متن‌ده‌کی قیریلمانی نئجه گؤستریر؟
بو درسده فرضی بیر الیازما اوزرینه ایشلدیک. ۳-جو ورقین آرخاسینداکی تعقیبه ۴-جو ورقین اؤن اوزو ایله اویغون گلمیردی و جمله یاریم قالیردی. دیجیتال صورتلرده کیتابین بئلی ده گؤرونموردو. بو موشاهده‌لر آختارمایا هارادان باشلامالی اولدوغوموزو گؤستریردی. ورق الیازمانین اؤزوندن ایتـمیش، یئری دَییشمیش، یا دیجیتال صورتلرین آراسیندا بوراخیلمیش اولا بیلردی. تعقیبه‌نین یانلیش یازیلماغی دا ممکن ایدی، آمما او احتمال جمله‌نین همان یئرده قیریلماسینی آیریجا ایضاح ائتمه‌یی طلب ائدیردی.
سونرا گؤردوک کی، ۳-جو ورقین تعقیبه‌سی ۵-جی ورقین باشلانغیجینا اویور. یاریم قالان جمله ده اورادا هم معنا، هم صرف و نحو باخیمیندان تاماملانیر. دئمه‌لی، ۳-جو ورقدن ۵-جی ورقه دوز کئچمک اوچون دَلیلیمیز وار. ۴-جو ورقین ایندیکی یئری بو آردیجیلیغی کَسیر. او ورقین هارادا اوخونمالی اولدوغونو بیلمک اوچون ایسه اونون هر ایکی اوزونه باخمالی ایدیق. قاباغیندا هانسی جمله گلیر، آرخاسیندان هانسی جمله گئدیر؟
ورقین اَسکی یئری و ایندیکی باغلانما اوصولو
تمرینین داوامیندا ۱۱-جی ورقین تعقیبه‌سی ۴-جو ورقین باشلانغیجی ایله اویغون گلدی. ۴-جو ورقین آرخاسینداکی تعقیبه ده ۱۲-جی ورقین باشلانغیجینا اویدو. جمله‌لر هر ایکی کئچیدده معنا و نحو باخیمیندان بیر‌ـ‌بیرینی تاماملادی. بئله‌لیکله، ایندیکی نومره‌لری ساخلاماق شرطی ایله، متن‌ده‌کی اوخونوش آردیجیلیغی آیدینلاشدی. ۱۱-جی ورقدن ۴-جو ورقه، اورادان دا ۱۲-جی ورقه کئچمک گرکیر.
فیزیکی یوخلامانین ایلک یئری ۱۱ و ۱۲-جی ورقلرین ایچ کناری‌دیر. اورادا قالان کسیک کاغیذ پارچاسینین کناری ۴-جو ورقین کسیک کنارینا ده‌قیق اویورسا، بو، ورقین بیر واخت همان یئرده فیزیکی اولاراق باغلی اولدوغونا گوجلو دَلیل‌دیر. قات ایزی و کاغیذین لیفلری ده بیر‌ـ‌بیرینین داوامیدیرسا، باغ داها دا گوجلنه‌ر. ۴-جو ورقین کاغیذی قونشو ورقلردن آچیق رنگده اولسا بئله، رنگ فرقینین دَلیل کیمی چکی‌سی بو بیرلشمه قاباغیندا آزالیر. اصلی قارشیلـاشدیرما ورق ایله اونا اویغون گلن قالیق آراسیندادیر.
تمرین‌ده ۴-جو ورقی ایندی ساخلیان دار کاغیذ زولاغی هم او ورقه، هم ده قونشو ورقین ایچ کنارینا یاپیشدیریلیب. دیکیش ساپی زولاق‌دان کئچمیر. بوندان ورقین ایندیکی باغلانما اوصولونو تعیین ائده بیلریک. ورق زولاقلا یاپیشدیریلیب. آمما ساپین زولاق‌دان کئچمه‌مه‌سی یاپیشدیرمانین هانسی تعمیر مرحله‌سینده ائدیلدیگینی تعیین ائتمیر. ورق اَسکی یئریندن آیریلدیقدان چوخ سونرا بو یئره باغلانا بیلردی. ایکی ایش ائینی تعمیر مرحله‌سینده ده گؤروله بیلردی.
کیتابین بوتؤولُکله یئنیدن دیکیلمه‌سینی آراشدیراندا باخیشیمیزی بیر ورقدن قونشو دفترلره گئنیشلندیریریک. ایندیکی ساپ هانسی دلیک‌لردن کئچیر؟ بوش قالان اَسکی دلیک‌لر وارمی؟ ائینی فرق قونشو دفترلرده ده داوام ائدیرمی؟ ۱۰ و ۱۳-جو ورقلره باخماق دا بو سبب‌دن فایدالیدیر. اونلار ۱۱ و ۱۲-جی ورقلرین دفترین ایچنده‌می، یوخسا ایکی دفترین سرحدینده‌می یئر آلدیغینی آنلاماغا کؤمک ائدیر.
کاتالوق قیدینده دَلیلین حدّی
بو فرضی نمونه اوچون کاتالوق قیدینی بئله یازماق اولار.
۱۱-جی ورقین تعقیبه‌سی ۴-جو ورقین باشلانغیجی ایله، ۴-جو ورقین تعقیبه‌سی ده ۱۲-جی ورقین باشلانغیجی ایله اویغوندور. ۱۱ و ۱۲-جی ورقلرین آراسینداکی کاغیذ قالیغینین کسیک کناری ۴-جو ورقین کسیک کنارینا اویور. بو دَلیللر ۴-جو ورقین بیر واخت ۱۱ و ۱۲-جی ورقلرین آراسیندا یئر آلدیغینی گؤستریر. ورق ایندیکی یئرینه کاغیذ زولاغی ایله یاپیشدیریلیب و دیکیش ساپی زولاق‌دان کئچمیر. ورقین هانسی مرحله‌ده آیریلدیغی و ایندیکی یئرینه نه واخت باغلاندیغی معلوم دئییل.
الیازمانین نفسی سطرلرده‌دیر دئدیکده، او سطرلارین بیزه هانسی یوللا گلیب چاتدیغینی دا دوشونورم. بیر تعقیبه متن‌ده‌کی آردیجیلیغی ساخلا‌ییب، بیر کاغیذ قالیغی ورقین اَسکی یئرینی. بیز هر ایکی ایزی بیرلیکده اوخویاندا، هم یازیلان سؤزو، هم ده او سؤزو یوزایللر بویو داشییان کیتابی داها یاخیندان تان‌ییریق.
------------------------------------------------------------------------------------
Yazmanın Nefesi ve Kitabın Sırtında Kalan İzler
Forma yapısı, yaprak kaybı ve onarım izleri
Yazmanın nefesi satırlarındadır. Beş yüz, yedi yüz, hatta bin yıl önce yaşamış insanların ne düşündüğünü, nasıl ibadet ettiğini, hastalıklarına nasıl çare aradığını, barışı nasıl kurduğunu ve hangi sanatları geliştirdiğini siyah ve kırmızı yazılardan öğreniriz. O satırlarda insanların sevinçleri, kederleri ve arzuları da kalmıştır. Yazmanın “canlı” oluşunu bu anlamda düşünüyorum. Yazarıyla okuru arasına yüzyıllar girse de bize sesini duyurabilir.
Elimize ulaşan kitabın da kendi geçmişi vardır. Kâğıt sararır, yaprak yırtılır, formanın dikiş ipi kopar, cilt onarılır. Bir yaprak kaybolduğunda veya yer değiştirdiğinde, bize ulaşan metin de bundan etkilenir. Bu yüzden bir yazmayı okurken bazen satırın sonundaki bir sözcüğe, bazen de yaprağın dibinde kalmış bir kâğıt parçasına bakmak gerekir.
Formanın yapısı ve eş yapraklar
Bir kâğıt ortadan katlandığında iki yaprak, yani dört sayfa oluşur. Katlanmış kâğıtlar iç içe yerleştirildiğinde bir forma meydana gelir. Dört katlanmış kâğıttan oluşan tam bir formanın sekiz yaprağı vardır. Birinci yaprak sekizincinin, ikinci yedincinin, üçüncü altıncının, dördüncü ise beşincinin eşidir. Her çifti aynı kâğıdın kat yeri birleştirir.
Bu hesabı bir yazmaya uygulamadan önce formanın ortasını, sınırlarını ve kat yerlerini belirlemek gerekir. Elimizde art arda numaralanmış yedi yaprak bulunması, formanın başlangıçta yedi yapraklı olduğunu göstermez. Numaralar bir yaprak kaybolduktan sonra verilmiş olabilir. Formaya sonradan tek bir yaprak da eklenmiş olabilir. Bu yüzden numaraları kayda geçirir, eş yaprakları ise kâğıdın kat yerini izleyerek belirleriz.
Takibe, metindeki kopukluğu nasıl gösterir?
Bu derste varsayımsal bir yazma üzerinde çalıştık. Üçüncü yaprağın arka yüzündeki takibe, yani sonraki sayfanın başlangıcını gösteren sözcük, dördüncü yaprağın ön yüzüyle uyuşmuyordu. Cümle de yarım kalıyordu. Dijital görüntülerde kitabın sırtı görünmüyordu. Bu gözlemler, araştırmaya nereden başlayacağımızı gösteriyordu. Yazmadan bir yaprak kaybolmuş, yaprak yer değiştirmiş veya bir görüntü dijital dizide atlanmış olabilirdi. Takibenin yanlış yazılmış olması da mümkündü. Bu durumda cümlenin aynı yerde neden koptuğunu ayrıca açıklamak gerekirdi.
İncelemeyi sürdürünce üçüncü yaprağın takibesinin beşinci yaprağın başlangıcıyla uyuştuğunu gördük. Yarım kalan cümle de orada hem anlam hem dil bilgisi bakımından tamamlanıyordu. Böylece üçüncü yapraktan beşinciye doğrudan geçişi destekleyen bir bulgu elde ettik. Dördüncü yaprak, bulunduğu yerde bu akışı kesiyordu. Peki o yaprak metnin neresinde okunmalıydı? Bunu anlamak için iki yüzüne de bakmak gerekiyordu. Başındaki cümle nereden geliyor, sonundaki cümle nerede devam ediyordu?
Yaprağın eski yeri ve bugünkü bağlantısı
Alıştırmanın devamında on birinci yaprağın takibesi dördüncü yaprağın başlangıcıyla uyuştu. Dördüncü yaprağın arka yüzündeki takibe de on ikinci yaprağın başlangıcına uydu. Cümleler her iki geçişte anlam ve söz dizimi bakımından birbirini tamamladı. Mevcut numaraları koruyarak metni okuduğumuzda sıra böylece ortaya çıktı. On birinci yapraktan dördüncüye, oradan on ikinciye geçmek gerekiyordu.
Fiziksel incelemeye on birinci ve on ikinci yaprakların arasındaki iç kenardan başlarız. Orada kalan bir kâğıt parçasının kesik kenarı dördüncü yaprağın kesik kenarıyla tam olarak birleşiyorsa, bu, yaprağın bir zamanlar o noktada bağlı olduğuna güçlü bir kanıttır. Kat izi ve kâğıt lifleri de birbirinin devamıysa, bu bağlantı daha da güçlenir. Dördüncü yaprak komşu yapraklardan daha açık renkli olsa bile, kesik kenarların ve liflerin uyuşması renk farkından daha belirleyicidir. Burada asıl karşılaştırma, yaprağın kendisiyle ona uyan kâğıt kalıntısı arasındadır.
Alıştırmada dördüncü yaprağı bugün yerinde tutan dar kâğıt şeridi hem bu yaprağa hem de komşu yaprağın iç kenarına yapıştırılmıştı. Dikiş ipi şeritten geçmiyordu. Bu gözlem, yaprağın bugünkü bağlantı biçimini gösterir. Ancak yapıştırmanın hangi onarım aşamasında yapıldığını belirlemeye yetmez. Yaprak eski yerinden ayrıldıktan çok sonra bugünkü yerine bağlanmış olabilir. Ayrılma ve yeniden bağlama aynı onarım sırasında da gerçekleşmiş olabilir.
Kitabın bütünüyle yeniden dikilip dikilmediğini araştırırken incelemeyi komşu formalara genişletiriz. Bugünkü ip hangi deliklerden geçiyor? Boş kalmış eski dikiş delikleri var mı? Aynı durum komşu formalarda da görülüyor mu? Onuncu ve on üçüncü yapraklara bakmak da bu yüzden yararlıdır. Bu yapraklar, on birinci ve on ikinci yaprakların aynı forma içinde mi, yoksa iki formanın birleştiği yerde mi bulunduğunu anlamamıza yardım eder.
Katalog kaydında kanıtın sınırı
Bu varsayımsal örneği katalogda şöyle kayda geçirebiliriz.
On birinci yaprağın takibesi dördüncü yaprağın başlangıcıyla, dördüncü yaprağın takibesi ise on ikinci yaprağın başlangıcıyla uyumludur. On birinci ve on ikinci yaprakların arasındaki kâğıt kalıntısının kesik kenarı, dördüncü yaprağın kesik kenarıyla örtüşmektedir. Bu bulgular, dördüncü yaprağın bir zamanlar on birinci ve on ikinci yaprakların arasında bulunduğunu gösterir. Yaprak bugünkü yerine bir kâğıt şeridiyle yapıştırılmıştır. Dikiş ipi şeritten geçmemektedir. Yaprağın eski yerinden ne zaman ayrıldığı ve bugünkü yerine ne zaman bağlandığı belirlenememiştir.
“Yazmanın nefesi satırlarındadır” derken, o satırların bize hangi yollardan ulaştığını da düşünüyorum. Takibe, metnin nasıl devam ettiğini bildirir. Küçük bir kâğıt kalıntısı ise yaprağın bir zamanlar nereye bağlı olduğunu gösterir. Bu iki izi birlikte okuduğumuzda hem yazılan sözü hem de o sözü yüzyıllar boyunca taşıyan kitabı daha yakından tanırız.
------------------------------------------------------------------------
The Breath of a Manuscript and the Traces Left in Its Spine
Quire structure, missing leaves, and evidence of repair
A manuscript breathes through its lines. In writing set down in black and red, we learn what people thought five hundred, seven hundred, or even a thousand years ago, how they worshipped, how they sought remedies for illness, how they made peace, and which arts and crafts they developed. Their joys, sorrows, and aspirations survive in those lines as well. This is the sense in which I think of a manuscript as alive. It can still speak to a reader centuries after its words were written.
The book that reaches us has a history of its own. Paper yellows, leaves tear, sewing threads break, and bindings are repaired. When a leaf is lost or moved, the text we receive is affected. To read a manuscript, we may therefore need to look as closely at a scrap of paper left in the gutter as at a word written at the end of a line.
Quire structure and conjugate leaves
A sheet of paper folded in half forms two leaves, or four pages. Several folded sheets nested together form a quire. A complete quire made from four folded sheets contains eight leaves. The first leaf is paired with the eighth, the second with the seventh, the third with the sixth, and the fourth with the fifth. Each pair consists of two conjugate leaves joined at the fold of the same sheet.
Before applying this pattern to a manuscript, we need to identify the centre of the quire, its boundaries, and the folds of its sheets. Seven consecutively numbered leaves may survive from a quire that originally contained a different number. The leaves may have been numbered after one was lost, or a single leaf may have been added to the quire. We record the numbering as it stands and identify conjugate leaves by tracing the folds.
How a catchword reveals a break in the text
In this lesson, we worked with a hypothetical manuscript. The catchword at the foot of the verso of leaf 3 anticipated the opening of the next page, but it did not match the beginning of leaf 4 recto. The sentence also broke off midway. The spine was out of view in the digital images. These observations gave us a place to start. A leaf might have been lost or moved, or an image might have been omitted from the digital sequence. The catchword might also have been copied incorrectly, though that would still leave the break in the sentence to explain.
On closer inspection, the catchword on leaf 3 matched the beginning of leaf 5. The unfinished sentence also continued there, both grammatically and in meaning. This gave us grounds to read directly from leaf 3 to leaf 5. In its present position, leaf 4 interrupted that sequence. To find where it belonged in the text, we had to examine both sides. Where did its opening pick up the argument or story, and where did its closing lines lead?
The leaf’s former position and its present attachment
In the next stage of the exercise, the catchword on leaf 11 matched the beginning of leaf 4. The catchword on the verso of leaf 4, in turn, matched the beginning of leaf 12. At both joins, the sentences followed naturally in syntax and meaning. Keeping the current leaf numbers, we could now establish the reading order. The text runs from leaf 11 to leaf 4 and then to leaf 12.
Physical examination begins at the inner edges of leaves 11 and 12. If a paper stub survives there and its cut edge fits the cut edge of leaf 4 precisely, that is strong evidence that the leaf was once attached at that point. If the fold mark and paper fibres also continue across the join, the connection is stronger still. Leaf 4 may be lighter than its neighbours, but the matching edges and fibres carry more weight than that difference in colour. The relevant comparison is between the leaf and the paper stub that appears to fit it.
In our exercise, the narrow paper strip now holding leaf 4 in place was pasted to both the leaf and the inner edge of its neighbour. The sewing thread did not pass through the strip. This tells us how the leaf is attached today. It leaves open the question of when that attachment was made. The leaf could have been pasted into its present position long after it came loose, or it could have been detached and reattached during the same repair.
To investigate whether the whole book was resewn, we extend the examination to the neighbouring quires. Which holes does the current thread pass through? Are there older sewing holes that are now unused? Does the same pattern continue in the adjoining quires? Examining leaves 10 and 13 helps us establish whether leaves 11 and 12 lie within a single quire or meet at the boundary between two quires.
What the evidence supports in a catalogue record
A catalogue note for this hypothetical example might read as follows.
The catchword on leaf 11 matches the opening of leaf 4, and the catchword on leaf 4 matches the opening of leaf 12. The cut edge of the paper stub between leaves 11 and 12 fits the cut edge of leaf 4. These findings indicate that leaf 4 formerly stood between leaves 11 and 12. It is now attached by a pasted paper strip through which the sewing thread does not pass. The dates of its detachment and reattachment could not be established.
When I say that a manuscript breathes through its lines, I also think about how those lines reached us. A catchword preserves the sequence of the text. A small paper stub can preserve the place where a leaf once belonged. Reading these two traces together brings us closer to both the words on the page and the book that carried them through the centuries.
----------------------------------------------------------------------------------------
نَفَس المخطوط والآثار الباقية في كعبه
بنية الكراريس وفقدان الأوراق وآثار الترميم
يتنفّس المخطوط في سطوره. فمن الكتابة بالحبر الأسود والأحمر نعرف كيف فكّر أناس عاشوا قبل خمسمئة عام أو سبعمئة أو حتى ألف عام، وكيف تعبّدوا، وكيف التمسوا الشفاء من أمراضهم، وعقدوا الصلح، وطوّروا فنونهم وصنائعهم. وفي تلك السطور بقي شيء من أفراحهم وأحزانهم وآمالهم. بهذا المعنى أرى المخطوط حيًّا. فهو ما زال قادرًا على مخاطبة قارئه بعد قرون من تدوين كلماته.
وللكتاب الذي وصل إلينا تاريخٌ خاصّ به. فالورق يصفرّ، والأوراق تتمزّق، وخيوط الخياطة تنقطع، والتجليد يُرمَّم. وإذا فُقدت ورقة أو تغيّر موضعها، تأثّر النص الذي نقرؤه. ولهذا قد تتطلّب قراءة المخطوط أن ننظر إلى قصاصة باقية عند الحافة الداخلية للورقة بالعناية نفسها التي نوليها لكلمة في آخر السطر.
بنية الكرّاس والأوراق المتقابلة
إذا طُويت صحيفة ورقية من وسطها نتجت عنها ورقتان، أي أربعة أوجه. وإذا أُدخل عدد من الصحائف المطوية بعضها في بعض تكوّن كرّاس. والكرّاس الكامل المؤلّف من أربع صحائف مطوية يضمّ ثماني ورقات. تقابل الورقة الأولى الثامنة، والثانية السابعة، والثالثة السادسة، والرابعة الخامسة. وكل ورقتين متقابلتين يجمعهما موضع طيّ الصحيفة نفسها.
وقبل تطبيق هذا الحساب على مخطوط بعينه، ينبغي أن نحدّد وسط الكرّاس وحدوده ومواضع طيّ صحائفه. فقد نجد سبع ورقات مرقّمة على التوالي في كرّاس كان عدد أوراقه في الأصل مختلفًا. وربما جرى الترقيم بعد فقدان ورقة، أو أُضيفت إلى الكرّاس ورقة مفردة. لذلك نسجّل الترقيم كما هو، ونتتبّع مواضع الطيّ لمعرفة الورقات التي تنتمي كلّ اثنتين منها إلى صحيفة واحدة.
كيف تكشف التعقيبة انقطاع النص؟
عملنا في هذا الدرس على مخطوط افتراضي. كانت التعقيبة، وهي الكلمة المكتوبة أسفل الصفحة للدلالة على مطلع الصفحة التالية، في ظهر الورقة الثالثة، لكنّها لم توافق مطلع وجه الورقة الرابعة. كذلك انقطعت الجملة قبل أن تكتمل. ولم يظهر كعب الكتاب في الصور الرقمية. حدّدت هذه الملاحظات موضع بدء البحث. فقد تكون ورقة قد فُقدت من المخطوط، أو نُقلت من مكانها، أو سقطت صورتها من تسلسل الصور الرقمية. ومن المحتمل أيضًا أن تكون التعقيبة قد كُتبت خطأً، وفي هذه الحال يبقى انقطاع الجملة في الموضع نفسه بحاجة إلى تفسير.
وعند متابعة الفحص وجدنا أنّ تعقيبة الورقة الثالثة توافق مطلع الورقة الخامسة، وأنّ الجملة الناقصة تكتمل هناك في معناها وتركيبها النحوي. وكان ذلك دليلًا على أن القراءة تستقيم بالانتقال مباشرةً من الورقة الثالثة إلى الخامسة. أمّا الورقة الرابعة فتقطع هذا التسلسل في موضعها الحالي. ولتعيين مكانها في النص كان علينا أن نفحص وجهيها. فأين نجد الكلام الذي يسبق مطلعها، وأين يستأنف النص ما ورد في آخرها؟
موضع الورقة القديم وطريقة تثبيتها الحالية
في المرحلة التالية من التمرين وافقت تعقيبة الورقة الحادية عشرة مطلع الورقة الرابعة، ووافقت التعقيبة في ظهر الرابعة مطلع الورقة الثانية عشرة. وفي كلا الموضعين اتّصل الكلام معنىً ونحوًا. وبالإبقاء على أرقام الأوراق الحالية اتّضح ترتيب القراءة. ينتقل النص من الورقة الحادية عشرة إلى الرابعة، ومنها إلى الثانية عشرة.
يبدأ الفحص المادي عند الحافتين الداخليتين للورقتين الحادية عشرة والثانية عشرة. فإذا بقيت بينهما قصاصة ورقية تطابقت حافتها المقطوعة بدقّة مع الحافة المقطوعة للورقة الرابعة، كان ذلك دليلًا قويًّا على أنّ الورقة كانت متّصلة بهذا الموضع في وقت سابق. ويزداد الدليل قوة إذا اتّصل أثر الطيّ وتوافقت ألياف الورق على جانبي القطع. وقد تكون الورقة الرابعة أفتح لونًا من الأوراق المجاورة، لكن تطابق الحافتين واستمرار الألياف أرجح دلالةً من اختلاف اللون. فالمقارنة هنا بين الورقة نفسها والقصاصة التي توافق حافتها.
وفي تمريننا كان الشريط الورقي الضيّق الذي يثبّت الورقة الرابعة حاليًّا ملصقًا بها وبالحافة الداخلية للورقة المجاورة، ولم يمرّ خيط الخياطة عبره. تبيّن هذه الملاحظة كيف ثُبّتت الورقة في موضعها الحالي، ويبقى زمن التثبيت غير معلوم. فقد تكون أُلصقت هناك بعد مدّة طويلة من انفصالها عن موضعها السابق، وقد يكون انفصالها وتثبيتها من جديد قد حدثا في مرحلة ترميم واحدة.
ولمعرفة ما إذا كان الكتاب قد أُعيدت خياطته بالكامل، نوسّع الفحص ليشمل الكراريس المجاورة. فأيّ ثقوب يمرّ فيها الخيط الحالي؟ وهل بقيت ثقوب خياطة قديمة لم يعد الخيط يمرّ فيها؟ وهل يتكرّر النمط نفسه في الكراريس المجاورة؟ ويساعدنا فحص الورقتين العاشرة والثالثة عشرة على تحديد ما إذا كانت الورقتان الحادية عشرة والثانية عشرة تقعان في كرّاس واحد أو عند الحدّ الفاصل بين كرّاسين.
حدود الاستدلال في الوصف الفهرسي
يمكن صياغة وصف فهرسي لهذا المثال الافتراضي على النحو الآتي.
توافق تعقيبة الورقة الحادية عشرة مطلع الورقة الرابعة، وتوافق تعقيبة الورقة الرابعة مطلع الورقة الثانية عشرة. وتتطابق الحافة المقطوعة للقصاصة الباقية بين الورقتين الحادية عشرة والثانية عشرة مع الحافة المقطوعة للورقة الرابعة. وتشير هذه القرائن إلى أنّ الورقة الرابعة كانت في موضع سابق بين الورقتين الحادية عشرة والثانية عشرة. وهي مثبّتة في موضعها الحالي بشريط ورقي ملصق لا يمرّ فيه خيط الخياطة. ولم يتبيّن متى انفصلت الورقة عن موضعها السابق ولا متى ثُبّتت في موضعها الحالي.
حين أقول إنّ المخطوط يتنفّس في سطوره، أفكّر أيضًا في الطريق الذي سلكته تلك السطور حتى وصلت إلينا. فالتعقيبة تدلّ على استمرار النص، وقد تحفظ قصاصة صغيرة أثر الموضع الذي كانت الورقة متّصلة به. وحين نقرأ الأثرين معًا، نزداد معرفةً بالكلمات المكتوبة وبالكتاب الذي حملها عبر القرون.
No comments:
Post a Comment