بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 523 - ب
بو گون‌کو ۵۲۳-جو بؤلومده آپاردیغیمیز الیازما آراشدیرماسینی، مشاهده‌لریمیزی، علمی احتماللاریمیزی و هله جوابسیز قالان سؤواللاریمیزی بیرلیکده احاطه ائدن مقاله کیمی حاضرلادیم. مقاله‌نی وئبلاقدا مستقیم یاییملاماق اوچون «بیز» ضمیری ایله یازمیشام. مشاهده ایله فرضیه‌نی بیر-بیریندن آیرماغا، هله تصدیق اولونمامیش اوخونوشلاری قطعی حقیقت کیمی گؤسترممه‌یه دقت ائتمیشم.
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار
۵۲۳-جو بؤلوم
بیر الیازمانین مهرلری، کتابت قیدی و کاتب الینین آراشدیرماسی
الیازمانین فیزیکی خصوصیتلری، حاشیه قیدلری، تاریخی و پالیوگرافیک تحلیلینه بیر باخیش
بو گون «بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» پروگرامیمیزین ۵۲۳-جو بؤلومونده، هاروارد دانشگاهینین هوتون کتابخاناسیندا ساخ‌لانان بیر تورکجه الیازمانی آراشدیردیق. رەقەمسەل نوسخه‌ده کتابخانا علامتی بئله گؤرونور:
MS Turk 19
کتابین کاتالوگ معلوماتلارینا گؤره، اثر یوسف نابی ایله علاقه‌لندیریلیر. لاکین بیز بو معلوماتی آراشدیرمامیزین باشلانغیج فرضیه‌سی کیمی قبول ائتدیک؛ اثرین مؤلفینی و کتابت تاریخینی یالنیز کاتالوگ قیدینه اساسلاناراق قطعی تعیین ائتمه‌دیک.
بو گون‌کو مقصدیمیز کتابین تمام متنینی اوخوماق دئییل، اؤنجه اونون فیزیکی قورولوشونو، یازی خصوصیتلرینی، مهر و حاشیه‌لرینی، کتابت قیدینی و مختلف صفحه‌لرده کاتب الینین دگیشیب-دگیشمه‌دیگینی آراشدیرماق ایدی.
۱. جلد و کتابین فیزیکی قورولوشو
رەقەمسەل فایل ۳۵۴ صفحه‌دن عبارتدیر. بو صفحه‌لره کتابین جلدی و بعضی بوش اوزلری ده داخیلدیر. هر رەقەمسەل صفحه، اساساً بیر ورقین بیر اوزونو گؤستریر.
کتابین جلدینده نقشلی کاغیز، قیرمیزی رنگلی شیرازه و بعضی کؤهنه‌لمه علامتلری مشاهده ائتدیک. جلدین داخلینده‌کی نقشلی کاغیزین بعضی حصه‌لری کتاب بلوکونون باغلانما یئرینه قدر اوزانیر.
بعضی یئرلرده جلدله کتاب بلوکونون بیر-بیریندن آیریلمیش اولماسی احتمالینی دوشوندورن ایزلر وار. لاکین تصویر اوزرینده‌کی بو مشاهده، کتابین حقیقتاً هانسی مرحله‌ده و نه سببله آسیب گؤردویونو تعیین ائتمک اوچون کافی دئییل. بونون اوچون اصلی الیازمانین کتابخانادا فیزیکی معاینه‌سی لازیمدیر.
۲. ورق شماره‌لری و ۲۰۱-دن باشلانان رەقەملندیرمه
آراشدیرمامیزین ایلک اؤنملی مسئله‌لریندن بیری ورق شماره‌لری ایدی.
الیازمانین ایلک ورقینده ۲۰۱، سونراکی ورقلرده ۲۰۲، ۲۰۳ و ۲۰۴ رەقەملرینی مشاهده ائتدیک. بعضی رەقەملرین خطی چتین اوخوندوغو اوچون ایلک باخیشدا اونلاری فرقلی رەقەملر کیمی گؤرموشدوق. لاکین مقایسه نتیجه‌سینده اوخونوشوموزو دوزلتدیک.
کتابین سون یازیلی ورقینده ایسه ۳۷۵ رەقەمی گؤرونور.
بو، اؤنملی بیر سؤوال یارادیر: نه اوچون کتابین ایلک ورقی ۱-دن دئییل، ۲۰۱-دن باشلانیر؟
بیر نئچه احتمال وار.
کتاب داها بؤیوک بیر مجموعه‌نین حصه‌سی اولموش، سونرادان آیری جلد حالینا گتیریلمیش اولا بیلر. یا دا بیر نئچه جلدلیک اثرین داوامی اولدوغو اوچون ورق شماره‌لری اؤنجه‌کی جلددن داوام ائتمیش اولا بیلر.
همچنین بو رەقەملندیرمه‌نین کاتب طرفیندن دئییل، سونراکی بیر مالک یا کتابخانا ایشچیسی طرفیندن آپاریلماسی دا ممکن‌دیر.
بو احتماللارین هیچ بیرینی هله قطعی قبول ائتمیریک. رەقەملرین مرکبینی، خطینی و ورقلرین ترتیبینی داها دقیق آراشدیرماغا احتیاج وار.
۳. ایلک ورق: مهرلر، مالکیت قیدلری و سیلینمیش یازیلار
کتابین ایلک ورقی، اونون متنینی اوخوماقدان علاوه، مالکیت و تداول تاریخینی آراشدیرماق باخیمیندان دا دَیەرلی‌دیر.
بو ورقده بیر نئچه مهر، مختلف خطلرله یازیلمیش قیدلر، عربجا و فارسجا شعرلر و بعضی امزالار مشاهده ائتدیک.
مهرلردن بیرینده «ابوبکر صدقی» کیمی اوخونا بیلن بیر آد گؤردوک.
بو آدین دقیق شکلی حاققیندا بیر نئچه احتمال وار:
ابوبکر صدقی
ابوبکر صدیقی
یا دا «بن صدقی» کیمی بیر ترکیب.
مهرین حرفلری بعضاً بیر-بیرینین اوستونه دوشدوگوندن، خصوصاً قاف و یاء حرفلرینین آیریلماسی چتینلشیر.
بو مهرین یانیندا و صفحه‌نین باشقا حصه‌لرینده بیر نئچه دعا و شعر قیدی ده وار.
ایلک ورقین آشاغی حصه‌سینده بیر یازی و احتمالی مهرین سونرادان سیلینمیش اولماسی‌نی دوشوندورن ایزلر مشاهده ائتدیک. یازینین بعضی حرفلری هله گؤرونور، لاکین اونون تام متنینی اوخویا بیلمه‌دیک.
سیلینمه‌نین سببینی بیلمیریک. بو، مالکیت دگیشمه‌سی، وقف قیدی یا باشقا بیر تاریخی حادثه ایله باغلی اولا بیلر. لاکین بو احتماللاری شاهد اولمادان حقیقت کیمی قبول ائتمک دوغرو اولماز.
۴. متن، حاشیه‌لر و قیرمیزی مرکب
کتابین ایلک متن صفحه‌سی «بسم الله الرحمن الرحیم» ایله باشلانیر و آردینجا منظوم بیر دعا گلیر.
ایلک صفحه‌ده ۱۷، ایکینجی صفحه‌ده ایسه ۱۹ سطیر مشاهده ائتدیک.
بعضی صفحه‌لرده قیرمیزی مرکبله یازیلمیش باشلیقلار، عبارت‌لر و علامتلر وار. قیرمیزی مرکب بعضاً عربجا عبارت‌لری، بعضاً متن ایچینده‌کی خاص حصه‌لری آیریر.
کتابین بیر چوخ صفحه‌سینده حاشیه قیدلری ده گؤرونور. بونلارین بعضی‌سی قارا، بعضی‌سی قیرمیزی مرکبله یازیلیبدیر. بعضی حاشیه‌لر صفحه‌نین کنارینا عمودی یا ترس جهتده یئرلشدیرلیبدیر.
بو قیدلرین هامیسینین ائینی شخص طرفیندن یازیلیب-یازیلمادیغینی هله بیلمیریک.
همچنین بعضی صفحه‌لرده سطیرین اورتاسیندا یا سونوندا معمولدان بؤیوک بوشلوقلار گؤردوک. بعضی یئرلرده بیر سطیرین بؤیوک حصه‌سی بوش قالیب.
بو بوشلوقلار کاتبین اؤنجه‌کی نوسخه‌ده اوخویا بیلمه‌دیگی بیر عبارت اوچون یئر ساخلاماسی، سونرادان تاماملاناجاق متن، یا باشقا بیر کتابت خصوصیتی ایله باغلی اولا بیلر.
بونون اوچون متن جمله‌لرینی اوخوماق و امکان وارسا باشقا نوسخه‌لرله مقابله ائتمک لازیمدیر.
۵. کتابین سونو و کتابت قیدی
بو گون‌کو آراشدیرمامیزین ان اؤنملی مرحله‌لریندن بیری کتابین سون ورقینه یئتیشمه‌میز ایدی.
اصلی متن ۳۷۵ شماره‌لی ورقین اؤن اوزوندە، رەقەمسەل فایلین ۳۵۱-جی صفحه‌سینده تمام اولور.
سون سطیرلر تدریجاً قیصالاراق اوجو آشاغیا باخان بیر اوچبوجاق شکلی یارادیر. اونون یانیندا بؤیوک و زینتلی بیر امضا یا توقیع گؤرونور.
اصلی متندن سونرا کتابت قیدی یئرلشیر.
بو قیدین آیدین اوخونا بیلن باشلانغیجی بئله‌دیر:
قد وقع الفراغ من الكتابة
یعنی: «کتابت ایشی تمام اولدو.»
قیدده ربیع‌الثانی آیی، بیر هفته گونو و هجری تاریخ ذکر اولونور.
آنجاق تاریخین تمام حصه‌لری‌نین اوخونوشو هله قطعی دئییل. خصوصاً آیین ۱۵-جی یا ۲۵-جی گونو، هفته گونونون آدی و ایلین دقیق رەقەمی یئنی‌دن یوخلانمالیدیر.
ایلک اوخونوشدا ۱۱۰۰، ۱۱۱۰ و کاتالوگ معلوماتینده ۱۱۱۱ هجری کیمی فرقلی احتماللار اورتایا چیخدی.
بو تاریخ مسئله‌سینی قطعی حل ائتمک اوچون کتابت قیدینین آیدین تصویرینی حرف-حرف مقابله ائتمه‌لیییک.
۶. کتابت قیدینده ابوبکر صدقی و بلغراد
کتابت قیدینین داوامیندا «الحاج ابوبکر صدقی» کیمی اوخونا بیلن بیر آد مشاهده ائتدیک.
بو آدین ایلک ورقده‌کی مهرله علاقه‌سی اولماسی احتمالـی خصوصاً دقتیمیزی چکدی.
اگر ایکی یئرده ائینی شخصین آدی یازیلیبدیرسه، کتابین کاتبی و مالکی حاققیندا اؤنملی بیر نتیجه‌یه یئته بیلریک.
لاکن مهرین و کتابت قیدینین ائینی شخصه عائد اولدوغونو هله اثبات ائتمه‌میشیک.
قیدده «بلغراد» و «مصالحه» کیمی اوخونا بیلن عبارت‌لر ده گؤرونور.
بو اوخونوش تصدیق اولونسا، الیازمانین کتابتینی بیر تاریخی مکان و شاید بیر صلح حادثه‌سی ایله علاقه‌لندیرمک ممکن اولا بیلر.
آنجاق هله بو عبارتی معین بیر تاریخی حادثه‌یه باغلامیریق. اؤنجه قیدین تام متنینی و تاریخینی تصدیق ائتمک لازیمدیر.
۷. مؤلف، کاتب و مالک آراسینداکی فرق
ایلک ورقده‌کی بیر دعا یا شعر قیدینده اوچ اؤنملی اصطلاح مشاهده ائتدیک:
المصنف
كاتبه
صاحبه
بونلار مؤلف، کاتب و کتابین صاحبی معناسیندا ایشله‌نیلیر.
بو، الیازمانین تاریخی باخیمیندان دَیەرلی بیر شاهد‌دیر. چونکی کتابین مؤلفی ایله اونو کؤچورن کاتب حتماً ائینی شخص دئییل. کتابین مالکی ده اونلاردان آیری بیر شخص اولا بیلر.
لاکن بو اوچ اصطلاحین بیر دعا فورمولاسیندا ذکر اولونماسی، حتماً اوچ فرقلی شخصین وارلیغینی اثبات ائتمیر. بیر شخص هم کاتب، هم مالک اولا بیلر.
بونا گؤره بیز اؤنجه وظیفه‌لری آیریردیق، سونرا اونلارین هانسی شخصلره عائد اولدوغونو آراشدیرماغا باشلادیق.
۸. کاتب الینین آراشدیرماسی: سین و شین حرفلری
کتابین فیزیکی مشاهده‌سینی تاماملادیقدان سونرا، مختلف صفحه‌لرده حرفلرین شکلینی مقابله ائتمه‌یه باشلادیق.
ایلک اولاراق سین و شین حرفلرینی سئچدیک.
بعضی کلمه‌لرده سین و شینین دیشلری آیدین گؤرونور. بعضی کلمه‌لرده ایسه حرف اوزون، دیشسیز و قؤوسلو بیر حرکتله یازیلیبدیر.
خصوصاً «سحاب»، «آسان»، «سلطان»، «رسول»، «شیرین»، «آتش»، «مشرق» و باشقا کلمه‌لرده بو خصوصیتلری مقابله ائتدیک.
دیشلی شکلده دیشلر بعضاً بیر-بیرینه نسبتله تدریجاً آشاغیا مئیل ائدیر.
دیشسیز شکلده ایسه حرف اوزون بیر قؤوس کیمی ساغدان سولا حرکت ائدیر.
بو خصوصیتلری کتابین ایلک صفحه‌لرینده، اورتا حصه‌لرینده و خاتمه‌سینده یئنی‌دن مشاهده ائتدیک.
بیزیم اوچون اؤنملی مسئله یالنیز حرفین بنزه‌مه‌سی دئییل، اونون تکرارلانان قورولوش خصوصیتلری ایدی.
۹. قلم حرکتینی تصویر اوزرینده آراشدیرماق
بعضی کلمه‌لرده حرفلر او قدر روان بیر-بیرینه باغلانیر کی، قلمین بیر داواملی حرکتله یازیلمیش اولماسی احتمالـی یارانیر.
باشقا یئرلرده ایسه مرکبین قالینلاشماسی یا حرفلرین بیرلشمه شکلی، قلمین قالدیریلیب یئنی‌دن قویولماسی احتمالینی دوشوندورور.
لاکن بیز تصویر اوزرینده قلمین حقیقی حرکتینی دئییل، اونون کاغیزدا بوراخدیغی ایزلری گؤرورک.
بو سبب‌دن «قلم بورادا قطعاً قالدیریلیبدیر» دئمک یئرینه، بو احتمالـی حرفلرین باغلانماسی، مرکب ایزلری و باشقا نمونه‌لرله یوخلاماغا چالیشدیق.
۱۰. الف حرفینین مقابله‌سی
سونرا الف حرفینه گئچدیک.
مختلف صفحه‌لرده مستقل الفلرین اکثر حاللاردا یوخاریدان آشاغیا و سول طرفه مئیل ائتدیگینی مشاهده ائتدیک.
بعضی الفلر تقریباً دیک یازیلیبدیر. بعضی‌لری ایسه سطیرین معمول سطحینه یئتمه‌دن تمام اولور.
کتابین سون حصه‌سینده و کتابت قیدینده الفلر بعضاً داها اوزون گؤرونور.
لاکن اونلارین عمومی مئیل جهتـی و قورولوشو، اؤنجه‌کی صفحه‌لرده‌کی بعضی نمونه‌لره بنزه‌ییر.
بو بنزه‌رلیک، اصلی متنله کتابت قیدینین ائینی ال ایله یازیلمیش اولماسی احتمالینی گوجلندیرير؛ لاکین هله قطعی نتیجه دئییل.
۱۱. نون حرفینین آراشدیرماسی
گونون سونوندا نون حرفینی مقابله ائتدیک.
«باران»، «آسان»، «باغبان»، «نادان»، «دودمان»، «نان»، «مهمان» و «خون» کیمی کلمه‌لرده نونون مختلف شکللرینی مشاهده ائتدیک.
بعضی یئرلرده نونون قؤوسو آیدین گؤرونور. بعضی یئرلرده ایسه حرفلر بیر-بیرینین ایچینه گیردیگی اوچون اونون قورولوشونو آیرماق چتینلشیر.
خصوصاً سطیر سونونداکی بعضی نونلرین معمولدان فرقلی شکل آلدیغینی مشاهده ائتدیک. بو فرق، کاتبین سطیرین سونوندا یئرله‌شمه‌یه اویغونلاشماسی ایله باغلی اولا بیلر.
سونرا کتابت قیدینه قاییداراق مستقل نون نمونه‌لری آختاردیق. لاکین مقابله اوچون کافی آیدین نمونه تاپا بیلمه‌دیک.
«من کتابته» عبارتینده‌کی باغلی نونون شکلـی بعضی اؤنجه‌کی نمونه‌لردن فرقلی گؤروندو.
بو فرقی هله کاتب دگیشمه‌سینین دلیلی کیمی قبول ائتمیریک. چونکی باغلی و مستقل نونلارین قورولوشو، کلمه‌نین شکلی و یازی شرایطی بیر-بیریندن فرقله‌نه بیلر.
۱۲. بو گون‌کو علمی نتیجه‌میز
بو گون‌کو آراشدیرمامیزده بیر الیازمانین تاریخینی یالنیز متنینی اوخویاراق دئییل، اونون فیزیکی و پالیوگرافیک خصوصیتلرینی ده آراشدیراراق اؤیرنمه‌یه چالیشدیق.
کتابین ۲۰۱-دن باشلانان ورق شماره‌لری، ایلک ورقده‌کی مهرلر، سیلینمیش قیدلر، مختلف حاشیه یازیلاری، قیرمیزی مرکب، سطیرلرده‌کی بوشلوقلار، سون ورقده‌کی کتابت قیدی و احتمالی کاتب آدی آراشدیرمامیزین اساس موضوعلاری اولدو.
بیز خصوصاً اوچ مسئله‌نی آیدینلاشدیرماغا یاخینلاشدیق.
بیرینجیسی، کتابین ایلک ورقینده‌کی مهرله سون کتابت قیدینین آراسیندا احتمالی بیر مناسبت وار.
ایکینجیسی، کتابت قیدینین تاریخی و جغرافی معلوماتلاری، اگر دقیق اوخونوشو تصدیق اولونسا، الیازمانین تاریخینی آیدینلاشدیرماغا یاردیم ائده بیلر.
اوچونجوسو، سین، شین و الف حرفلرینین مختلف صفحه‌لرده‌کی تکرارلانان خصوصیتلری، اصلی متنله خاتمه‌نین ائینی کاتب الی ایله یازیلمیش اولماسی احتمالینی گوجلندیرير.
لاکن بو اوچ مسئله‌نین هیچ بیرینی هله قطعی حل ائتمه‌میشیک.
آراشدیرمامیزین گله‌جک مرحله‌سینده نون و میم حرفلرینین مقابله‌سینی داوام ائتدیره‌جگیک، سونرا کتابت قیدینی یئنی‌دن اوخویاراق مهر و امزالارلا مقابله ائده‌جگیک.
بو گون بیر داها گؤردوک کی، الیازما کتاب یالنیز مؤلفین متنینی داخیل ائدن بیر وسیله دئییل. اونون هر ورقی، هر حاشیه‌سی، هر مهر و هر قلم حرکتـی، کتابین یارانماسی و سونراکی تاریخی حاققیندا معلومات داشیا بیلر.
بیزیم وظیفه‌میز بو معلوماتلاری بیر-بیریندن آیرماق، مشاهده‌لری دقیق قید ائتمک، احتماللاری آچیق ساخلاماق و یالنیز کافی شاهد تاپدیقدان سونرا علمی نتیجه‌یه وارماقدیر.
بو اوصوللا بیر الیازمانی اوخوماق، تدریجاً اونون متنینی، کاتبینی، مالکینی و تاریخی سفرینی آراشدیرماغا چئوریلیر.
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار — ۵۲۳-جو بؤلوم
۲۲ اکتبر ۲۰۲۶
بو مقاله‌نی وئبلاقدا یاییملاماق اوچون حاضرلادیم. ایسته‌سنـیز، نؤوبتی مرحله‌ده ائینی مقاله‌نین لاتین الیفباسی ایله تورکجه و انگلیسجه نسخه‌لرینی ده حاضرلایاق؛ سونرا اوچونو بیر PDF فایلينده بیرلشدیره‌ریک.
-----------------------------------------------------
Aşağıda 523. bölümde gerçekleştirdiğimiz el yazması araştırmasını, önceki makalenin içeriğini ve bilimsel yaklaşımını koruyarak Latin alfabesiyle Türkçe olarak hazırladım. Metin, doğrudan web blogunda yayımlanabilecek şekilde düzenlenmiştir.
Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar
523. Bölüm
Bir El Yazmasının Mühürleri, İstinsah Kaydı ve Müstensihinin El Yazısının İncelenmesi
El yazmasının fiziksel özellikleri, kenar notları, tarihi ve paleografik incelemesi
22 Ekim 2026
Bugün, “Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” programımızın 523. bölümünde, Harvard Üniversitesi Houghton Kütüphanesi'nde muhafaza edilen Türkçe bir el yazmasını inceledik.
Dijital nüshada eserin kütüphane kayıt işareti şöyle görünmektedir:
MS Turk 19
Eserin katalog bilgilerinde Yusuf Nâbî adıyla ilişkilendirildiği görülmektedir. Ancak biz bu bilgiyi araştırmamızın başlangıç noktası olarak kabul ettik. Eserin müellifini ve istinsah tarihini yalnızca katalog bilgilerine dayanarak kesinleştirmedik.
Bugünkü amacımız kitabın bütün metnini okumak değil; öncelikle fiziksel yapısını, yazı özelliklerini, mühürlerini, kenar notlarını, istinsah kaydını ve farklı sayfalarda müstensihin el yazısının değişip değişmediğini araştırmaktı.
1. Cilt ve Kitabın Fiziksel Yapısı
Dijital dosya 354 sayfadan oluşmaktadır. Bu sayfalara kitabın ön ve arka kapağı ile bazı boş yüzeyler de dahildir. Dijital sayfaların her biri, esas olarak fiziksel bir yaprağın tek yüzünü göstermektedir.
Kitabın cildinde desenli kâğıt, kırmızı renkli sırt malzemesi ve çeşitli eskime belirtileri gözlemledik. Cildin iç kısmındaki desenli kâğıdın bazı bölümleri kitabın bağlandığı yere kadar uzanmaktadır.
Bazı noktalarda cilt ile kitap bloğunun birbirinden ayrılmış olabileceğini düşündüren izler bulunmaktadır.
Ancak dijital görüntüler üzerinden yapılan bu gözlem, kitabın gerçekten ne zaman ve hangi nedenle hasar gördüğünü belirlemek için yeterli değildir. Bunun anlaşılması için el yazmasının kütüphanede fiziksel olarak incelenmesi gerekir.
2. Yaprak Numaraları ve 201'den Başlayan Numaralandırma
Araştırmamızın ilk önemli meselelerinden biri yaprak numaralarıydı.
El yazmasının ilk yaprağında 201, sonraki yapraklarında ise 202, 203 ve 204 rakamlarını gözlemledik.
Bazı rakamların yazılışı oldukça farklı olduğundan ilk bakışta yanlış okumalar ortaya çıktı. Ancak rakamların biçimlerini karşılaştırarak bu okumaları düzelttik.
Kitabın son yazılı yaprağında ise 375 numarası görülmektedir.
Bu durum önemli bir soruyu gündeme getirmektedir:
Kitabın ilk yaprağı neden 1'den değil, 201'den başlamaktadır?
Bunun birkaç açıklaması olabilir.
Kitap, daha büyük bir mecmuanın parçasıyken sonradan ayrı bir cilt hâline getirilmiş olabilir.
Birden fazla ciltten oluşan bir eserin devamı olabilir ve yaprak numaralandırması önceki ciltten sürdürülmüş olabilir.
Bir başka ihtimal ise numaralandırmanın müstensih tarafından değil, daha sonraki bir kitap sahibi, okuyucu veya kütüphane görevlisi tarafından yapılmış olmasıdır.
Bu ihtimallerden hiçbirini henüz kesin olarak kabul etmiyoruz.
Numaraların mürekkebini, yazı özelliklerini ve yaprakların sıralanışını daha ayrıntılı incelememiz gerekiyor.
3. İlk Yaprak: Mühürler, Mülkiyet Kayıtları ve Silinmiş Yazılar
Kitabın ilk yaprağı, yalnızca metni değil, eserin mülkiyet ve dolaşım tarihini araştırmak açısından da oldukça önemlidir.
Bu yaprakta birkaç mühür, farklı yazılarla kaleme alınmış kayıtlar, Arapça ve Farsça şiirler ve bazı imzalar gözlemledik.
Mühürlerden birinde “Ebû Bekir Sıdkî” şeklinde okunabilecek bir isim bulunmaktadır.
Ancak ismin kesin okunuşu konusunda farklı ihtimaller vardır:
Ebû Bekir Sıdkî
Ebû Bekir Sıddîkî
İbn Sıdkî şeklinde bir ifade
Mühürdeki harfler zaman zaman birbirinin üzerine geldiğinden özellikle kaf ve ye harflerinin ayrılması güçleşmektedir.
Mührün çevresinde ve sayfanın diğer bölümlerinde çeşitli dualar ve şiirler de bulunmaktadır.
İlk yaprağın alt kısmında ise sonradan silinmiş olabileceğini düşündüğümüz bir yazı ve muhtemel mühür izleri gözlemledik.
Yazının bazı harfleri hâlâ seçilebilmektedir. Ancak metnin tamamını okuyamadık.
Silinmenin nedenini bilmiyoruz.
Bu durum mülkiyet değişikliği, vakıf kaydı veya başka bir tarihsel gelişmeyle ilişkili olabilir. Fakat yeterli kanıt bulunmadan bu ihtimallerden herhangi birini gerçek olarak kabul etmek doğru olmaz.
4. Metin, Kenar Notları ve Kırmızı Mürekkep
Kitabın ilk metin sayfası “Bismillahirrahmanirrahim” ifadesiyle başlamakta ve ardından manzum bir dua gelmektedir.
İlk sayfada 17, ikinci sayfada ise 19 satır tespit ettik.
Bazı sayfalarda kırmızı mürekkeple yazılmış başlıklar, ifadeler ve çeşitli işaretler bulunmaktadır.
Kırmızı mürekkep kimi zaman Arapça ifadeleri, kimi zaman metin içerisindeki özel bölümleri ayırmaktadır.
Kitabın birçok sayfasında kenar notları da görülmektedir.
Bu notların bazıları siyah, bazıları kırmızı mürekkeple yazılmıştır. Bazıları sayfa kenarlarına dikey, hatta ters yönde yerleştirilmiştir.
Bu kayıtların tamamının aynı kişi tarafından yazılıp yazılmadığını henüz bilmiyoruz.
Bazı sayfalarda satır ortasında veya sonunda normalden büyük boşluklar bulunmaktadır. Bazı yerlerde ise bir satırın önemli bir kısmı boş bırakılmıştır.
Bu boşluklar, müstensihin önceki nüshada okuyamadığı ifadeler için yer bırakmasıyla, sonradan tamamlanması düşünülen metinlerle veya başka istinsah özellikleriyle ilişkili olabilir.
Bunu anlamak için ilgili cümleleri okumamız ve mümkünse eserin başka nüshalarıyla karşılaştırmamız gerekir.
5. Kitabın Sonu ve İstinsah Kaydı
Bugünkü araştırmamızın en önemli aşamalarından biri kitabın son yaprağına ulaşmamız oldu.
Ana metin, 375 numaralı yaprağın ön yüzünde, dijital dosyanın 351. sayfasında sona ermektedir.
Son satırlar giderek kısalmakta ve ucu aşağıya bakan bir üçgen oluşturmaktadır.
Bu bölümün yanında büyük ve süslü bir imza veya tuğra benzeri işaret bulunmaktadır.
Ana metnin ardından bir istinsah kaydı yer almaktadır.
Kaydın okunabilen başlangıcı şöyledir:
قد وقع الفراغ من الكتابة
Anlamı:
“Yazma işi tamamlandı.”
Bu kayıtta Rebîülâhir ayı, haftanın bir günü ve Hicrî bir tarih belirtilmektedir.
Ancak tarihin bütün unsurlarının okunuşu henüz kesin değildir.
Özellikle ayın 15. mi yoksa 25. günü mü olduğu, haftanın hangi gününün belirtildiği ve yılın tam olarak nasıl yazıldığı yeniden incelenmelidir.
İlk okumalarımız sırasında 1100, 1110 ve katalog bilgisindeki 1111 Hicrî yılları gündeme geldi.
Bu tarih meselesini kesinleştirmek için istinsah kaydının açık bir görüntüsünü harf harf incelememiz gerekiyor.
Burada başka bir önemli soru da bulunmaktadır:
Bu tarih, elimizdeki nüshanın istinsah tarihi midir, yoksa müstensih önceki nüshanın istinsah kaydını da metinle birlikte kopyalamış olabilir mi?
Bunu belirlemek için yalnızca tarih ifadesi yeterli değildir. Yazının biçimi, mürekkep özellikleri ve mümkünse diğer nüshaların son kayıtları da karşılaştırılmalıdır.
6. İstinsah Kaydında Ebû Bekir Sıdkî ve Belgrad
İstinsah kaydının devamında “el-Hâc Ebû Bekir Sıdkî” şeklinde okunabilecek bir isimle karşılaştık.
Bu ismin ilk yapraktaki mühürle ilişkili olabileceği ihtimali dikkatimizi çekti.
Eğer iki yerde aynı kişinin adı bulunuyorsa kitabın müstensihi ve sahibi hakkında önemli bilgilere ulaşabiliriz.
Ancak mühür ile istinsah kaydının aynı kişiye ait olduğunu henüz kanıtlamış değiliz.
Kayıtta ayrıca “Belgrad” ve “musâlaha” şeklinde okunabilecek ifadeler de bulunmaktadır.
Bu okumalar doğrulanırsa el yazmasının istinsahını belirli bir coğrafi mekânla ve belki de bir barış olayıyla ilişkilendirmek mümkün olabilir.
Fakat henüz bu ifadeleri belirli bir tarihsel olayla ilişkilendirmiyoruz.
Öncelikle kaydın tamamının doğru okunması ve tarihinin kesinleştirilmesi gerekir.
7. Müellif, Müstensih ve Kitap Sahibi Arasındaki Fark
İlk yapraktaki bir dua veya şiir kaydında üç önemli terim gözlemledik:
المصنف — Musannif: Eseri telif eden kişi.
كاتبه — Kâtib: Metni yazan veya istinsah eden kişi.
صاحبه — Sâhib: Kitabın sahibi.
Bu terimler el yazmasının tarihi bakımından önemlidir.
Çünkü eserin müellifi ile onu kopyalayan müstensih mutlaka aynı kişi değildir. Kitabın sahibi de bu kişilerden farklı olabilir.
Ancak bu üç terimin bir dua metninde kullanılması, mutlaka üç farklı kişinin bulunduğunu kanıtlamaz.
Bir kişi hem müstensih hem de kitap sahibi olabilir.
Bu nedenle önce görevleri birbirinden ayırdık, ardından bunların hangi kişilere ait olduğunu araştırmaya başladık.
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, metin içerisindeki genel dua ifadeleriyle belirli kişilere ait tarihsel kayıtların birbirine karıştırılmamasıdır.
8. Müstensihin El Yazısının İncelenmesi: Sin ve Şın Harfleri
Kitabın fiziksel incelemesini tamamladıktan sonra farklı sayfalardaki harf biçimlerini karşılaştırmaya başladık.
İlk olarak sin ve şın harflerini seçtik.
Bazı kelimelerde bu harflerin dişleri açıkça görülmektedir.
Bazı kelimelerde ise harf uzun, dişsiz ve kavisli bir hareketle yazılmıştır.
Özellikle şu kelimelerdeki harfleri karşılaştırdık:
Sahâb, âsân, sultan, resul, şirin, ateş ve maşrık.
Dişli biçimlerde dişlerin bazen birbirine göre giderek aşağıya doğru eğildiğini gözlemledik.
Dişsiz biçimlerde ise harf, sağdan sola doğru uzanan bir kavis hâlinde görünmektedir.
Bu özellikleri kitabın ilk sayfalarında, orta bölümlerinde ve sonundaki istinsah kaydında yeniden gözlemledik.
Bizim için önemli olan yalnızca harflerin birbirine benzemesi değildi.
Asıl önemli olan, farklı sayfalarda tekrarlanan yapısal özelliklerin bulunmasıydı.
Aynı harfin kelime başında, ortasında veya sonunda farklı biçimlerde yazılabileceğini de dikkate aldık.
Bu nedenle karşılaştırmalarımızda mümkün olduğunca harflerin kelime içerisindeki konumlarını göz önünde bulundurduk.
9. Kalem Hareketini Dijital Görüntülerden İncelemek
Bazı kelimelerde harfler birbirine öylesine akıcı biçimde bağlanmaktadır ki kalemin kesintisiz bir hareketle ilerlediği izlenimi ortaya çıkmaktadır.
Başka yerlerde ise mürekkebin yoğunlaşması veya harflerin birleşme biçimi, kalemin kaldırılıp yeniden kâğıda konmuş olabileceğini düşündürmektedir.
Ancak burada önemli bir metodolojik sınır bulunmaktadır:
Dijital görüntüde kalemin gerçek hareketini değil, kâğıt üzerinde bıraktığı izleri görüyoruz.
Bu nedenle “kalem burada kesinlikle kaldırılmıştır” demek yerine, böyle bir ihtimali harflerin birleşme noktaları, mürekkep izleri ve diğer örneklerle sınamaya çalıştık.
Kalemin ucunun değişmesi, mürekkebin azalması, kâğıdın emiciliği veya yazı hızının farklılaşması da harflerin görünüşünü etkileyebilir.
Dolayısıyla yalnızca mürekkebin kalınlığına veya renginin koyuluğuna dayanarak müstensih değişikliği sonucuna varmak doğru değildir.
10. Elif Harfinin Karşılaştırılması
Daha sonra elif harfine geçtik.
Farklı sayfalarda bağımsız eliflerin çoğunlukla yukarıdan aşağıya ve sola doğru hafifçe eğimli biçimde yazıldığını gözlemledik.
Bazı elifler ise neredeyse dik görünmektedir.
Bazıları satır çizgisine ulaşmadan sona ermektedir.
Kitabın son bölümünde ve istinsah kaydında elifler zaman zaman daha uzun görünmektedir.
Bununla birlikte genel eğim yönleri ve yapısal özellikleri, önceki sayfalarda gördüğümüz bazı örneklere benzemektedir.
Bu benzerlik, ana metin ile istinsah kaydının aynı el tarafından yazılmış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.
Ancak henüz kesin bir sonuç değildir.
Çünkü aynı yazı geleneğinde yetişmiş farklı müstensihler de benzer harf biçimleri kullanabilir.
Bu nedenle yalnızca elif veya sin harfinin benzemesi yeterli değildir. Birden fazla harfin yapısal özelliklerini birlikte değerlendirmek gerekir.
11. Nun Harfinin İncelenmesi
Günün son bölümünde nun harfini karşılaştırdık.
Baran, âsân, bağban, nâdân, dûdmân, nân, mihmân ve hûn gibi kelimelerde nunun farklı biçimlerini gözlemledik.
Bazı yerlerde nunun kavisi açıkça görülmektedir.
Bazı yerlerde ise harfler birbirinin içine geçtiği için nunun yapısını ayırmak güçleşmektedir.
Özellikle satır sonundaki bazı nunların alışılmış biçimlerden farklı yazıldığını gözlemledik.
Bu farklılık, müstensihin satır sonundaki boşluğa uyum sağlamasıyla ilişkili olabilir.
Ardından istinsah kaydına dönerek bağımsız nun örnekleri aradık.
Ancak karşılaştırma için yeterince açık örnek bulamadık.
“Min kitâbetihi” ifadesindeki bitişik nunun biçimi, önceki bazı örneklerden farklı görünmektedir.
Bu farkı henüz müstensih değişikliğinin kanıtı olarak kabul etmiyoruz.
Çünkü bağımsız ve bitişik nunların yapısı, kelime içindeki konumu ve yazılış koşulları birbirinden farklı olabilir.
Nun harfinin karşılaştırmasını tamamlamadan araştırmamızı bu noktada durdurduk.
12. Bugünkü Araştırmamızın Bilimsel Sonuçları
Bugünkü çalışmamızda bir el yazmasının tarihini yalnızca metnini okuyarak değil, fiziksel ve paleografik özelliklerini de inceleyerek anlamaya çalıştık.
Kitabın 201'den başlayan yaprak numaraları, ilk yapraktaki mühürler, silinmiş kayıtlar, farklı kenar notları, kırmızı mürekkep, satırlardaki boşluklar, son yapraktaki istinsah kaydı ve muhtemel müstensih adı araştırmamızın temel konularını oluşturdu.
Özellikle üç mesele üzerinde önemli gözlemler elde ettik.
Birincisi: Kitabın ilk yaprağındaki mühür ile son istinsah kaydı arasında muhtemel bir ilişki bulunmaktadır.
İkincisi: İstinsah kaydındaki tarihî ve coğrafi bilgiler, doğru okunmaları hâlinde el yazmasının geçmişini aydınlatabilir.
Üçüncüsü: Sin, şın ve elif harflerinin farklı sayfalarda tekrarlanan yapısal özellikleri, ana metin ile son istinsah kaydının aynı müstensih tarafından yazılmış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.
Ancak bu meselelerden hiçbirini henüz kesin olarak çözmüş değiliz.
Araştırmamızın sonraki aşamasında nun ve mim harflerinin karşılaştırmasını sürdüreceğiz. Ardından istinsah kaydını yeniden okuyarak mühür ve imzalarla karşılaştıracağız.
Ayrıca metnin son bölümünü daha dikkatli inceleyerek eserin açık bir hatimesinin bulunup bulunmadığını araştıracağız.
Sonuç: Bir El Yazmasının Tarihini Harflerinden Okumak
Bugün bir kez daha gördük ki el yazması kitap, yalnızca müellifin metnini taşıyan bir nesne değildir.
Onun her yaprağı, her kenar notu, her mührü ve her kalem izi, kitabın meydana gelişi ve sonraki tarihi hakkında bilgi taşıyabilir.
Bir mühür kitabın geçmişteki sahiplerinden birine işaret edebilir.
Bir istinsah kaydı, müstensihin kimliği ve yazım koşulları hakkında bilgi verebilir.
Satır aralarındaki boşluklar, metnin aktarımında karşılaşılan güçlükleri düşündürebilir.
Harflerin tekrarlanan yapısal özellikleri ise farklı bölümlerin aynı el tarafından yazılıp yazılmadığını araştırmamıza yardımcı olabilir.
Fakat bütün bunlar ancak dikkatli karşılaştırmalarla anlam kazanır.
Bizim görevimiz gözlemleri doğru kaydetmek, ihtimalleri birbirinden ayırmak ve yeterli kanıt bulunmadan kesin hükümler vermemektir.
Bu yöntemle bir el yazmasını okumak, giderek onun metnini, müstensihini, sahiplerini ve tarihsel yolculuğunu araştırmaya dönüşmektedir.
Bugünkü çalışmamız, bu uzun araştırma yolculuğunun bir aşamasını oluşturdu.
Araştırma alanı: Türkçe el yazmaları, paleografi, kodikoloji, metin tenkidi ve yazma eserlerin tarihi.
İstəsəniz, növbəti mərhələdə eyni məqalənin ingiliscəsini də hazırlayıb hər üç versiyanı bir PDF faylında birləşdirə bilərik.
بو گون‌کو ۵۲۳-جو بؤلومون انگلیسجه مقاله‌سینی ده وئبلاقدا یاییملانماق اوچون علمی، روان و طبیعی بیر دیلله حاضرلادیم. اؤنجه‌کی ایکی مقاله‌نین اساس مشاهده‌لرینی قورودوم؛ خصوصاً مهرلر، کتابت قیدی، احتمالی کاتب آدی، بلغراد اشاره‌سی و حرفلرین پالیوگرافیک مقابله‌سینه یئر وئردیم.
Against Brain Engineering: Old Turkish Books
Episode 523
Reading the History of a Manuscript Through Its Seals, Colophon, and Handwriting
A Codicological and Palaeographical Investigation of a Turkish Manuscript
October 22, 2026
Introduction
In Episode 523 of our ongoing research series, Against Brain Engineering: Old Turkish Books, we examined a Turkish manuscript preserved at Harvard University's Houghton Library. The digitized manuscript bears the shelfmark:
MS Turk 19
The manuscript is associated in its descriptive information with Yusuf Nâbî, a prominent Ottoman poet and writer. However, rather than accepting this attribution as definitive, we approached it as a starting point for further investigation.
Our purpose was not to read the entire literary text in a single session. Instead, we focused on the manuscript as a historical object: its binding, foliation, marginal annotations, seals, ownership inscriptions, colophon, and the distinctive characteristics of its handwriting.
This approach reflects a fundamental principle of manuscript studies: a handwritten book is not merely a container for a literary work. It is also a physical and historical witness to the circumstances of its production, transmission, ownership, and use.
Our investigation raised several questions, some of which we were able to clarify, while others remain open for future research.
1. The Physical Structure of the Manuscript
The digitized file contains 354 images, including the front and back covers and some blank surfaces. Each digital image generally represents one side of a physical leaf.
The binding displays decorative patterned paper, red material along the spine, and visible signs of age and wear.
We observed areas where the patterned paper extends toward the inner structure of the binding. Certain features suggest that the text block and its cover may have become partially separated at some point.
Nevertheless, we cannot establish the history of the binding or determine whether particular features resulted from damage, restoration, or rebinding solely from digital images.
A reliable assessment would require direct examination of the physical manuscript, including its sewing structure, pastedowns, endpapers, and attachment to the boards.
This distinction between observation and interpretation remained central throughout our investigation.
2. Why Does the Foliation Begin at 201?
One of the first unusual features we encountered was the manuscript's numbering system.
The opening leaf appears to be numbered 201, followed by 202, 203, and 204 on subsequent leaves.
Initially, some numerals were difficult to identify because of their unusual handwritten forms. Through comparison, we revised our preliminary readings.
The final written leaf appears to carry the number 375.
This raises an important codicological question:
Why does the surviving manuscript begin with leaf 201 rather than leaf 1?
Several explanations are possible.
The manuscript may once have formed part of a larger composite volume and subsequently been separated and rebound.
Alternatively, it may represent a continuation of a work originally arranged in multiple volumes, with consecutive foliation maintained across them.
A third possibility is that the numbering was introduced by a later owner, reader, or librarian.
At present, none of these hypotheses can be established conclusively.
To distinguish among them, we would need to investigate the numbering hand, ink characteristics, sequence of leaves, binding structure, and any surviving evidence of earlier arrangements.
3. Seals, Ownership Marks, and Erased Inscriptions
The manuscript's opening leaf contains a particularly rich collection of historical traces.
We observed several seals, handwritten inscriptions, signatures or signature-like marks, and passages of Arabic and Persian poetry.
One seal appears to contain a personal name that may be read as:
Abu Bakr Sidqi
Alternative readings remain possible, including Siddiqi or a construction involving ibn Sidqi.
The difficulty arises partly from the compressed arrangement of letters within the seal, where the strokes of adjacent characters overlap.
We examined the possible forms of the Arabic letters qāf and yāʾ, paying particular attention to their connections and the direction of their strokes.
Elsewhere on the same leaf, we identified what appears to be a deliberately erased inscription or seal.
Some traces remain visible, but the complete text could not be recovered through ordinary visual examination.
The erased material might relate to ownership, endowment, or another historical circumstance. However, without a legible reading, its original purpose cannot be determined.
Specialized imaging techniques might help recover portions of the obscured writing, depending on the properties of the ink and paper.
The opening leaf therefore offers potentially valuable evidence for the manuscript's provenance, but it also illustrates the limits of conclusions drawn from incomplete visual evidence.
4. Marginalia, Red Ink, and Unusual Spaces
The manuscript contains extensive marginal annotations.
Some are written in black ink, while others employ red ink. Their placement varies considerably: certain notes appear along the outer margins, while others extend across the upper or lower margins or are written at unusual angles.
The main text also contains passages, headings, and marks in red.
We encountered several instances in which unusually large spaces had been left within lines or near their ends.
In a few places, portions of entire lines appear to have been left blank.
These features deserve careful attention.
An unexplained space may indicate that a scribe could not decipher a passage in the exemplar. It might also have been reserved for a later insertion, or it may reflect a deliberate aspect of the manuscript's layout.
However, the presence of a blank space alone cannot establish which explanation is correct.
The same caution applies to marginalia. Different ink colors, pen widths, or writing styles may suggest separate stages of annotation, but they do not automatically prove the involvement of different individuals.
A systematic investigation would require us to identify the relationship between each annotation and the main text, compare handwriting characteristics, and examine the physical sequence of writing wherever possible.
5. The Final Leaf and the Colophon
A major part of our investigation concerned the manuscript's final written leaf.
The text ends on the leaf numbered 375, corresponding to digital image 351.
The final lines gradually become shorter, producing a downward-pointing triangular arrangement.
Near the conclusion, we observed a large, elaborate signature-like mark.
Following the main text, the manuscript contains a colophon beginning with a formula that appears to read:
قَدْ وَقَعَ الْفَرَاغُ مِنَ الْكِتَابَةِ
This may be translated as:
“The writing has been completed.”
The colophon appears to provide a date in the Islamic calendar, including a reference to the month of Rabiʿ al-Thani.
However, the precise date remains uncertain.
Our preliminary reading raised questions concerning the day of the month, the weekday, and the year.
Possible readings considered during the session included 1100 and 1110 AH, while the manuscript's descriptive information suggested 1111 AH.
These alternatives must not be treated as interchangeable.
A definitive reading requires closer examination of the original Arabic wording and the shapes of the numerals or written number words.
Another methodological question is equally important:
Does the colophon record the copying of the surviving manuscript, or could the scribe have reproduced a colophon inherited from an earlier exemplar?
The formula indicating completion of writing does not, by itself, resolve this question.
Comparison with other witnesses of the text, if available, could help establish whether the colophon belongs specifically to the surviving manuscript.
6. Abu Bakr Sidqi, Belgrade, and a Possible Historical Context
The colophon appears to include a name resembling:
al-Hajj Abu Bakr Sidqi
This is particularly interesting because a similar name may occur in a seal on the opening leaf.
If the two readings are confirmed, they may provide an important connection between the manuscript's production and ownership history.
Nevertheless, a repeated name does not necessarily identify the same person.
We would need to compare the precise wording, handwriting, signatures, and other contextual evidence before reaching a conclusion.
Another potentially significant feature of the colophon is a passage that may refer to Belgrade and a term resembling musālaḥa, meaning reconciliation or peace agreement.
If these readings prove accurate, the manuscript might preserve information connecting its production to a particular location and historical circumstance.
Such a possibility is intriguing, especially given the political and military history of the Ottoman frontier.
Yet it would be premature to associate the passage with any specific historical event before confirming the wording and date.
The colophon remains one of the most promising areas for further investigation.
7. Author, Scribe, and Owner: Three Different Roles
Among the inscriptions on the opening leaf, we encountered a prayer or poetic passage referring to three roles:
Musannif — the author or compiler of the work.
Kātib — the person who wrote or copied the text.
Sāhib — the owner of the book.
This distinction is essential in manuscript research.
A literary work may have been composed by one individual, copied by another, and subsequently owned by several others.
However, these three terms do not necessarily establish the existence of three different historical individuals.
A single person may have acted as both scribe and owner, while a conventional prayer may mention these roles without identifying specific people.
We therefore distinguished between the roles named in the text and the individuals who may have fulfilled them.
This is a small but important example of how manuscript evidence must be interpreted without extending conclusions beyond what the source actually demonstrates.
8. Identifying a Scribal Hand Through Sin and Shin
After completing our initial physical examination, we turned to a more detailed palaeographical comparison.
We began with the Arabic letters sīn and shīn, both of which appear frequently in the Turkish text.
These letters display considerable variation.
In some words, their individual teeth are clearly visible.
In others, the letter is written as a long, flowing, almost toothless curve.
We examined examples in words such as sahāb, āsān, sultān, rasūl, shīrīn, ātash, and mashriq.
One recurring characteristic was the downward progression of the individual teeth, which sometimes appear at successively lower positions.
In elongated forms, the letter often follows a sweeping movement from right to left, with a pronounced curve.
We observed comparable features in the opening pages, middle sections, and final portion of the manuscript.
The important question was not simply whether two letters looked alike.
Rather, we asked whether the same structural habits appeared repeatedly across different sections.
Such recurring habits can provide evidence for the identification of a scribal hand.
However, similarities must be assessed carefully because the position of a letter within a word can influence its form, and scribes trained in the same writing tradition may share many characteristics.
9. Reconstructing Pen Movement from Written Traces
As the comparison progressed, we began examining not only the finished shapes of letters but also the possible movements of the pen that produced them.
Certain combinations appear to have been written with a continuous, flowing motion.
In other cases, variations in stroke thickness or overlapping lines suggest that the pen may have been lifted and repositioned.
Yet a crucial distinction must be maintained:
A digital image preserves the visible traces of writing, not the actual movement of the scribe's hand.
Consequently, we cannot always determine whether a particular stroke was executed continuously or in separate movements.
Differences in ink density may reflect repeated dipping of the pen, changes in pressure, variations in the nib, or the absorbency of the paper.
These factors can create apparent differences even within the work of a single scribe.
For this reason, we treated pen movement as a hypothesis to be tested through repeated comparison rather than as something directly observable with certainty.
10. Comparing the Letter Alif
We then examined the Arabic letter alif.
Across several sections of the manuscript, independent alifs frequently descend with a slight inclination toward the left.
Some are nearly vertical, while others stop above the normal writing line.
In the final section and the colophon, certain alifs appear longer than those in the opening pages.
Nevertheless, their overall direction and construction resemble forms observed elsewhere in the manuscript.
This similarity may support the hypothesis that the main text and colophon were written by the same hand.
However, the length of a letter may vary according to available space, writing speed, or the scribe's immediate circumstances.
A reliable identification therefore requires comparison of multiple letters and their recurring structural characteristics, rather than dependence on any single feature.
11. The Letter Nun and the Limits of Our Comparison
The final stage of the session focused on the Arabic letter nūn.
We examined its forms in words such as bārān, āsān, bāghbān, nādān, dūdmān, nān, mihmān, and khūn.
In some instances, the curved body of the letter is clearly distinguishable.
In others, overlapping strokes make it difficult to isolate the letter from adjacent characters.
We also observed unusual forms of nūn at the ends of lines.
These variations may reflect the scribe's adjustment of letter shapes to the available space.
When we returned to the colophon, we found that clearly identifiable independent forms of nūn were difficult to locate.
A connected form in the phrase min kitābatihi appeared different from several earlier examples.
However, this observation alone cannot establish a change of scribal hand.
Connected and independent forms of the same letter may differ considerably.
We therefore left the comparison of nūn incomplete and reserved it for the next stage of our investigation.
12. Preliminary Findings
Our investigation produced several significant observations.
First, the manuscript's foliation, beginning at 201 and ending at approximately 375, raises questions about its earlier physical arrangement.
Second, the opening leaf contains seals, inscriptions, and erased material that may help reconstruct the manuscript's ownership history.
Third, the colophon appears to contain a personal name, a date, and possibly a geographical reference to Belgrade.
Fourth, recurring characteristics of sīn, shīn, and alif across the manuscript may support the possibility that the main text and final colophon were written by the same scribe.
None of these findings should yet be regarded as definitive.
The next phase of our research will involve a more systematic comparison of nūn, mīm, and other letters, followed by a renewed examination of the colophon, seals, and signature-like marks.
We also intend to investigate whether the final section of the text contains a distinct authorial conclusion or simply ends with the completion of its narrative.
Conclusion: Reading a Manuscript's History Through Its Letters
Our work today reinforced a central lesson of manuscript studies: the history of a handwritten book cannot be reconstructed from its literary content alone.
A seal may preserve the name of a former owner.
A colophon may identify a scribe or record the circumstances of copying.
A blank space may suggest a difficulty encountered during textual transmission.
A marginal annotation may reveal how a later reader engaged with the work.
Even the recurring shapes of individual letters can contribute to our understanding of how a manuscript was produced.
Yet these traces become historically meaningful only through careful comparison and critical interpretation.
Our task is to record observations accurately, distinguish evidence from conjecture, and avoid presenting plausible explanations as established facts.
This approach transforms manuscript reading into a broader investigation of textual transmission, scribal practice, ownership, and the historical life of books.
In Episode 523, we took another step in that direction.
The manuscript has not yet disclosed all its secrets. Its handwriting, seals, and colophon still contain questions that deserve further study.
Our investigation will continue—not by forcing the manuscript to confirm our expectations, but by allowing its surviving evidence to guide our conclusions.
Against Brain Engineering: Old Turkish Books
Episode 523 — October 22, 2026
Research fields: Turkish manuscripts, palaeography, codicology, textual criticism, and the history of handwritten books.
بو انگلیسجه نسخه ده وئبلاقدا یاییملانماغا حاضردیر. ایندی عرب الیفباسی ایله تورکجه، لاتین الیفباسی ایله تورکجه و انگلیسجه اولماقلا، ۵۲۳-جو بؤلومون اوچ مقاله‌سی تاماملاندی.
