بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 506
https://youtube.com/live/jf7I1P4WcKIBağdaddan Dresdenə: Füzulinin “Bəngü Bādә” əlyazmasının 426 illik səfəri
426 il əvvəl Bağdadda olan bir kitab Dresdenə necə çatdı?
1599–1600-cü illərdə Bağdadda hazırlanmış nəfis bir Füzuli əlyazması bu gün Almaniyanın Dresden şəhərindədir.
Aradakı məsafə düz xəttlə belə üç min kilometrdən artıqdır. Ancaq kitabın həqiqi yolu, şübhəsiz, bundan daha uzun olmuşdur.
Bu kitab kimlərin əlindən keçdi?
Bağdaddan nə vaxt çıxdı?
Osmanlı dünyasında hansı şəhərləri dolaşdı?
Satıldımı, hədiyyə edildimi, miras qaldımı?
Bir Avropa kolleksiyaçısı tərəfindən satın alındımı?
Yoxsa Osmanlı–Avropa müharibələri nəticəsində yüzlərlə başqa əlyazma kimi Avropaya aparıldımı?
Ən əsası: nə vaxt və hansı yolla Dresden Kral Kitabxanasına daxil oldu?
Bu sualların hamısının cavabını hələ bilmirik.
Amma əlimizdə iki dəqiq tarix vardır.
Birincisi 1008 H./1599–1600-cü illərdir: əlyazmanın hazırlanma tarixi.
İkincisi 1831-ci ildir: həmin tarixdə Heinrich Leberecht Fleischer onu Dresden Kral Kitabxanasının Şərq əlyazmaları kataloqunda №362 kimi qeydə almışdı. Bugünkü Kalliope kataloqu da Mscr.Dresd.Eb.362 üçün birbaşa Fleischerin kataloqunun 55-ci səhifəsinə istinad edir.
Deməli, təxminən 230 illik bir zaman aralığının iki ucunu bilirik.
Ortada isə böyük bir boşluq vardır.
Bu məqalənin əsas suallarından biri həmin boşluqdur.
Müharibə ehtimalı niyə ortaya çıxır?
Əlyazmanın müharibə qəniməti olduğunu göstərən hazırda əlimizdə konkret sənəd yoxdur. Buna görə “Bəngü Bādә müharibədə ələ keçirilib” demək olmaz.
Ancaq bu ehtimalı araşdırma sualı kimi ortaya qoymağımız təsadüfi deyil.
SLUB Dresden özü bildirir ki, onun bugünkü İslam əlyazmaları kolleksiyasında 448-dən artıq əlyazma vardır: 196 Osmanlı-türk, 184 ərəb və 68 fars əlyazması. Kitabxana həmin əlyazmaların Balkanlardakı Osmanlı qarşıdurmalarından sonra Avropaya gəldiyini və 18-ci–19-cu əsrlərdə zadəgan kolleksiyalarından və alimlərin miraslarından kitabxanaya daxil olduğunu bildirir.
Bu fakt Bəngü Bādәnin də müharibə qəniməti olduğunu sübut etmir.
Amma çox mühüm tarixi kontekst yaradır: Bəngü Bādә sonradan daxil olduğu Dresden kolleksiyasında müharibələr nəticəsində Osmanlı dünyasından çıxmış başqa əlyazmalar həqiqətən mövcud idi.
Buna görə onun da həmin yollardan biri ilə gəlib-gəlmədiyini soruşmaq tamamilə qanuni elmi sualdır.
Dresden tək nümunə deyil
Bu sual bizi daha böyük bir tarixə aparır.
Osmanlı, Qacar və ümumiyyətlə müsəlman ölkələrinin kitabxanalarından müxtəlif müharibələr nəticəsində çoxsaylı əlyazmalar Rusiya və Avropa kolleksiyalarına keçmişdir.
Ən aydın nümunələrdən biri Ərdəbildəki Şeyx Səfi kitabxanasıdır.
1826–1828-ci illər Rusiya–Qacar müharibəsində rus ordusu Ərdəbili tutdu. Encyclopaedia Iranica Şeyx Səfi kitabxanasının böyük hissəsinin rus qüvvələri tərəfindən Sankt-Peterburqa aparıldığını, kitabların guya sonradan qaytarılmaq üçün götürüldüyünü, lakin bir daha geri dönmədiyini qeyd edir.
Sankt-Peterburqa aparılan məşhur Ərdəbil qrupunda 166 əlyazma vardı:
161 farsca, 4 türkcə və 1 ərəbcə.
Bu kitabların bir hissəsi Şah Abbasın Şeyx Səfi kitabxanasına vəqf etdiyi kitablar idi. Bəzi nüsxələrin vəqf qeydlərində kitabların kitabxanadan çıxarılmasına qarşı çox sərt dini xəbərdarlıq belə vardı.
Beləliklə müharibə nəticəsində bir əlyazmanın yüzlərlə və hətta minlərlə kilometr uzaqdakı başqa bir dövlət kitabxanasına düşməsi nəzəri ehtimal deyil. Bunun sənədləşdirilmiş tarixi nümunələri vardır.
Amma hər kitabın tarixini ayrıca sübut etmək lazımdır.
Biz də Dresden Bəngü Bādәsi üçün məhz bunu etməyə çalışırıq.
---
Kitabın başlanğıcı: Bağdad, 1599–1600
Bu əlyazmanın ilk həyat mərhələsi, xoşbəxtlikdən, qaranlıq deyil.
Bugünkü şifrəsi:
Mscr.Dresd.Eb.362
olan əlyazma Füzulinin Bəngü Bādә əsərinin nəfis, şəkilli nüsxəsidir.
SLUB kataloqu onu 28 vərəqlik, Osmanlı türkcəsində, təxminən 1600-cü ilə aid əlyazma kimi qeydə alır.
2026-cı ildə Gülsen Tezcan Kaya tərəfindən nəşr edilmiş ayrıca kodikoloji və ikonografik araşdırma isə nüsxəni daha dəqiq şəkildə 1599–1600-cü ildə Bağdadda, Bağdad valisi Sokulluzadə Həsən Paşa üçün hazırlanmış əlyazma kimi müəyyənləşdirir.
Bu nəticə bizim əlyazmanın özündə oxuduğumuz məlumatlarla da uyğunlaşır.
Katib öz adını qoyub
Əlyazmanın sonunda katib yazır:
کتبه العبد الداعی مصطفی بن محمد الرضوي الحسینی
Yəni:
Katabahu al-ʿabdu al-dāʿī Muṣṭafā ibn Muḥammad al-Raḍawī al-Ḥusaynī.
Mənası təxminən belədir:
“Bunu duaçı bəndə Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni yazdı.”
Beləliklə kitabı köçürən şəxsin adı məlumdur:
Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni.
Tarix də verilir:
في شهور سنة ثمانية وألف
yəni:
1008-ci hicri ilin aylarında.
Bu tarix 1599–1600-cü illərə uyğun gəlir.
Burada “fi şuhur” — “aylarında” — deyildiyinə görə konkret ay göstərilmir.
Həsən Paşa
Kolofondakı digər mühüm məlumat Həsən Paşa ilə əlaqəlidir.
Əlyazmanın hazırlanmasının Bağdad valisi Sokulluzadə Həsən Paşanın patronajı ilə bağlı olduğu başqa tədqiqatlarla da dəstəklənir. Həsən Paşanın 1598-ci ildə Bağdada vali təyin edilməsindən sonra onun sənət patronajının burada xüsusilə gücləndiyi göstərilmiş və həmin araşdırmada Dresden Bəngü Bādәsinin 28b vərəqinə də birbaşa istinad edilmişdir.
Beləcə əlyazmanın tarixinin ilk mərhələsi kifayət qədər aydınlaşır:
Bağdad — 1599–1600 — Həsən Paşa patronajı — Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni.
---
28 vərəqlik sənət əsəri
Kitab cəmi 28 vərəqdir.
Rəqəmsal görüntülərdə daha çox səhifə görünməsi çaşdırıcı olmamalıdır. Bir vərəqin recto və verso olmaqla iki üzü vardır. 28 vərəq 56 yazıla bilən üz deməkdir; rəqəmsallaşdırmada cild və əlavə görüntülər də ayrıca göstərilə bilər.
Əlyazmanın zahiri quruluşu onun adi istifadə üçün hazırlanmış sadə bir surət olmadığını göstərir.
Tünd qəhvəyi cild, mərkəzi şəmsə və palmetvari elementlər, qızılı çərçivələr, çəhrayı kağız, qızıl səpmələr, iki sütunlu mətn, buludvari ağ mətn sahələri, qızılı-bitki motivli zəmin və miniatürlər vahid kitab-sənəti proqramı yaradır.
2026-cı il araşdırması hazırkı mikləpli tünd qəhvəyi dəri cildi orijinal cild kimi qiymətləndirir.
SLUB isə əlyazmanı xüsusi olaraq “Rosenpapier” — çəhrayı/gül rəngli kağız üzərində hazırlanmış nüsxə kimi təqdim edir.
Kağız sadəcə yazı daşıyıcısı deyil. Kitabın vizual kimliyinin bir hissəsidir.
Doqquz beyt deyil, mətn sıraları
Əlyazmanı səhifə-səhifə araşdırarkən bir detal xüsusilə diqqətimizi çəkdi.
Bir çox səhifədə təxminən 9 üfüqi mətn sırası vardır.
Bunları avtomatik olaraq “9 beyt” adlandırmaq düzgün deyil.
İki sütunlu poetik quruluşda mətn vahidlərinin necə bölündüyü ayrıca hesablanmalıdır.
Rubrikaların sayı da sabit deyil. Bəzi səhifələrdə bir, bəzilərində iki, bəzi səhifələrdə isə üç rubrika gördük.
Rubrikalar əvvəlcədən planlaşdırılmış mətn sahəsinin içərisinə yerləşdirildiyinə görə həmin səhifələrdə poetik sətirlərin sayı dəyişir.
Bu kiçik detal kitabın hazırlanma prosesini anlamaq üçün əhəmiyyətlidir.
---
Nəstəliq xətti və katibin əli
Əsas mətn Nəstəliq xətti ilə yazılmışdır. Bu xüsusiyyət həm SLUB məlumatları, həm də yeni kodikoloji araşdırma ilə uyğun gəlir.
Əlyazmanı oxuyarkən qaf, mim, nun, sin, şin, lam, ya və başqa hərflərin müxtəlif formalarını ayrıca müşahidə etdik.
Burada paleoqrafiya üçün mühüm bir qayda ortaya çıxır:
Bir hərfin bir səhifədə fərqli görünməsi katibin dəyişdiyini sübut etmir.
İkinci əli müəyyən etmək üçün bir neçə hərf qrupunun təkrarlanan formaları, qələm qalınlığı, sətirlərin meyli, sözlərarası məsafə, nöqtələrin qoyuluşu və ümumi yazı ritmi birlikdə müqayisə edilməlidir.
Beləliklə bu əlyazma bizim üçün yalnız oxuduğumuz bir Füzuli mətni deyil, həm də paleoqrafik təlim materialına çevrildi.
---
Üç miniatür
Əlyazmada üç əsas miniatür vardır.
2026-cı il araşdırması onları belə müəyyənləşdirir:
2b: Hz. Məhəmməd və dörd xəlifənin məclisi;
7b: Bādәnin məclisindən saqinin qovulması;
25a: Bādә ilə Bəng tərəflərinin savaş üçün qarşı-qarşıya düzülməsi.
İkinci miniatürdə Həsən Paşanın özünün təsvir edilmiş olması da həmin araşdırmada irəli sürülür.
Bu miniatürlər sadəcə kitab bəzəyi deyildir.
Onlar mətnin vizual təfsiridir.
Yəni əlimizdə üç ayrı məlumat təbəqəsi vardır:
Füzulinin yazdığı mətn;
katibin yaratdığı yazılı nüsxə;
rəssamın həmin mətni necə gördüyünü göstərən şəkillər.
---
Bəng ilə Bādә əslində nə haqqında mübahisə edir?
Əsərin zahiri quruluşunda iki sərxoşedici maddə qarşılaşdırılır:
Bəng və Bādә.
Lakin əsər irəlilədikcə qarşıdurma sadə maddə müqayisəsindən çıxır.
Bādәnin ətrafında Əraq, Būza və Nəbid kimi personajlar meydana gəlir. Bəng tərəfində isə başqa qüvvələr, o cümlədən Afyun və Məʿcun görünür.
Burada mühüm terminoloji fərq vardır:
Bəng Afyun deyil.
Bəng kannabis/həşiş mənşəli sərxoşedici maddədir. Afyun isə opiumdur və mətndə ayrıca personajdır.
Bu fərq əsərin alleqorik strukturunu anlamaq üçün vacibdir.
Məclis siyasi və hərbi dilə çevrilir
Personajlar sadəcə maddələrin xüsusiyyətlərini sadalamırlar.
Onlar məsləhətləşirlər.
Elçi göndərirlər.
Təhdid edirlər.
Müharibəni müzakirə edirlər.
Əraq daha ehtiyatlı davranmağı və gözləməyi məsləhət görür.
Nəbid isə şəbxun, yəni qəfil/gecə hücumu fikrini irəli sürür.
Būza elçilik və vasitəçilik funksiyası daşıyır.
Beləliklə əsərdə tədricən saray–məclis–diplomatiya–müharibə dramaturgiyası yaranır.
Bunu birbaşa “Füzulinin siyasi nəzəriyyəsi” adlandırmaq ehtiyat tələb edir.
Amma Füzulinin hakimiyyət, məsləhət, elçilik, rəqabət və savaş dünyasının dilini alleqoriyanın qurulmasında istifadə etdiyi açıq şəkildə görünür.
---
Mey yalnız şərab deyil
Mətnin başqa mühüm semantik xüsusiyyəti “mey” anlayışının iki səviyyədə işləməsidir.
Bir səviyyədə sərxoşedici içki insanın ağlını əlindən alan, onu ibadət və nəzarətdən uzaqlaşdıran maddədir.
Bu mənfi semantik sahə mətndə mövcuddur.
Amma başqa səviyyədə:
eşq → hərarət → cam → mərifət → sirr xəzinəsi
istiqamətində tamam başqa bir poetik məna meydana çıxır.
Buradakı mey artıq yalnız fiziki içki deyil.
O, eşq və mərifət dilinin simvoluna çevrilir.
Bu iki mənanı bir-birinə qarışdırmaq olmaz. Əksinə, Füzulinin poetik oyununun mühüm hissəsi məhz sözün bu iki sahə arasında hərəkət edə bilməsidir.
---
“Füzulidir mənim ləqəbim”
Əsərin son hissəsində müəllif özünü çox mühüm bir ifadə ilə mətnə daxil edir:
“Füzulidir mənim ləqəbim.”
Burada “ləqəbim” sözünü gözardı etmək olmaz.
Füzuli öz poetik adını açıq şəkildə müəyyən edir.
Amma eyni zamanda “Füzuli” sözünün lüğəvi mənaları ilə də oynayır: artıq danışan, həddini aşan, lazım olmayan işə qarışan və s.
Bu söz “ədəb” anlayışı ilə qarşılaşdırıldıqda müəllifin özünə yönəlmiş incə poetik istehzası meydana çıxır.
Buna görə əsərin sonunu yalnız:
“Füzuli tövbə edir”
şəklində izah etmək kifayət etmir.
Burada dini ehtiyat, poetik təvazö, ədəb anlayışı, müəllif adı və təxəllüsün lüğəvi mənası bir-birinə keçir.
---
Kitabın ikinci sahibi: Əhməd əl-Qadı
Əlyazmanın həyatının növbəti mərhələsinə aid çox qiymətli bir qeyd vardır:
استصحبه العبد الفقير احمد القاضي بمدینه یکشهیر عفی عنه
Burada sahibin adı:
Əhməd əl-Qadı
kimi oxunur.
“İstaṣḥabahu” ifadəsini avtomatik “satın aldı” kimi çevirmək düzgün olmaz. Söz daha çox kitabı yanında saxlamaq, özü ilə götürmək, sahib olmaq mənasına yaxın bir mülkiyyət/provenance formuludur.
Deməli, əlyazma bir mərhələdə Əhməd əl-Qadı adlı şəxsin əlində olmuşdur.
Yanındakı dairəvi möhür bu məlumatı daha da qiymətli edir.
Amma indi yeni suallar başlayır.
Əhməd əl-Qadı kim idi?
“əl-Qadı” sadəcə titul idisə, hansı şəhərin qazısı idi?
Onun tam adı Osmanlı qazi təyinat dəftərlərində tapıla bilərmi?
Möhür onun ata adını və ya başqa titulunu verirmi?
Bunların heç biri hələ həll olunmayıb.
---
یکشهیر haradır?
Sahiblik qeydində başqa bir mühüm ifadə vardır:
بمدینه یکشهیر
Buradakı madīna sözünü Mədinə şəhəri kimi başa düşmək olmaz.
Qrammatik quruluş:
bi-madīnati ...
— “... şəhərində” deməkdir.
Əsas problem sonrakı toponimdir:
یکشهیر
Bunu diplomatik şəkildə “Yekşehir” kimi saxlamaq mümkündür. Tarixi Osmanlı toponimiyası isə bunun Yenişehir adının yazılış formalarından biri ola bilməsi ehtimalını ortaya çıxarır.
Amma hansı Yenişehir?
Yenişehir-i Fener — bugünkü Larissa?
Bursa yaxınlığındakı Yenişehir?
Yoxsa başqa bir yer?
Hazırda bunu qəti müəyyənləşdirməmişik.
Buna görə kitabın marşrutunu:
Bağdad → Larissa → Dresden
kimi yazmaq tezdir.
Hazırkı dəlillərin bizə icazə verdiyi forma:
Bağdad → یکشهیر [?] → Dresden
şəklindədir.
---
Sonra iz itir
Məhz burada kitabın bioqrafiyasında böyük boşluq başlayır.
Əhməd əl-Qadıdan sonra nə oldu?
Kitab onun ailəsində qaldımı?
Satıldımı?
Başqa bir Osmanlı məmuruna keçdimi?
Bir tacir aldı?
Avropalı səyyah və ya diplomat əldə etdi?
Hədiyyə edildi?
Miras yolu ilə başqa kolleksiyaya keçdi?
Yoxsa hərbi qarşıdurma zamanı sahibindən ayrıldı?
Bilmirik.
Bu mərhələdə bilmədiyimizi açıq demək əlyazma araşdırmasının zəifliyi deyil.
Əksinə, provenance tədqiqatının başlanğıc nöqtəsidir.
---
1831: kitab artıq Dresdendədir
Sonra birdən-birə möhkəm tarixi zəminə çıxırıq.
1831-ci ildə Heinrich Leberecht Fleischerin:
Catalogus Codicum Manuscriptorum Orientalium Bibliothecae Regiae Dresdensis
adlı kataloqunda əlyazmamız vardır.
Nömrəsi:
362.
Bugünkü Kalliope qeydi də Fleischerin 55-ci səhifəsinə istinad edir.
Buna görə:
ən gec 1831-ci ildə Bəngü Bādә Dresden Kral Kitabxanasında idi.
Bu, kitabın Avropa həyatında indilik əldə etdiyimiz ən möhkəm tarixdir.
---
Fleischerin 454 əlyazması
Burada əvvəlcə sadə görünən, sonra isə çox mühüm olduğu ortaya çıxan başqa bir məsələ vardır.
Fleischerin kataloqu Dresden Kral Kitabxanasının o dövrdəki 454 Şərq əlyazmasından ibarət ümumi fondunu təsvir edirdi. SLUB bunu açıq şəkildə belə təqdim edir.
Amma burada ifadəni dəqiq qurmaq lazımdır.
“1831-ci ildə Dresdendə yalnız 454 Şərq əlyazması vardı” deməkdənsə:
“Fleischerin 1831-ci il kataloqunda Dresden Kral Kitabxanasının 454 Şərq əlyazmasından ibarət o zamankı ümumi fondu təsvir edilmişdi”
demək daha düzgündür.
Çünki kataloqlaşdırmanın özünün də tarixi vardır.
Məsələn, Fleischerdən əvvəl Johann Jacob Reiske Dresdenin Şərq əlyazmaları üzərində işləmişdi. Fleischerdən sonra isə kataloqlaşdırma davam etdi. Bugünkü Qalamos məlumatlarının özü köhnə çap kataloqlarının yeni məlumat bazasına çevrilməsi nəticəsində formalaşır. SLUB bildirir ki, təxminən 450 Osmanlı-türk, ərəb və fars fiziki əlyazması daxilindəki əsərlərlə birlikdə Qalamosda təxminən 860 qeyd yaradır.
Bu fərq bizim başqa əlyazma araşdırmalarımızdan yaxşı bildiyimiz bir qaydanı yenidən göstərir:
fiziki kitab sayı ilə onun daxilindəki mətn/risalə sayı eyni şey deyil.
---
362, yoxsa 363?
Kitabın üzərindəki köhnə Avropa etiketində:
“Fuzouli Bagdadi: de Bengh et Vino”
yazısı görünür.
Etiketin yanında isə:
363
rəqəmi vardır.
Amma Fleischer kataloqunda əlyazma 362-dir.
Bu kiçik fərq çox maraqlı provenance sualı yaradır.
363 hansı sistemə aiddir?
Fleischerdən əvvəlki inventardır?
Kitabxananın köhnə daxili nömrəsidir?
Vitrin nömrəsidir?
Sonradan səhv yapışdırılmış etiketdir?
Bunu hələ bilmirik.
Başqa bir etiketdə isə:
“Im Schaukasten”
— yəni “vitrində” — yazılıb.
Deməli, əlyazma müəyyən mərhələdə nümayiş etdirilmiş ola bilər.
Amma nə vaxt?
Hansı sərgidə?
Hansı səbəblə?
Bu kiçik kağız parçaları da kitabın tarixinin sənədləridir.
---
Bir kitabın iki mətni
Beləliklə qarşımızda əslində iki ayrı mətn vardır.
Birinci mətn Füzulinin yazdığı Bəngü Bādәdir.
Burada Bəng, Bādә, Əraq, Būza, Nəbid, Afyun və Məʿcun danışır; mübahisə edir; elçi göndərir; məsləhətləşir; döyüşə hazırlaşır. Eşq, ağıl, sərxoşluq, mərifət, hakimiyyət, məclis və savaş poetik dünyanın içində bir-birinə qarışır.
İkinci mətn isə kitabın öz bədənində yazılmış tarixdir:
çəhrayı kağız;
qızıl səpmə;
Nəstəliq;
rubrikalar;
üç miniatür;
katib Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni;
1008 H.;
Həsən Paşa;
Əhməd əl-Qadı;
یکشهیر;
möhür;
363;
“Im Schaukasten”;
Fleischer №362;
və nəhayət bugünkü SLUB Dresden.
Birinci mətni Füzuli yazıb.
İkinci mətni isə 426 illik tarix yazıb.
---
Açıq qalan suallar
Bu araşdırmanın sonunda bəzi məsələləri həll etmişik, amma bəzilərini qəsdən açıq saxlamalıyıq.
Əhməd əl-Qadı kimdir?
یکشهیر hansı şəhərdir?
Möhür tam olaraq nə deyir?
Əlyazma Əhməd əl-Qadıdan sonra kimə keçdi?
Osmanlı dünyasından nə zaman çıxdı?
Dresdenə nə vaxt daxil oldu?
Kim gətirdi?
Satın alındısa, kimdən və neçə pula alındı?
Dresden Kral Kitabxanasının köhnə satınalma, giriş, hesab və inventar dəftərlərində bu əlyazmanın izi varmı?
363 nömrəsinin mənası nədir?
“Im Schaukasten” hansı sərgiyə aiddir?
Əlyazma diplomatik, ticarət və ya şəxsi kolleksiya yolu iləmi Avropaya gəldi?
Yoxsa Osmanlı–Avropa müharibələrindən birinin nəticəsindəmi yer dəyişdirdi?
Əgər müharibə ilə əlaqəsi varsa, hansı müharibə?
Fleischerin 1831-ci ildə təsvir etdiyi 454 Şərq əlyazmasının neçə dənəsi Osmanlı-türk, neçə dənəsi ərəb, neçə dənəsi fars idi?
Onların neçəsinin müharibə mənşəyi sənədlə sübut edilə bilər?
Fleischerdən əvvəl və sonra Dresden kataloqçuları hansı əlavə Şərq əlyazmalarını qeydə alıblar?
Və daha böyük sual:
Rusiya, Avstriya, Almaniya, İtaliya, Fransa, İngiltərə və başqa Avropa ölkələrində bu gün saxlanılan ərəb, fars və türk əlyazmalarının neçəsi müharibələr nəticəsində müsəlman dünyasından çıxıb?
Bunlar məqalənin nöqsanı deyil.
Bunlar gələcək tədqiqat proqramıdır.
Hər hansı tədqiqatçı bu suallardan birinin cavabını taparsa, Bəngü Bādәnin 426 illik bioqrafiyasındakı bir boşluq daha doldurulacaq.
---
Bağdad → ? → Dresden
Bu gün bildiklərimizi ən qısa şəkildə bir xəttə yerləşdirsək:
1599–1600 — Bağdad — Həsən Paşa — Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni
↓
Əhməd əl-Qadı — یکشهیر [?]
↓
?
↓
?
↓
ən gec 1831 — Dresden Kral Kitabxanası — Fleischer №362
↓
bu gün — SLUB Dresden — Mscr.Dresd.Eb.362
İki böyük sual işarəsi hələ oradadır.
Bəlkə gələcəkdə bir Osmanlı qazi sicili Əhməd əl-Qadını müəyyən edəcək.
Bəlkə bir möhür kataloqu onun kimliyini açacaq.
Bəlkə Dresden arxivində unudulmuş bir satınalma qəbzi kitabın kimdən və neçə pula alındığını göstərəcək.
Bəlkə köhnə bir şəxsi kolleksiya kataloqunda 363 nömrəsinin sirri açılacaq.
Bəlkə də müharibə ehtimalını tamamilə kənara qoyan bir sənəd tapılacaq.
Yaxud əksinə, kitabın bir hərbi hadisədən sonra Avropaya keçdiyini göstərən sənəd ortaya çıxacaq.
Araşdırmanın indiki mərhələsində bunların heç birini əvvəlcədən nəticə kimi qəbul edə bilmərik.
Amma artıq hansı sualları verməli olduğumuzu bilirik.
Bu isə az nəticə deyil.
Çünki Mscr.Dresd.Eb.362 artıq bizim üçün sadəcə Füzulinin Bəngü Bādә əsərinin gözəl bir nüsxəsi deyil.
O, 1599–1600-cü illərdə Bağdadda hazırlanmış, bir zaman Əhməd əl-Qadının əlindən keçmiş, haradasa Osmanlı dünyasından çıxmış və ən gec 1831-ci ildə Dresden Kral Kitabxanasına çatmış 426 illik tarixi şahiddir.
Füzulinin yazdığı hekayənin sonu vardır.
Kitabın öz hekayəsinin isə hələ yoxdur.
Ensafali Hedayat
Ontario, Canada
