بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 512
https://youtube.com/live/80cUWJOLzmwƏlyazmanın fiziki quruluşu, yazı xüsusiyyətləri və mətnin yaranma mərhələləri
8 oktyabr 2026
Bugünkü «Beyin Mühəndisliyinə Qarşı Türkcə Əski Kitablar» proqramının 512-ci bölümündə Osmanlı türkcəsində yazılmış, dini-əxlaqi və təsəvvüfi məzmun daşıyan bir əlyazmanı araşdırdıq. Əsas məqsədimiz kitabın mətnini oxumaqdan əvvəl onun fiziki quruluşunu, yazı xüsusiyyətlərini, vərəqlənməsini, sonradan edilmiş əlavələri və mümkün katib dəyişikliklərini müəyyənləşdirmək idi.
Araşdırma zamanı əlyazmanın təxminən 30 vərəqlik hissəsini nəzərdən keçirdik. Kodikologiya, paleoqrafiya və mətnşünaslıq üzrə əvvəlki dərslərdə öyrəndiyimiz üsulları bu dəfə konkret əlyazma üzərində tətbiq etdik.
1. Əlyazmanın fiziki quruluşu və vəziyyəti
Əlyazma kiçik ölçülü, köhnəlmiş və müxtəlif dövrlərdə fiziki müdaxilələrə məruz qalmış bir kitabdır. Şəkillərdə onun cildinin ciddi şəkildə aşındığı, kağızın kənarlarında qopmalar, qatlanmalar, ləkələr və suyun təsirinə bənzəyən izlər olduğu görünür.
Xüsusilə kitabın şirazə hissəsində, yəni vərəqlərin birləşdiyi yerdə köhnəlmə və təmir izləri müşahidə etdik. Bəzi vərəqlərdə tikiş yerləri açıq görünür. Digər yerlərdə isə kağızın yapışdırılaraq möhkəmləndirilməsinə bənzəyən müdaxilələr vardır.
F29–F30 ətrafında təmir izləri daha diqqətçəkicidir. Bununla belə, həmin müdaxilələrin neçə ayrı mərhələdə aparıldığını yalnız şəkillərə əsaslanaraq müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Kitabın başlanğıcında və müxtəlif vərəqlərində kağızın rəngində fərqlər müşahidə olunur. Bəzi qarşı-qarşıya duran səhifələrdən biri daha açıq, digəri isə daha tünd görünür. Bu fərqlər kağızın hazırlanması, saxlanma şəraiti, rütubət və ya sonrakı müdaxilələrlə əlaqədar ola bilər.
2. İki ayrı vərəq nömrələnməsi
Bugünkü araşdırmanın maraqlı nəticələrindən biri əlyazmada iki fərqli nömrələnmə sisteminin müəyyənləşdirilməsi oldu.
Birinci sistem ərəb rəqəmləri ilə, ikinci sistem isə sonradan qələmlə yazılmış müasir rəqəmlərlə göstərilmişdir.
Şəkillərdə, məsələn, bir səhifənin yuxarı küncündə əski rəqəmlə ۲۷, onun yaxınlığında isə müasir qələmlə 28 yazıldığını görürük.
Bu fərq kitabın müxtəlif dövrlərdə yenidən nömrələndiyini göstərir.
Əvvəlki nömrələnmədə başlanğıc vərəqlərindən birinin hesaba alınmaması ehtimalı vardır. Ancaq bunu təsdiqləmək üçün bütün vərəqlərin ardıcıllığını ayrıca yoxlamaq lazımdır.
Burada mühüm metodoloji məsələ də ortaya çıxdı: Nömrələnmənin köhnə görünməsi onun mütləq katib tərəfindən yazıldığını sübut etmir. Mürəkkəbin rəngi, yazı üslubu və nömrələrin yerləşməsi birlikdə müqayisə edilməlidir.
3. Nəsx xəttinin paleoqrafik xüsusiyyətləri
Əlyazmanın əsas mətni nəsx xəttinin xüsusiyyətlərini daşıyır.
Bugünkü məşqdə xüsusilə qaf, lam, nun, dal və re hərflərinin quruluşunu araşdırdıq.
Qaf hərfinin bəzi nümunələrində gövdə kiçik və qövsvari, digər nümunələrində isə daha uzun görünür. Lam hərfi ilə birləşdikdə qafın forması dəyişir. Bəzi nümunələrdə hərfin gövdəsi ilə qonşu hərfin qələm hərəkətini bir-birindən ayırmaq çətinləşir.
Nun hərfinin son formalarında isə daha çox sabitlik müşahidə etdik. Hərfin aşağı enən hissəsi və son qövsü bir çox yerdə oxşar şəkildə təkrarlanır.
Bu müqayisələr zamanı bir məsələni öyrəndik: eyni hərfin müxtəlif görünməsi mütləq katibin dəyişməsi demək deyil. Hərfin sözün əvvəlində, ortasında və sonunda yerləşməsi, qonşu hərflərlə birləşməsi, qələmin bucağı və yazı sürəti də onun formasına təsir edir.
Buna görə katibin dəyişməsi haqqında hökm vermək üçün təkcə bir hərfə deyil, bir neçə hərfin təkrarlanan xüsusiyyətlərinə baxmaq lazımdır.
4. Fərqli mürəkkəblə yazılmış ifadələr
Əlyazmanın ən diqqətçəkici xüsusiyyətlərindən biri bəzi söz və ifadələrin əsas mətndən fərqli rəng və xətt xüsusiyyətləri ilə yazılmasıdır.
Məsələn, müxtəlif vərəqlərdə «Qaləllah», «Əl-hədis», «Pəs», «Buyurmuşlardır» və başqa ifadələrin ətrafındakı yazılardan fərqləndiyini müşahidə etdik.
Xüsusilə F16v–F19v arasında bu hadisə bir neçə dəfə təkrarlanır.
İlk baxışda həmin yerlərin boş buraxıldığı və sonradan doldurulduğu təsəvvürü yaranır. Lakin eyni xüsusiyyətin kitab boyunca təkrarlanması başqa ehtimalı da ortaya çıxarır: katib müəyyən ifadələr üçün əvvəlcədən yer saxlamış, həmin ifadələr isə sonrakı yazı mərhələsində əlavə edilmiş ola bilər.
Burada iki ehtimalı ayırmaq lazımdır:
Birincisi, eyni katibin fərqli vaxtda və fərqli mürəkkəblə yazmasıdır.
İkincisi, başqa bir şəxsin həmin yerləri tamamlamasıdır.
Hələlik hansı ehtimalın doğru olduğunu müəyyənləşdirməmişik.
Əsas nəticəmiz budur ki, mürəkkəb fərqi ilə əl fərqi eyni anlayış deyil.
5. Beş rəqəminə bənzəyən işarələr və mətnin təşkili
Əlyazmanın müxtəlif yerlərində ərəb rəqəmi ilə ۵ şəklinə bənzəyən kiçik dairəvi işarələr görünür.
Bu işarələr bəzən cümlələrin arasında, bəzən ifadələrin əvvəlində və sonunda, bəzən də boş qalmış yerlərin ortasında yerləşdirilmişdir.
Məsələn, «Allahu Əkbər» və «Xacə əleyhissəlam» kimi ifadələrin ətrafında oxşar işarələrin işlədilməsi onların mətnin müəyyən hissələrini ayırmaq funksiyası daşıya biləcəyini düşündürür.
Lakin həmin işarələri müasir dırnaq işarələri ilə eyniləşdirmək doğru olmaz.
Onlar mətn ayırıcıları, fasilə nişanları və ya başqa yazı ənənəsinin elementləri ola bilər.
Bu məsələnin həlli üçün işarələrin bütün əlyazma boyunca hansı mətn vahidlərindən sonra gəldiyini araşdırmaq lazımdır.
6. Təqibələr və vərəqlərin ardıcıllığı
Bugünkü araşdırmada təqibələrə də xüsusi diqqət yetirdik.
Təqibə — vərəqin sonunda yazılan və növbəti vərəqin başlanğıcını göstərən söz və ya söz hissəsidir.
Əlyazmada bəzi təqibələr tam söz şəklində, digərləri isə yalnız bir və ya iki hərflə verilmişdir.
Bu xüsusiyyət kitabın vərəqlərinin düzgün ardıcıllıqla yerləşdirilib-yerləşdirilmədiyini yoxlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Bəzi yerlərdə təqibələrin qismən silindiyini də müşahidə etdik.
Bununla belə, təqibənin yalnız bir neçə hərfdən ibarət olması mütləq sonradan silinmə nəticəsi deyil. Bu, katibin öz yazı üsulu da ola bilər.
7. F27v–F28r keçidində diqqətçəkici dəyişiklik
Bugünkü araşdırmanın ən mühüm paleoqrafik məsələlərindən biri F27v ilə F28r arasındakı keçiddə ortaya çıxdı.
Əlyazmanın əvvəlki hissələrində mətn geniş şəkildə hərəkələndirilmişdir. F28r-də isə bir neçə sətirdə hərəkələrin yoxluğu və yazının görünüşündə dəyişiklik müşahidə olunur.
Həmin hissədə farsca bir beyt və onun ardınca türkcə izah vardır.
Türkcə ifadədə insanın yaradılış məqsədi belə izah edilir:
«İmdi məqsud vücud-i insanidən Həqq Təalanın zatın və sifatın bilməkdir.»
Bu cümlə əsərin məzmununu anlamaq üçün əhəmiyyətlidir. Burada insanın varlığının məqsədi Allahı tanımaqla əlaqələndirilir.
Yazı xüsusiyyətlərinə gəlincə, hərəkələrin bir neçə sətirdə yox olması katib dəyişikliyi ehtimalını ortaya çıxarsa da, bunu hələ təsdiqləmir.
Eyni katib fərqli dildəki mətni və ya müəyyən izahları hərəkəsiz yaza bilər.
Ona görə növbəti mərhələdə hərflərin forması, sətir quruluşu, qələm qalınlığı və mürəkkəb xüsusiyyətləri birlikdə müqayisə ediləcək.
8. Kitabın məzmunu haqqında ilkin nəticə
Araşdırmanın sonunda əlyazmanın başlanğıcından bir neçə sətir oxuduq.
Mətn Allaha həmd və Peyğəmbərə salavatla başlayır. Ardınca Quranın «Qad əfləha mən təzəkka» ayəsi və iman, qəlb və dilin düzgünlüyü haqqında bir hədis gətirilir.
Sonrakı səhifələrdə insanın nəfsi, zahiri və batini xüsusiyyətləri, qəlbin tərbiyəsi və Allahı tanımaq məsələləri müzakirə olunur.
F28r-dəki ifadə də bu mövzularla uyğunluq təşkil edir.
Beləliklə, əsərin dini-əxlaqi və təsəvvüfi məzmun daşıdığı haqqında ilkin nəticəyə gəlmək mümkündür.
Ancaq müəllifini, əsərin adını və dəqiq janrını müəyyənləşdirmək üçün mətnin daha geniş hissəsini oxumaq lazımdır.
9. Kitabın əvvəlindəki qeydlər və mülkiyyət tarixi
Əlyazmanın başlanğıcındakı boş vərəqlərdə müxtəlif yazılar, rəqəmlər, hesablamalar və həndəsi fiqurlar görünür.
Burada «Zəfər Əfəndi» kimi oxuduğumuz ad və «Rizvan» şəklində oxuna bilən qeydlər diqqətimizi çəkdi.
Lakin bu adların kitab sahiblərinə aid olduğunu hələ söyləyə bilmərik.
Onlar mülkiyyət qeydi, yazı məşqi, şəxsi qeyd və ya başqa məqsədlə yazılmış ola bilər.
Kitabın iç tərəfindəki müasir kitabxana qeydləri isə onun sonrakı saxlanma tarixinin araşdırılmasına kömək edə bilər.
Əlyazmanın provenance tarixini, yəni hansı şəxslərin əlindən keçdiyini müəyyənləşdirmək üçün bu qeydləri ayrıca araşdırmaq lazımdır.
10. Bugünkü dərsin elmi nəticəsi
Bugünkü məşqdə yalnız əlyazmanı təsvir etmədik. Eyni zamanda paleoqrafik və kodikoloji müşahidələrdən necə nəticə çıxarmağı öyrənməyə çalışdıq.
Bəzi yerlərdə ilkin fikrimizi dəyişdirdik. Əvvəlcə katib dəyişikliyi hesab etdiyimiz xüsusiyyətlərin qələm və mürəkkəb fərqindən qaynaqlana biləcəyini gördük. Sonradan əlavə edilmiş hesab etdiyimiz ifadələrin isə əvvəlcədən planlaşdırılmış yazı mərhələsinə aid ola biləcəyini düşündük.
Bu məşq bizə dörd mərhələli araşdırma üsulunun əhəmiyyətini bir daha göstərdi:
Müşahidə → Ehtimal → Dəlillərin müqayisəsi → Nəticə
Əlyazmaşünaslıqda hər gördüyümüz fərqliliyə dərhal tarixi izah vermək doğru deyil.
Bir yazının fərqli görünməsi onun başqa katib tərəfindən yazıldığını, kağızın rənginin dəyişməsi başqa dövrə aid olduğunu, mürəkkəbin solğunluğu isə mütləq sonradan əlavə edildiyini sübut etmir.
Bu məsələlərin hər biri ayrıca dəlillərlə yoxlanmalıdır.
Yekun
512-ci bölümün əsas nəticəsi əlyazmanın təkcə mətn daşıyan bir vasitə deyil, həm də öz yaranma, istifadə, təmir və saxlanma tarixini qoruyan maddi bir mənbə olduğunu görməyimizdir.
Bugünkü araşdırmada iki nömrələnmə sistemi, təqibələr, müxtəlif mürəkkəblər, mümkün yazı mərhələləri, fiziki təmir izləri və mətnin təşkilində istifadə edilən işarələr haqqında mühüm müşahidələr topladıq.
Növbəti bölümümüzdə əlyazmanın mətnini oxumağa davam edərək onun müəllifini, mövzusunu və mümkün yazılma dövrünü müəyyənləşdirməyə çalışacağıq.
Araşdırmanın bu mərhələsində ən mühüm prinsipimiz budur: əlyazmanın bizə göstərdikləri ilə bizim onun haqqında düşündüklərimizi bir-birindən ayırmaq.
No comments:
Post a Comment