بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 524 - درس 12
ال‌یازمانی اوخوماغدان علمی نتیجه‌یه: مۆشاهیده، احتمال و دَلیل
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تۆرکجه اسکی کیتابلار» — ۵۲۴ـجو بۆلوم، ۱۲ـجی درس
ال‌یازما آراشدیرماسیندا تکجه کلمه‌لری اوخوموروق؛ گؤردۆگۆمۆز ایزلرین نهyi گؤستَردیگینی ده یوخلاییریق. یازینین قالینلاشماسی، بیر آدین سیلینمه‌سی، خاتمه‌ده‌کی تاریخ و یا بوش بیر وەرق بیزی موختلیف احتمال‌لارلا قارشیلاشدیرار. علمی ایشیمیز بو احتمال‌لاری دَلیل‌له سوناماق‌دیر.
بو درسده اساس اصولوموز مۆشاهیده، احتمال و حۆکمۆ بیرـبیریندن آییرماق اولدو. «یازی قالینلاشیر» دئینده گؤردۆگۆمۆزۆ بیان ائدیریک. «قلم و یا باسقی دَییشیب» دئینده ایضاح تکلیف ائدیریک. «باشقا کاتب یازماغا باشلاییب» دئینده ایسه علاوه دَلیل ایسته‌یَن حۆکم وئریریک. بو حۆکم اوچون حرف‌لرین قورولوشونو، باغلانتیلارینی و تکرارلانان یازی عادتلرینی یوخلامالیییق.
تاریخ‌لندیرمه‌ده ده ائینی دقّت لازیمدیر. خاتمه‌ده‌کی ایل آیدین اوخونا بیلر؛ آنجاق او تاریخین هانسی نسخه‌یه عاید اولدوغو آیری سؤال‌دیر. کاتب اؤنجه‌کی نسخه‌نین خاتمه‌سینی آد و تاریخی ایله بیرلیکده کؤچۆرمۆش اولا بیلر. مۆلکیّت قئیدی ایسه، موعتبر و تاریخلی‌دیرسه، نسخه‌نین اَن گئجی او تاریخده موجود اولدوغونو گؤستَریر؛ دقیق یازیلما گۆنۆنۆ گؤستَرمیر.
مؤلفین سَسی ایله کاتبین الینی ده آییرمالیییق. مۆقدّیمه‌ده «من بو کتابی تألیف ائتدیم» یازیلماسی، الیمیزده‌کی نسخه‌نین مؤلفین اؤز خطّی اولدوغونو اثبات ائتمیر. کاتب بو جمله‌نی ده کؤچۆره بیلر. مؤلفین اؤزۆ بیر نئچه نسخه یازسا بئله، اونلاردا هَم سهو، هَم ده شۆعورلو دَییشیکلیک اولا بیلر. سونراکی نسخه هر کلمه‌ده داها دوغرو اولمایا بیلر.
نسخه‌لرین چوخلوغو دا هەمیشه موستقیل تأیید دئمک دئییل. اوچ نسخه بیر منبع‌دن کؤچۆرۆلۆبسه، اونلاردا ائینی آدین تکراری اوچ موستقیل شاهد ساییلمیر. باشقا نسخه‌لر، تذکره‌لر و مؤلفین اؤز اثرلری ایله مقایسه، نسبت‌لری یوخلاماغا کؤمک ائدیر. بورادا فیکیر بنزَرلیگی، عبارت بنزَرلیگی و مؤلفلیک آیری مسئله‌لردیر.
سیلینتی‌لرده ایسه نه‌نین دَییشدیگی، کیمین دَییشدیردیگی و نییه دَییشدیردیگی آیریجا آراشدیریلمالیدیر. بیر آدین بیر نئچه یئرده قارالانماسی هدفلی مۆداخله احتمالینی گۆجلَندیرَر؛ آنجاق مذهبی یا سیاسی سببی تک‌باشینا اثبات ائتمیر. سیلینَن یئرلرله یاناشی، سیلینمَیَن اویغون عبارت‌لاری دا یوخلامالیییق.
نسخه‌نین فیزیکی قورولوشو دا بیزه یول گؤستَریر. قاتلانمیش کاغیذلارین باغلانتیسی اَکسیک وەرق‌لری تاپماغا کؤمک ائدیر. بیر وەرقین ایتْمَسی ایکی صفحه‌نین ایتْمَسی‌دیر. تعقیبه، جمله‌نین معنا داوامی و دفتر قورولوشو بیرلیکده یوخلاناراق وەرق‌لرین یئر دَییشمه‌سی آراشدیرilir.
بوش وەرقی ایسه دَرْحال متن ایتکیسی سایماق اولماز. فصل تام بیتیر، آردینجا بوش وەرق و سونرا یئنی فصل گَلیرسه، اؤنجه بو وضعیّتی دقیق قئید ائتمَلیییک. هَم‌چینین تَعمیر‌دن سونرا یازیلدیغی بَللی اولان قئید، حادثه‌لرین آردیجیلیغینی گؤستَرَر؛ دقیق ایلی ایسه هله بیلدیرمَز.
ال‌یازمایا علمی یاناشماق، هر دَلیلین گۆجۆنۆ و سرحدینی تانیماغی ایسته‌ییر: نهyi بیلدیگیمیزی دقیق یازماق، هله بیلمَدیگیمیز مسئله‌لری ایسه آچیق ساخلاماق.
-----------------------------------------------------------
Əlyazmanı oxumaqdan elmi nəticəyə: müşahidə, ehtimal və dəlil
“Beyin mühəndisliyinə qarşı türkcə əski kitablar” proqramı — 524-cü bölüm, 12-ci dərs
Əlyazmanı araşdırarkən hərfləri oxumaqla yanaşı, gördüyümüz əlamətlərin nəyi sübut etdiyini də müəyyənləşdirməliyik. Yazının qalınlaşması başqa katibin işə başladığını göstərirmi? Xatimədəki tarix əlimizdəki nüsxənin köçürülmə tarixidirmi? Silinmiş ad müdaxiləni edən şəxsin niyyətini açıqlayırmı?
Bu dərsdə həmin sualları bir prinsip ətrafında araşdırdıq: müşahidə etdiyimiz hadisə, onun mümkün izahı və çıxardığımız hökm ayrı mərhələlərdir.
Yazının qalınlaşdığını görə bilərik. Bunun qələm, mürəkkəb və ya basqı dəyişikliyindən yarandığını ehtimal edə bilərik. Ancaq “buradan ikinci katib yazmağa başlayıb” hökmü üçün əlavə dəlillər lazımdır. Hərflərin quruluşunu, birləşmələrini, sətir düzümünü və təkrarlanan yazı vərdişlərini müxtəlif vərəqlərdə müqayisə etməliyik. Burada sabit bir “üç hərfə baxmaq kifayətdir” qaydası yoxdur.
Tarix məsələsində də eyni diqqət tələb olunur. Xatimədəki ilin aydın oxunması ilə həmin tarixin hansı yazı əməliyyatına aid olması ayrı suallardır. Katib əvvəlki nüsxənin xatiməsini, oradakı adı və tarixi olduğu kimi köçürmüş ola bilər. Buna görə tarix düzgün oxunsa belə, onun hazırkı nüsxənin köçürülmə tarixi olduğunu ayrıca yoxlamalıyıq.
Müəllifin səsi ilə katibin əlini də ayırmalıyıq. Müqəddimədə “Mən, Abdullah, bu kitabı dostlarımın xahişi ilə təlif etdim” yazılması, əlimizdəki nüsxənin Abdullahın öz xətti ilə olduğunu göstərmir. Katib müəllifin bu cümləsini də köçürə bilər. Xatimədə başqa şəxsin “bu nüsxəni köçürdüm” deməsi isə fərqli bir əməli — nüsxənin hazırlanmasını — bildirir.
Beləliklə, əsərin təlif tarixi, konkret nüsxənin köçürülmə tarixi və sonrakı müdaxilələrin tarixləri ayrıca araşdırılmalıdır.
Tarixli mülkiyyət qeydi bu işdə mühüm köməkçidir. Əgər 1150 tarixli qeydin həqiqətən həmin vaxt bu nüsxəyə yazıldığı təsdiqlənibsə, nüsxənin ən geci 1150-də mövcud olduğunu deyə bilərik. Ancaq bundan onun məhz 1150-də yazıldığı nəticəsi çıxmır.
Kağız və su nişanı da tarixləndirməyə kömək edir. Bununla belə, kağızın hazırlanması ilə üzərinə mətn yazılması arasında vaxt keçə bilər. Su nişanının tarixli bir nümunəyə bənzəməsi də öz-özlüyündə dəqiq köçürülmə tarixi vermir.
Nüsxələri müqayisə edərkən onların sayından başqa, bir-biri ilə əlaqəsini nəzərə almalıyıq. Üç nüsxədə eyni müəllif adının olması ilk baxışda üç təsdiq kimi görünə bilər. Lakin ikinci və üçüncü nüsxə birincidən köçürülübsə, müəllif adı baxımından bir məlumatın üç nüsxədə təkrarı ilə qarşılaşırıq.
Müəllifin öz əli ilə yazdığı nüsxələr də bu araşdırmadan kənarda qalmır. Müəllif öz əsərini yenidən köçürərkən söz buraxa, ifadəni təkrarlaya və ya əvvəlki səhvini davam etdirə bilər. Eyni zamanda, mətnini şüurlu şəkildə dəyişdirə də bilər. Buna görə sonrakı nüsxəni hər yerdə daha doğru saymaq olmaz. Hansı fərqin səhvdən, hansının yenidən işləmədən yarandığını araşdırmalıyıq.
Bir nüsxədə “Abdullah”, digərində “Abdullah ibn Əhməd” yazılması da iki ayrı sual doğurur: əlavə məlumat doğrudurmu və mətnə necə daxil olub? “İbn Əhməd” tarixi baxımdan doğru ola bilər, lakin müəllifin həmin cümlədə yazdığı ilkin ifadəyə aid olmaya bilər. Məlumatın doğruluğu ilə mətnin tərkibinə aidliyi eyni məsələ deyil.
Silintilərdə isə nə dəyişdiyini, kimin dəyişdirdiyini və niyə dəyişdirdiyini ayırmalıyıq. Bir adın dörd yerdə qaralanması məqsədli müdaxilə ehtimalını gücləndirə bilər. Ancaq bundan dərhal siyasi və ya məzhəbi düşmənlik nəticəsi çıxarmaq olmaz. Silinən yerlərlə yanaşı, silinməyən uyğun yerləri də yoxlamalıyıq. Şəxsin adı qaralandığı halda fikirləri mətndə qalıbsa, müdaxilənin məhz həmin fikri aradan qaldırmaq üçün edildiyi izahı zəifləyir.
Burada başqa bir ehtiyat da lazımdır: adsız fikrin kimə aid olduğunu əvvəlcədən bildiyimizi fərz etməməliyik. Nüsxələrarası müqayisə və başqa mənbələrə müraciət bu nisbəti yoxlamağa kömək edir. Fikir oxşarlığı, ifadə oxşarlığı və müəlliflik ayrı məsələlərdir.
Əlyazmanın fiziki quruluşu da hadisələrin ardıcıllığını göstərə bilər. Məsələn, yazı təmir kağızının üzərindən davam edirsə və bir yazı əməliyyatında yazıldığı təsdiqlənirsə, qeydin təmirdən sonra yazıldığını deyə bilərik. Lakin bu ardıcıllıq dəqiq ili göstərmir.
Dərsin praktik hissəsində dəftər quruluşuna keçdik. Dörd qatlanmış kağızdan yaranan səkkiz vərəqlik sadə dəftərdə eyni kağızın yarıları 1–8, 2–7, 3–6 və 4–5-ci vərəqlərdir. Bu əlaqələr kəsilmiş və ya itmiş vərəqləri müəyyənləşdirməyə kömək edir. Bir vərəqin itməsi iki səhifənin itməsi deməkdir; həmin vərəqin yazılı, yoxsa boş olduğunu isə ayrıca yoxlamalıyıq.
Vərəqlərin səhv düzülməsini araşdırarkən təqibədən də istifadə edirik. Səhifənin aşağısında verilən növbəti söz, cümlənin məna davamı və dəftərin quruluşu birlikdə yoxlanmalıdır. Bir yerdə mətnin birləşməsi kifayət etmir: təklif etdiyimiz yeni düzülüş başqa yerlərdə qırılmalar yaratmamalıdır.
Nəhayət, boş vərəqi dərhal mətn itkisi saymamalıyıq. Fəsil tam cümlə və “təmmət” ifadəsi ilə bitir, ardınca boş vərəq, sonra yeni fəslin başlanğıcı gəlirsə, əvvəlcə bu vəziyyəti dəqiq təsvir etməliyik. Mövcud dəlillər mətn itkisini göstərmirsə, olmayan bir itkini hökmə çevirməməliyik.
Bu dərsdə üzərində dayandığımız elmi məsuliyyət budur: hər dəlilin nəyi göstərdiyini və hansı sualları hələ açıq saxladığını dəqiq ifadə etmək.
------------------------------------------------------------
From Reading a Manuscript to Drawing Conclusions: Observation, Hypothesis, and Evidence
“Old Turkic Books against Brain Engineering” — Episode 524, Lesson 12
Studying a manuscript requires more than reading its words. We must also determine what its physical and textual features allow us to conclude. Does thicker handwriting indicate a different scribe? Does a date in the colophon belong to the surviving copy? Can an erased name reveal the intention behind its removal?
In this lesson, we examined these questions through one guiding principle: an observation, a possible explanation, and a conclusion are distinct stages of research.
We may observe that the writing becomes thicker. We may suggest that the pen, ink, or pressure changed. However, concluding that a second scribe began working requires additional evidence. We need to compare letter shapes, connections, line arrangement, and recurring writing habits across several leaves. There is no fixed rule that examining three letters is sufficient.
Dates require the same care. Reading a year clearly and determining which event it dates are separate tasks. A scribe might reproduce an earlier copy’s colophon, including its name and date. Even when the date is legible, we must investigate whether it records the production of the surviving manuscript or an earlier stage in its transmission.
We must also distinguish the author’s voice from the scribe’s hand. A preface stating, “I, Abdullah, composed this book at the request of my friends,” does not establish that the surviving manuscript was written by Abdullah himself. A later scribe could copy that sentence exactly. A colophon in which another person states, “I copied this manuscript,” describes a different activity: the production of a particular copy.
The composition of a work, the copying of a manuscript, and later interventions therefore require separate investigation.
A dated ownership inscription can help establish a chronological limit. If an inscription dated 1150 AH is confirmed to have been entered in this manuscript at that time, we can conclude that the manuscript existed by 1150 AH at the latest. We cannot conclude from that inscription alone that it was copied in that year.
Paper and watermarks can also assist with dating. However, paper may have remained unused for some time before receiving writing. A resemblance to a watermark in a dated example does not, by itself, establish the exact date of copying.
When comparing manuscripts, we must consider their relationships as well as their number. Finding the same author’s name in three copies may initially appear to provide three confirmations. Yet if the second and third copies derive from the first, we have one attribution repeated in three manuscripts, rather than three independent confirmations.
Manuscripts written in the author’s own hand require scrutiny too. Authors can omit words, repeat expressions, or reproduce earlier mistakes while copying their work. They can also revise it deliberately. A later authorial copy is therefore not necessarily more accurate in every passage. We must investigate whether a difference represents an error or a conscious revision.
A variation between “Abdullah” in one copy and “Abdullah ibn Ahmad” in another raises two questions: Is the additional information correct, and how did it enter the text? “Ibn Ahmad” might be historically accurate without having formed part of the author’s original wording in that sentence. The accuracy of information and its place in the text’s history are separate matters.
Erasures demand a similar distinction between what changed, who changed it, and why. The blackening of the same name in four places may support an inference of targeted intervention. It does not immediately establish political or religious hostility. We must examine comparable passages that remain intact as well as those that were altered. If a person’s name has been obscured while the ideas attributed to that person remain readable, the explanation that the intervention sought to eliminate those ideas becomes less convincing.
Another precaution is necessary here: we should not assume that we already know whose ideas an anonymous passage expresses. Comparison with other copies and external sources can help test that attribution. Similarity of ideas, similarity of wording, and authorship are distinct questions.
A manuscript’s physical structure can also reveal the sequence of events. For example, if an annotation continues across a repair patch and is confirmed to have been written as a single operation after the patch was attached, the annotation must postdate that repair. This establishes an order of events, rather than an exact year.
In the practical part of the lesson, we turned to quire structure. In a simple gathering made from four folded sheets, producing eight leaves, the two halves of each sheet correspond to leaves 1–8, 2–7, 3–6, and 4–5. These relationships help us investigate cut or missing leaves. The loss of one leaf removes two pages, although we must separately determine whether those pages originally carried writing.
Catchwords can help identify leaves that were bound in the wrong order. The word written at the foot of a page should be checked alongside the continuation of the sentence and the gathering’s physical structure. Restoring one textual connection is insufficient if the proposed arrangement creates new breaks elsewhere.
Finally, a blank leaf should not automatically be treated as evidence of lost text. If a chapter ends with a complete sentence and a completion formula, followed by a blank leaf and then the beginning of a new chapter, our first task is to describe that arrangement accurately. Where the available evidence does not establish textual loss, we should leave that question open.
The scholarly responsibility explored throughout this lesson is to state precisely what each piece of evidence supports—and which questions it leaves unresolved.
No comments:
Post a Comment