بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 509 - درس 05
Əlyazmanı görməkdən onu elmi şəkildə təsvir etməyə
Əlyazmaşünaslıq dərsi 5: Manuscript Description, codicology və elmi ehtiyat
Bugünkü dərsimiz təxminən iki saat on dörd dəqiqə davam etdi. Dərsin əsas mövzusu əlyazmanı sadəcə oxumaqdan və ona baxmaqdan bir addım irəli gedərək, onu elmi terminlərlə təsvir etmək və əlyazmada gördüyümüz fiziki və mətn problemlərini dəlillə müəyyənləşdirmək idi.
Dərsin sonunda isə daha ümumi bir nəticəyə gəldik: bir elmin terminlərini öyrənmək yalnız yeni sözlər əzbərləmək deyil. Terminlər bizim gördüyümüz hadisələri bir-birindən ayırmağa, onları təsnif etməyə və nəticədə həmin sahənin içindən düşünməyə imkan verir.
Əlyazmanın elmi təsviri
Dərsin başlanğıcında əlyazmanın elmi təsvirinin əsas elementlərini yenidən nəzərdən keçirdik.
Manuscript Description
Əlyazmanın elmi təsviri deməkdir.
Əlyazmanın hansı kitabxana, muzey və ya müəssisədə saxlandığını göstərən termin:
Repository
Həmin müəssisənin daxilində əlyazmanın aid olduğu məcmuə:
Collection
Əlyazmanın kitabxanadakı rəsmi tanıtma kodu:
Shelfmark
Məsələn, “Lala İsmail 32” bir shelfmark nümunəsidir.
Bir fiziki vərəq:
Folio
Vərəqin oxunuş sırasındakı birinci üzü:
Recto
İkinci üzü:
Verso
Burada mühüm bir məsələni bir daha dəqiqləşdirdik: recto və verso sadəcə “sağ səhifə” və “sol səhifə” demək deyil. Bunlar fiziki vərəqin iki üzünü bildirir.
Vərəqlərin nömrələnməsi:
Foliation
Səhifələrin ayrı-ayrılıqda nömrələnməsi isə:
Pagination
adlanır.
Quire, Gathering və Bifolium
Bugünkü dərsdə əlyazmanın fiziki quruluşuna daha dərindən girdik.
Bir kağız vərəqi ortadan qatlananda iki folio, yəni dörd yazı səthi meydana gəlir. Buna:
Bifolium
deyilir.
Bir neçə bifolium bir-birinin içinə yerləşdirilərək bir vərəq dəstəsi meydana gətirir. Buna:
Quire
və ya:
Gathering
deyilir.
Bu dəstələrin necə qurulduğunu, hansı vərəqlərin bir-birinə aid olduğunu və onların necə tikildiyini araşdırmaq isə əlyazmanın fiziki quruluşunu anlamağın əsas yollarından biridir.
Bu sahə:
Codicology
adlanır.
Eyni qatlanmış kağızın iki yarısını təşkil edən iki vərəqə:
Conjugate leaves
deyilir.
Bu anlayış xüsusilə itmiş vərəqləri müəyyənləşdirərkən çox əhəmiyyətlidir. Çünki bir vərəqin hansı başqa vərəqlə eyni bifoliuma aid olduğunu müəyyən edə bilsək, əlyazmanın ilkin quruluşunu yenidən bərpa etmək mümkün olur.
Catchword — təqibə kəlməsi
Bugünkü dərsin ən praktik mövzularından biri təqibə kəlməsi idi.
Catchword
Adətən bir səhifənin aşağı haşiyəsində yazılan və sonrakı səhifənin ilk sözünü qabaqcadan göstərən kəlmədir.
Bu sözün mütləq aşağı sol tərəfdə yazılması şərt deyil. Əlyazmadan asılı olaraq sağda, solda və ya ortaya yaxın yerləşə bilər. Əsas məsələ onun səhifələr və ya vərəq dəstələri arasındakı ardıcıllığı yoxlamaq funksiyasıdır.
Catchword əlyazma araşdırmasında son dərəcə qiymətli bir dəlilə çevrilə bilər. Əgər bir səhifənin sonunda yazılmış catchword növbəti səhifənin ilk kəlməsi ilə uyğun gəlmirsə, dərhal hökm verməməli, bir neçə ehtimalı yoxlamalıyıq.
Misbinding və Reordered Folios
Vərəqlər yanlış qaydada bağlanıbsa, buna:
Misbinding
deyilir.
Vərəqlər sonradan öz ilkin ardıcıllığını itirərək başqa qaydada düzülübsə:
Reordered Folios
terminindən istifadə edə bilərik.
Məsələn, əlyazma zamanla dağıla, cildi açıla və vərəq dəstələri bir-birindən ayrıla bilər. Sonrakı cildləmə zamanı bir vərəq və ya bütöv bir gathering yanlış yerə yerləşdirilə bilər.
Lakin bugünkü dərsin əsas qaydalarından biri bu idi: yalnız bir uyğunsuzluq gördüyümüz üçün dərhal “bu folio misbound-dur” deyə bilmərik.
Dəlilin gücünə uyğun danışmalıyıq.
Dəlil zəifdirsə:
The folio may have been misbound.
Dəlil daha güclüdür, amma hələ qəti deyilsə:
The folio appears to have been misbound.
Bir neçə müstəqil dəlil eyni nəticəni təsdiqləyirsə, yalnız o zaman daha qəti hökm vermək mümkündür:
The folio is misbound.
Bu fərq bugünkü dərsin ən mühüm elmi dərslərindən biri idi.
Lacuna — mətn boşluğu
Yeni öyrəndiyimiz mühüm terminlərdən biri:
Lacuna
oldu.
Lacuna mətndə olan boşluq və ya itmiş hissədir.
Lakin hər lacuna fiziki vərəq itkisi demək deyil.
Əgər əlyazmanın kağızları yerindədir, lakin mətnin bir hissəsi yoxdur, qarşımızda mətn itkisi ola bilər.
Textual Lacuna
Əgər fiziki vərəqin özü itib:
Physical Loss
və ya konkret vəziyyətdə:
Missing Leaf
deyə bilərik.
Bu fərq çox əhəmiyyətlidir. Çünki mətnin olmaması ilə kağızın olmaması eyni hadisə deyil.
Katib də mətni buraxa bilər
Əgər əlyazmanın fiziki quruluşu salamatdır, amma katib köçürmə zamanı mətnin bir hissəsini yazmayıbsa, buna:
Scribal Omission
deyilir.
Katibin gözü bənzər sonlu iki sətir arasında atlaya bilər. Beləliklə aradakı bir neçə söz, sətir, hətta daha böyük mətn parçası köçürülmədən qala bilər.
Bənzər sonluqlar səbəbilə baş verən bu hadisənin xüsusi termini:
Homoeoteleuton
dur.
Bənzər başlanğıclar səbəbilə gözün atlaması isə:
Homoeoarcton
adlanır.
Bunlar xüsusilə mətnşünaslıq və nüsxələrin müqayisəsi zamanı əhəmiyyətlidir.
Palaeography, Codicology və Textual Criticism
Bugünkü dərsdə bu üç sahənin sərhədlərini də bir qədər daha aydınlaşdırdıq.
Tarixi yazı növlərini, hərflərin formalarını, yazı əlini, qələmin hərəkətini və katib əlinin dəyişməsini araşdırırıqsa:
Palaeography
sahəsindəyik.
Kağızı, folionu, bifoliumu, quire-ləri, tikişi, cildi və kitabın fiziki quruluşunu araşdırırıqsa:
Codicology
ilə məşğuluq.
Müxtəlif nüsxələri bir-biri ilə müqayisə edib hansı beytdə, cümlədə və ya hissədə əlavə, əskiklik, yerdəyişmə və ya variant olduğunu araşdırırıqsa:
Textual Criticism
sahəsinə keçirik.
Məsələn, Xosrov və Şirin əlyazmalarını müqayisə edərkən bir nüsxədə olan böyük bir şeir hissəsinin başqa nüsxədə olmadığını müəyyənləşdirmək artıq mətn tənqidi məsələsidir. Lakin bunun səbəbinin fiziki vərəq itkisi olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün codicological evidence də lazım ola bilər.
Beləcə bu sahələr bir-birindən fərqlidir, amma əlyazma araşdırmasında bir-birinə kömək edir.
Bugünkü praktik təmrin
Təmrində belə bir fərziyyə qurduq:
73v-də catchword “padişah”dır.
74r isə başqa ifadə ilə başlayır.
75r və 75v-də mətn davam edir.
76r-də birdən “padişah əgər...” ifadəsi qarşımıza çıxır.
İlk baxışda 76-cı folionun yanlış bağlandığını düşünə bilərik.
Lakin bugünkü dərs bizə öyrətdi ki, bu hələ nəticə deyil. Bu yalnız bir hypothesis-dir.
Əvvəl 73v-nin son iki-üç sətrini və 76r-nin ilk iki-üç sətrini müqayisə etməliyik.
Mətn təbii şəkildə davam edirmi?
Textual Continuity
Məna davam edirmi?
Semantic Continuity
Cümlənin qrammatik quruluşu davam edirmi?
Grammatical Continuity
Bundan sonra 74 və 75-ci folionun catchword-lərinə baxmalıyıq.
Sonra quire structure, sewing, conjugate leaves və varsa qopmuş vərəqdən qalan dar kağız hissəsini yoxlamalıyıq.
Belə qalıq:
Stub
adlanır.
Nəhayət, əsərin başqa əlyazma nüsxələri varsa, onlarla müqayisə etməliyik.
Mətn tənqidində müqayisədə istifadə etdiyimiz hər bir əlyazma nüsxəsi:
Witness
adlandırıla bilər.
Beləcə bircə kəlmədən çıxış edərək hökm vermək əvəzinə, mətn və kitabın fiziki quruluşundan gələn müxtəlif dəlilləri birləşdiririk.
Bir-birini təsdiqləyən müstəqil dəlillərə:
Corroborating Evidence
deyə bilərik.
Dəlillərin üst-üstə yığılaraq bir nəticəni gücləndirməsi isə:
Cumulative Evidence
anlayışı ilə ifadə oluna bilər.
Ən mühüm dərs: müşahidə nəticə deyil
Bugünkü iki saatlıq dərsdən mənim üçün ən əhəmiyyətli nəticələrdən biri metodoloji idi.
Elmi araşdırmada dörd mərhələni bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Birinci:
Observation
Müşahidə. Yəni nə gördük?
İkinci:
Hypothesis
Fərziyyə. Gördüyümüz hadisənin mümkün izahı nədir?
Üçüncü:
Testing
Yoxlama. Fərziyyəmizi hansı dəlillərlə sınaya bilərik?
Dördüncü:
Conclusion
Nəticə.
Burada əsas qayda çox sadə, amma çox əhəmiyyətlidir:
Dəlilin icazə verdiyi qədər hökm verməliyik.
Müşahidəni nəticə ilə qarışdırmamalıyıq.
Əvvəl gördüyümüzü qeyd etməli, sonra mümkün izahları qurmalı, hər ehtimalı dəlillərlə yoxlamalı və yalnız bundan sonra nəticəyə gəlməliyik.
Termin öyrənmək nə üçün bu qədər əhəmiyyətlidir?
Dərsin sonunda isə mənim üçün daha ümumi bir fikir ortaya çıxdı.
Biz terminlərlə yalnız danışmırıq; terminlər bizə düşüncəmizi dəqiqləşdirməkdə kömək edir.
Əlbəttə insan yalnız sözlə düşünmür. Şəkillə, səslə, məkanla, hisslə və başqa vasitələrlə də düşünə bilər. Lakin elmi və abstrakt sahələrdə terminologiya son dərəcə güclü düşüncə alətinə çevrilir.
Dərsdən əvvəl bir əlyazmada “burada nəsə əskikdir” deyə bilərdik.
İndi isə soruşuruq:
Fiziki vərəq itib?
Missing Leaf
Mətn itib?
Textual Lacuna
Katib köçürməyib?
Scribal Omission
Vərəq yanlış bağlanıb?
Misbinding
Yoxsa vərəqlərin sırası sonradan dəyişib?
Reordered Folios
Əlyazma dəyişməyib. Dəyişən bizim onu görmək və təsnif etmək qabiliyyətimizdir.
Buna görə termin öyrənmək sadəcə xarici sözlər əzbərləmək deyil. Hər düzgün öyrənilmiş termin əvvəl qarışıq gördüyümüz bir hadisənin sərhədlərini daha aydın görməyimizə kömək edir.
Bu düşüncənin ana dilində elmi təhsillə də birbaşa əlaqəsi vardır. Əgər bir insan öz ana dilində yalnız gündəlik danışığı öyrənib, amma həmin dildə fəlsəfə, məntiq, hüquq, riyaziyyat, tibb, tarix, texnologiya və başqa elmləri oxumayıbsa, onun həmin dildəki elmi söz və anlayış repertuarı təbii olaraq məhdud qala bilər.
Problem dilin özündə deyil. Problem həmin dildə qurduğumuz elmi və konseptual dünyanın nə qədər geniş olmasındadır.
Bir dildə elm öyrənmək buna görə yalnız məlumatı həmin dilə tərcümə etmək deyil. O dildə yeni anlayışlar arasında əlaqələr qurmaq, yeni suallar vermək və yeni düşüncə alətləri yaratmaqdır.
Bugünkü dərsdən mənim üçün qalan ən gözəl nəticə də budur:
Yeni termin öyrənmək həmişə yeni bir gerçəklik yaratmır; çox vaxt qarşımızda onsuz da mövcud olan gerçəkliyin daha çox fərqini görə bilməyimizə imkan yaradır.
Bugünkü dərsdə əlyazma eyni əlyazma olaraq qaldı. Amma ona baxan gözümüz əvvəlki göz deyildi.
No comments:
Post a Comment