بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 511 - درس 06
بوگون اؤیرندیگیمیزی دفتر اوچون بئله خلاصه ائده‌ردیم:
۶-جی درسین نتیجه‌سی
هر دلیـل نه‌نین تاریخینی گؤستریر؟
تألیف؟ کؤچورولما؟ تکمیل؟ تعمیر؟ مالکیت؟ وقف؟ جلد؟ کتابخانایا داخیل اولما؟
Terminus post quem
بوندان قاباق اولا بیلمز.
Terminus ante quem
بوندان سونرا اولا بیلمز.
و نهایت، بوگون اؤیرندیگیمیز ان مهم جمله:
من نتیجه‌نی اؤز فرضیه‌مین ایسته‌دیگی قدر دئییل، دلیـلین اجازه وئردیگی قدر گوجلو یازیرام.
Əlyazmaşünaslıq dərsləri – 6-cı dərs
Dəlildən nəticəyə necə gedirik?
Bu gün əlyazmaşünaslıq üzrə 6-cı dərsimizi keçdik. Dərsin əsas mövzusu əlyazmanın tarixini, yazılma mühitini və sonrakı həyatını araşdırarkən müxtəlif dəlilləri necə ayırmaq, müqayisə etmək və onlardan nə qədər nəticə çıxarmağın mümkün olduğunu öyrənmək idi.
Bu dərsdə mənim üçün ən mühüm qayda belə oldu:
Müşahidə ilə nəticəni bir-birinə qarışdırmamaq.
Araşdırmanı dörd mərhələyə ayırdıq:
1. Müşahidə: Əvvəlcə yalnız gördüyümüzü qeyd edirik.
2. Ehtimal: Gördüyümüz xüsusiyyətin mümkün izahlarını qururuq.
3. Sınama və yoxlama: Hər ehtimalı başqa, mümkün qədər müstəqil dəlillərlə yoxlayırıq.
4. Nəticə: Yalnız dəlillərin imkan verdiyi gücdə hökm veririk.
Məsələn, əlyazmanın kağızında su nişanı görürüksə, ilk müşahidəmiz yalnız budur: kağızda su nişanı vardır. Su nişanı kağız hazırlanarkən qəlibdəki məftil formasının kağızda yaratdığı, xüsusilə işığa tutulanda görünən əlamətdir. Onun bənzərlərini tarixləndirilmiş kağızlarla müqayisə etməklə kağızın istehsal dövrü haqqında məlumat əldə etmək mümkündür. Lakin su nişanının tarixi avtomatik olaraq əlyazmanın köçürülmə tarixi demək deyildir. Kağız istehsal edildikdən illər sonra da istifadə oluna bilər.
Mətnin daxili dəlilləri
Əlyazmanın öz mətni də tarixləndirmə üçün dəlillər verə bilər: hökmdar adı, şəhər, tarixi hadisə, alim və ya şeyx adı, kitab adı, vəzifə və terminlər və s.
Lakin burada da eyni ehtiyat lazımdır. Məsələn, bir əsərdə “Sultan Murad” adının çəkilməsi həmin mətnin hansı Sultan Murad dövrünə aid olduğunu öz-özünə həll etmir. Əvvəl mümkün Muradları müəyyənləşdirmək, sonra başqa müstəqil dəlillərlə ehtimalları sınamaq lazımdır.
“Əl-Fəraiz” üzərində apardığımız müşahidə
Dərsdə oxuduğumuz “Əl-Fəraiz” nüsxəsini də nümunə kimi götürdük. Burada ərəb mətninin geniş şəkildə hərəkələndiyini, türkcə qarşılıqların isə bəzi yerlərdə sözbəsöz verildiyini müşahidə etmişdik.
Bundan belə bir ehtimal yarandı: nüsxə ərəb mətninin türkdilli oxucu tərəfindən daha dəqiq oxunması və anlaşılması üçün tədris və ya öyrənmə məqsədilə istifadə edilmiş ola bilər.
Amma burada “bu, mütləq mədrəsə dərsliyi olub” hökmünü vermədik. Çünki hərəkətləri katib, müəllim, tələbə və ya sonrakı oxucu əlavə etmiş ola bilər. Bunu müəyyənləşdirmək üçün mürəkkəbin rənginə, qələmin hərəkətinə, hərflərin quruluşuna, hərəkələrin mətnlə eyni vaxtda yazılıb-yazılmadığına, haşiyələrə, mülkiyyət və vəqf qeydlərinə baxmaq lazımdır.
Beləliklə, bir fərziyyəni sadəcə təsdiq etməyə çalışmırıq. Onu yanlış çıxara biləcək dəlilləri də axtarırıq.
Dəlillərin bir-birini gücləndirməsi
Dərsin başqa mühüm mövzusu müxtəlif müstəqil dəlillərin eyni nəticəyə doğru yaxınlaşması idi.
Convergence of evidence
Bir dəlil zəif ola bilər. Amma kağız, xətt, mətn, kolofon və başqa müstəqil əlamətlər eyni ehtimalı dəstəkləyirsə, həmin ehtimal güclənir.
Bununla belə, dəlillərin yalnız sayına baxmaq olmaz. Onların keyfiyyəti və bir-birindən müstəqilliyi də vacibdir. Beş zəif dəlil eyni yanlış fərziyyədən yaranırsa, onların sayının çoxluğu nəticəni doğru etmir.
Dəlillər bir-birinə zidd gələndə
Dərsin ən çətin hissəsi bu idi.
Tutaq ki, kolofonda 1034 tarixi yazılıb, amma kağız və su nişanı daha sonrakı dövrə işarə edir; xətt də daha gec görünür, üstəlik başqa tarixli mülkiyyət qeydləri vardır.
Belə halda dərhal “kolofon yanlışdır” demək olmaz.
Əvvəl soruşmalıyıq:
Bu tarix nəyin tarixidir?
Əsərin yazılmasının?
Mövcud nüsxənin köçürülməsinin?
Bir bölümün tamamlanmasının?
Əvvəlki nüsxənin kolofonundan köçürülmüş tarixin?
Sonrakı təmirin, mülkiyyətin və ya başqa bir müdaxilənin?
Bu dərsdə öyrəndik ki, əlyazmanın həmişə yalnız bir tarixi olmur. Əsərin təlif tarixi, mövcud nüsxənin köçürülmə tarixi, sonrakı tamamlama və təmir, cildlənmə, mülkiyyət, vəqf və kitabxanaya daxilolma tarixləri ayrı-ayrı tarixi təbəqələr təşkil edə bilər.
Hətta kolofondakı tarix də həmişə əlimizdəki fiziki nüsxənin tarixi deyildir. Sonrakı katib əvvəlki nüsxəni köçürərkən onun kolofonunu və tarixini də olduğu kimi köçürmüş ola bilər.
Xətt oxşarlığı da yetərli deyil
Dərsin praktik təmrinində başqa mühüm nəticəyə də gəldik:
“Xətt oxşayır” demək “eyni əl yazıb” demək deyildir.
Bir katib başqa bir katibin xəttini təqlid edə bilər. Buna görə yalnız xətt növünə deyil, ayrı-ayrı hərflərin quruluşuna, hərflərin birləşdirilməsinə, nöqtələrə, qələmin basqısına, yazının sürət və ritminə və katibin təkrarlanan yazı vərdişlərinə baxmaq lazımdır.
Kodikoloji dəlillər də burada köməyə gəlir: kağızın qalınlığı, lif quruluşu, su nişanı, vərəqlərin ölçüsü, dəftər quruluşu, tikiş dəlikləri, köhnə və yeni tikiş izləri və s.
Tarixi pəncərə
Dəqiq tarix müəyyənləşdirilə bilmədikdə belə, araşdırma dayanmaq məcburiyyətində deyil. Bəzən ən erkən və ən gec mümkün tarixi müəyyənləşdirərək bir tarixi pəncərə qurmaq mümkündür.
Terminus post quem
Bir hadisənin və ya nüsxənin bundan əvvəl ola bilməyəcəyi ən erkən həddi göstərir.
Terminus ante quem
Onun bundan sonra ola bilməyəcəyi ən gec həddi göstərir.
Məsələn, dəlillər bir nüsxənin 1620-dən əvvəl yarana bilməyəcəyini, 1680-də isə artıq mövcud olduğunu göstərirsə, dəqiq ili bilməsək də, 1620–1680 arasında 60 illik bir tarixi pəncərə əldə etmiş oluruq.
Bu, sadəcə “tarixini bilmirik” deməkdən daha dəqiq elmi nəticədir.
6-cı dərsdən çıxardığım əsas nəticə
Bu dərsin metodunu bir cümlə ilə belə xülasə edə bilərəm:
Gördüyümü müşahidə kimi qeyd edirəm; bir neçə rəqabət edən ehtimal qururam; hər ehtimalı müstəqil və keyfiyyətli dəlillərlə sınayıram; dəlillərin həm bir-birini gücləndirdiyi, həm də bir-birinə zidd gəldiyi yerləri araşdırıram və sonda yalnız dəlillərin icazə verdiyi qədər nəticə çıxarıram.
Bəlkə də 6-cı dərsin mənim üçün ən mühüm dərsi budur: araşdırmaçının işi əvvəlcədən seçdiyi fikri sübut etmək deyil. Onun işi öz ehtimalını dəlillə sınamaq, lazım gəldikdə ondan vaz keçmək və dəlilin apardığı yerə qədər getməkdir.
No comments:
Post a Comment