بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 513
513-cü bölüm: Nəsr-i Türkî — İnsan, ibadət və mənəvi kamillik haqqında qədim türkcə əlyazma
Beyin Mühəndisinə Qarşı Türkcə Əski Kitablar — 11 oktyabr 2026
Bu gün Süleymaniyyə Kitabxanasında saxlanan, hələlik Nəsr-i Türkî adı ilə qeyd etdiyimiz qədim türkcə bir əlyazmanı oxuduq. Kitabxana möhüründə 7801 rəqəmi görünür. Əsərin müəllifi, yazılma tarixi və tam adı hələ müəyyənləşdirilməyib.
Əlyazma ilk baxışda dini nəsihət kitabına bənzəyir. Ancaq oxuduqca gördük ki, müəllif insanın mahiyyəti, nəfsin tərbiyəsi, ibadətlərin mənası və ilahi mərifət haqqında ardıcıl bir düşüncə sistemi qurmağa çalışır.
Şəriətdən həqiqətə gedən yol
Müəllif insanın zahiri və batini aləmləri arasında əlaqə qurur. Onun təsvirində şəriət bir açara bənzəyir. Bu açarın beş dişi İslamın beş əsas rüknüdür: şəhadət, namaz, oruc, zəkat və həcc.
Açarın dişləri yerində olmadıqda qapı açılmadığı kimi, müəllifə görə, ibadətlərin də insanın mənəvi inkişafında bir-birini tamamlayan vəzifələri vardır.
Burada şəriət yalnız zahiri qaydalar toplusu deyil. O, insanı təriqət və həqiqət mərtəbələrinə hazırlayan bir başlanğıcdır.
Namazın hərəkətlərində insanın yaranış mərtəbələri
Əsərin ən maraqlı bölümlərindən biri namazın hərəkətlərinə verilən mənalardır.
Müəllif səcdəni nəbatat, rükunu heyvanlıq, qiyamı isə insanlıq mərtəbəsi ilə əlaqələndirir.
Bitkinin kökü torpağa bağlıdır və qida həmin kök vasitəsilə başqa hissələrə çatdırılır. Müəllif səcdə edən insanın başını yerə qoymasını bu vəziyyətə bənzədir.
Heyvanların bədən quruluşunda belin əyilmiş vəziyyətini rüku ilə müqayisə edir. İnsanın dik dayanmasını isə qiyamın rəmzi mənası kimi göstərir.
Beləliklə, səcdədən qiyama doğru hərəkət insanın varlıq mərtəbələri arasında yüksəlişini ifadə edir.
Ancaq müəllif bununla kifayətlənmir. Qiyamdan rükuya və səcdəyə enməyi də mənəvi baxımdan izah edir. İnsan dik duruşla əlaqələndirilən təkəbbürdən uzaqlaşmalı, rükuda təvazö göstərməli, səcdədə isə öz acizliyini dərk etməlidir.
Bu təsvir müasir bioloji təkamül nəzəriyyəsi deyil. Onu müəllifin yaşadığı dövrün fəlsəfi və təsəvvüfi düşüncəsi daxilində araşdırmaq lazımdır.
Oruc, zəkat və həcc
Müəllif orucu insanın heyvani ehtiyaclarını məhdudlaşdırması və mənəvi sifətlərini gücləndirməsi kimi izah edir. Mələklərin yeməkdən deyil, təsbih və təqdisdən bəhrələnməsi haqqında dini təsəvvürlərə müraciət edir.
Zəkat bölümündə isə insanın toplamaq və özündə saxlamaq meylinə diqqət yetirir. Vermək, onun düşüncəsində, yalnız malın başqasına çatdırılması deyil, nəfsin təmizlənməsidir.
Həcc isə insanın mənəvi mənşəyinə qayıdışının rəmzi kimi təqdim olunur. Müəllif oxucuya birbaşa müraciət edərək onu heyvani ehtiraslardan, mənəvi əsarətdən və dünyanın aldadıcı bağlılıqlarından uzaqlaşmağa çağırır.
Beləliklə, beş ibadət insanın mənəvi tərbiyəsini izah edən bütöv bir sistemin hissələrinə çevrilir.
İnsan niyə başqa varlıqlardan fərqlənir?
Əlyazmanın son görünən hissələrində müəllif insanın digər varlıqlardan nə üçün üstün bir məsuliyyət daşıdığını soruşur.
Bu sualı cavablandırmaq üçün Əhzab surəsinin 72-ci ayəsindəki əmanət anlayışına müraciət edir.
Onun izahına görə, insanın nəfsi bir güzgü kimi yetişdirilə bilər. Bu güzgüdə ilahi sifətlərin təcəllisi görünər.
Müəllifin məqsədi insanın sadəcə maddi varlıq olmadığını göstərməkdir. İnsan öz nəfsini tərbiyə etməklə mərifətə və mənəvi kamilliyə doğru irəliləyə bilər.
Təəssüf ki, əlimizdəki rəqəmsal surətdə mətn məhz bu mübahisənin davamında yarımçıq qalır.
Əlyazmanın dili və yazı xüsusiyyətləri
Bugünkü oxunuşumuz yalnız məzmunla məhdudlaşmadı. Əlyazmanın paleoqrafik və kodikoloji xüsusiyyətlərini də araşdırdıq.
Mətnin müxtəlif yerlərində «göyül», «kəndüyi», «ulaşdırmaq», «yeyləmək» və başqa qədim türkcə söz və formalarla qarşılaşdıq. Bunların bir qismi müasir türk dillərində yaşayır, bir qismi isə məna və istifadə baxımından dəyişmişdir.
Katib bəzən sətrin sonuna çatmaq üçün hərfləri uzadır, sözləri sıxışdırır və hərflərin quruluşunu dəyişdirir. Bəzi sözlərin yazılışında bu müdaxilələr xüsusilə aydın görünür.
Əlyazmada «5» rəqəminə bənzəyən bir işarə dəfələrlə təkrarlanır. İlk müşahidələrimiz onun boş yerləri doldurmaq üçün istifadə edildiyini göstərirdi. Lakin sonrakı səhifələrdə həmin işarənin farsca şeir misralarını, Quran sitatlarını və mətn hissələrini ayırmaq üçün də işlədilə biləcəyini gördük.
Buna görə işarənin yalnız bir funksiyası olduğunu söyləmək hələ tezdir.
Digər mühüm məsələ eyrabların istifadəsidir. Bəzi səhifələrdə eyrablı və eyrabsız sətirlər yanaşı yerləşir. Hərflərin quruluşunu, qələmin hərəkətini və yazı üslubunu müqayisə etdikdə bunların eyni katibə aid olması ehtimalı ortaya çıxır. Ancaq bunu təsdiqləmək üçün səhifələrin daha ətraflı vizual müqayisəsi lazımdır.
Quran ayələrini və hədisləri təqdim edən bəzi ifadələr də əsas mətndən fərqli mürəkkəb və ya qələmlə yazılmış kimi görünür. Bunların sonradan əlavə edilib-edilmədiyi hələ açıq sualdır.
Əsərin əvvəli və sonu haradadır?
Əlyazmanın başlanğıcında bəsmələ görünmür. Mətn «Əlhəmdülillahi...» ifadəsi ilə başlayır. Bu, əsərin əvvəlindən müəyyən hissənin itməsi ehtimalını yaratsa da, təkbaşına sübut sayılmır.
Sonunda isə daha ciddi problem var. Mətn cümlənin ortasında dayanır. Görüntüdə sonrakı vərəqlərin mövcudluğuna işarə edən izlər seçilsə də, onların yazılı olub-olmadığını bilmirik.
Buna görə əsərin natamam olduğunu deyil, bizim oxuduğumuz rəqəmsal surətin mətnin tam sonunu göstərmədiyini söyləmək daha dəqiqdir.
Bu məsələni aydınlaşdırmaq üçün kitabxananın kataloqu və mümkün olduqda əlyazmanın özü yoxlanmalıdır.
Bugünkü dərsdən çıxardığımız nəticə
Bu oxunuş bizə bir daha göstərdi ki, qədim əlyazmanı araşdırmaq yalnız hərfləri tanıyıb cümlələri oxumaq deyil.
Əvvəlcə nə gördüyümüzü müəyyənləşdirməliyik. Sonra həmin müşahidələrdən ehtimallar qurmalı, onları başqa dəlillərlə yoxlamalı və yalnız bundan sonra nəticəyə gəlməliyik.
Bir işarənin mənasını, bir sözün oxunuşunu, bir mürəkkəbin rəngini və ya bir vərəqin yoxluğunu dərhal qəti hökmə çevirmək elmi araşdırmanı zəiflədir.
Bu gün oxuduğumuz əsər insanın maddi aləmdən mənəvi kamilliyə doğru yolunu təsvir edirdi. Biz də həmin əsəri araşdırarkən başqa bir yol keçdik: sadə oxunuşdan müşahidəyə, müşahidədən müqayisəyə, müqayisədən elmi suala doğru.
513-cü bölümün ən mühüm nəticəsi budur: yaxşı əlyazma tədqiqatı yalnız cavab tapmaq deyil, hansı sualın hələ cavabsız qaldığını dəqiq bilməkdir.
Növbəti bölüm: 514 — Əlyazmaşünaslıq üzrə 7-ci dərs.
No comments:
Post a Comment