بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 525
قلمین ایزیندن اثرین کیملیگینه: نابی‌نین «ذیلِ سیرِ نبوی» نۆسخه‌سی ایله ایلک تانیشلیق
بعضی اَلیازمالار اوخوجونو یالنیز مؤوضوعو ایله دئییل، خطینین حرکتی، حرفلرینین باغلانماسی و جمله‌لرینین آَهَنگی ایله ده اؤزونه چکیر. بو جلسه‌ده آراشدیرماغا داوام ائتدیگیمیز نۆسخه بیزده بئله بیر علاقه اویاتدی. اؤنجه کتابین یازی خصوصیتلرینی تانیماغا چالیشدیق؛ سونرا مقدّمه‌نی اوخویاراق اثرین آدینی، مؤلفینی و اؤنجه‌کی بیر سیرت اثری ایله علاقه‌سینی آیدینلاشدیرماغا باشلادیق.
ایشیمیزین باشلانغیجی دیجیتال گؤرونتولر اوزرینده آپاریلان کودیکولوژی و پالئوگرافیک موشاهیده‌لر ایدی. صفحه‌لرین ترتیبی، سطر سایی، بوشلوقلار و کولوفون کتابین مادی قورولوشونا؛ حرف شکللری، باغلانتیلار و یازی حرکتلری ایسه خطین خصوصیتلرینه عائید سوآللار دوغوروردو. بیز بو ایکی ساحه‌نی بیرلیکده ایزله‌سک ده، دیجیتال گؤرونتودن گؤروله‌بیلن خصوصیتلرله نۆسخه‌نین اؤزونو اَله آلماغی تَلَب ائدن بررسی‌لری بیرـبیرینه قاریشدیرماماغا چالیشدیق.
جلسه‌ده باخدیغیمیز فایلین صفحه‌آلتی قئدلری نۆسخه‌نین هارۋارد اونیورسیتتینده ساخلاماسی ایله باغلی معلومات وئریردی. آرایوزده گؤرونن معرفی قئدینی ایلک تانینما واسطه‌سی کیمی گؤتوردوک؛ رسمی کاتالوق یازیلیشینی ایسه هله آیری یوخلاماق لازیمدیر. صفحه‌یه مراجعه‌لریمیزده ده اَساساً فایلین صفحه نؤمره‌لریندن ایستیفاده ائتدیک. بونلارین اَلیازمانین وərəق نؤمره‌لری ایله همیشه عینی اولمادیغینی نظر‌ده ساخلاماق، سونراکی آراشدیرما اوچون ضروری‌دیر.
ایلک موشاهیده‌لریمیزه گؤره، نۆسخه‌نین صفحه قورولوشو ساده‌دیر، یازی ساحه‌سینی چئوره‌لَین جدول گؤرونمور. ایلک یازیلی صفحه‌ده ۱۷، سونراکی صفحه‌لرده اَساساً ۱۹ سطر ساییدیق. بعضی یئرلرده بیر سطرین، بعضی یئرلرده ایسه سطرین بیر حصه‌سینین بوش قالدیغینی گؤردوک. بو بوشلوقلارین وظیفه‌سینی هله تعیین ائتمه‌دیک. اونلاری متن ایتکیسی، کاتبین بوراخدیغی یئر و یا سونرادان تاماملا‌نماسی گؤزلَنیلن ساحه کیمی آدلانдырماقدان اؤنجه، یاناشی جمله‌لری و صفحه قورولوشونو یوخلاماق لازیمدیر.
اَساس سوآللاریمیزدان بیری متنین سونو ایله کولوفونون عینی اَل طرفیندن یازیلیب‌یازیلماماسی ایدی. «تمّت» سؤزونون وارلیغی ایلک باخیشدا بیر سرحد گؤستریردی: اثرین متنی بیتیر، آردینجا یازی ایشینین سونو حاققیندا قئد گَلیر. آمّا بو سرحد اؤزـاؤزلویونده اَل دَییشمه‌سی دئییل. عینی کاتب اؤنجه کؤچوردویو متنی بیتیریب، سونرا اؤز آدینی، یئری و تاریخی یازا بیلر. بئله‌لیکله، متنده دانیشان شخصین دَییشمه‌سی ایله صفحه‌نی یازان اَلین دَییشمه‌سینی آیری مسئله‌لر کیمی گؤتوردوک.
مقایسه‌ده الیف، سین، شین، میم، نون، لام، دال و راء شکللرینه باخدیق. الیفلرین اوزونلوغو، بعضاً سول طرفه اَییلمه‌سی، سین و شین‌لرین دیشلی و دیشسیز چئشیدلری، دالین قیسا قولو و راء‌نین سطر آلتینا ائنن حرکتی متنین سونو ایله کولوفون آراسیندا بنزرلیکلر گؤستَردی. بونونلا بیرلیکده، حرفلرین هر یئرده عین اؤلچوده و عین شکلده یازیلمادیغینی دا گؤردوک. عینی صفحه‌ده، حتی عینی سطرده ایکی راء و یا ایکی میم آراسیندا فرق اولا بیلیردی.
میم بو مقایسه‌ده خصوصاً فایدالی اولدو. «سلام»، «ختام»، «اختتام»، «اتمام» و باشقا سؤزلرده سون میمین باش قورولوشونو، قؤوسونو و آشاغی حرکتینی ایزله‌دیک. فایلین ۱۰ـجو صفحه‌سینین ایکینجی سطرینده ایکی «سلام»ین بیرinin اوزون، او بیرینین قیسا یازیلماسی موهیم بیر شاهد ایدی: اؤلچو فرقلی اولسا دا، اَساس حرکت بنزر قالیردی. باشقا صفحه‌لرده بو شکلین هم سطر سونوندا، هم ده سطر اورتاسیندا تکرارلانماسی، اونون یالنیز سطر سونونا مخصوص اولمادیغینی گؤستردی.
مقایسه‌نی کتابین بیر یئرینه محدود ائتمه‌دیک. باش صفحه‌لردن علاوه، ۱۰۶، ۱۲۰، ۱۶۱، ۲۰۸، ۳۰۰، ۳۴۵ و ۳۴۶ـجی فایل صفحه‌لری کیمی اوزاق بؤلوملردن ده نومونه‌لره باخدیق. موشاهیده ائتدیگیمیز اویغونلوقلار اَساس متنین عینی کاتبین اَلین‌دن چیخماسی احتمالینی گوجلندیر‌دی. آمّا سئچیلمیش صفحه‌لرین مقایسه‌سینی بوتون نۆسخه‌ده ایکینجی اَلین اولمادیغینا قطعی ثبوت سایمادیق. حاشیه‌لرین و قیرمیزی یازیلارین اَلی ده آیریجا یوخلانمالیدیر.
بعضی صفحه‌لرده کلمه‌لر سیخلاشیر، سطر سونلاری یوخاری قالخیر و حرفلر ساده‌لش‌میش شکل آلیردی. بو گؤرونوش اوخوجودا سورعت و آخیجیلیق دو‌یغوسو اویاتسا دا، کاتبین دقیق یازما سورعتینی و یا روحی وضعیتینی تعیین ائتمیر. اؤز یازی تجربه‌میز بیزه ایضاح احتماللاری وئره بیلر؛ آنجاق نۆسخه‌نین گؤستردیگی موشاهیده ایله بیزیم اونون حاققیندا قوردوغوموز ایضاحی آیری ساخلاماق لازیمدیر. عینی شکیلده، کلمه‌لرین اوست‌اوسته یئرلشمه‌سی ده تک‌باشینا خطین دیوانی‌یه چئوریلدیگینی گؤسترمیر.
کولوفونداکی تاریخی ایلک اوخویوشدا ۱۱۱۰ هجری قمری کیمی قئید ائتدیک. ۲۵ ربیع‌الثانی و پنجشنبه اشاره‌لری ده اوخویوشوموزدا یئر آلدی؛ آنجاق تاریخین بوتون عنصرلری یئنی‌دن قارشیلاشدیرلمالیدیر. بوندان علاوه، کتابت تاریخی ایله تألیف تاریخی عینی دئییل. کاتبین یازی ایشینی بیتیرمه تاریخی، مؤلفین اثری یاراتدیغی تاریخی تعیین ائتمیر. ۱۴۴۸ ایله ۱۱۱۰ آراسینداقی ۳۳۸ ایل ده قمری ایل حسابیدیر.
مقدّمه‌نین اوخونماسی ایله ایشیمیز یئنی مرحله‌یه کئچدی. دعا ایله باشلانان متنده «تکمیلِ سیر» نیّتی، آردینجا ایسه وفات ائتمیش بیر اَدیب حاققیندا مدح گَلیردی. ایلک اوخویوشدا آدی آیدین سئچه بیلمَسک ده، جمله‌لرین یاییملانمیش متنله قارشیلاشدیرلماسی «ویسی» اوخویوشونو گوجلو شکیلده دَستکلَدی. ویسی‌نین آدی اویس بن محمّددیر؛ سیرت اثری‌نین تام آدی «دُرّةُ التاج فی سیرة صاحب المعراج» اولوب، «سیرِ ویسی» آدی ایله ده تانینیر.
بو تانینما مقدّمه‌ده‌کی باغ تشبیهلرینی ده آیدینلاشدیر‌دی. ویسی‌نین اثری باغا، صفحه‌لری چیچکلی ساحه‌لره، سطرلری بنؤوشه‌لره، قلمی ایسه باغی سولا‌یان بیر چشمه‌یه بنزه‌دیلیردی. یاریمچیق قالماق دا محصولون هله یئتی‌شمه‌دن قالماسی ایله تصویر ائدیلیردی. بئله بیر ایضاح ایچینده نابی اؤزونو təqdim ائدیر و اؤنجه‌کی اثری داوام ائتدیرمه نیّتینی آچیقلاییر.
بورادا «ذیل» مفهومو اَساس اهمیّت داشیییر. ذیل، اؤنجه‌کی اثره داوام یازماقدیر؛ یالنیز اونون املاسینی دوزلتمک و یا عین متنی یئنی‌دن کؤچورمک دئییل. نابی‌نین متنی آیری اثر کیمی کؤچوروله بیلسه ده، ویسی‌نین روایتینه باغلانیر. بریتانیا کتابخاناسینین باشقا بیر نۆسخه حاققینداقی کاتالوق قئدی ده یوسف نابی‌نین اثرینی ویسی‌نین سیرتینه داوام کیمی معرفی ائدیر و روایتین بنی‌قینقاع حدیثه‌سی ایله باشلاندیغینی بیلدیریر. بو معلومات باخدیغیمیز نۆسخه‌نین مؤحتوا کیملیگینی دَستکلَییر؛ اونون مادی خصوصیتلری حاققیندا ایسه آیری شاهد سایылمیر.
اثرین آدی اوچون اَن گوجلو داخلی شاهد مقدّمه‌ده اوخودوغوموز بو جمله اولدو: «و ذیلِ سیرِ نبوی ایله تعیینِ نام قیلندی». بونا اساسن، نۆسخه‌ده مؤلفین آدقویما بیانی «ذیلِ سیرِ نبوی» اوخویوشونو دَستکلَییر. اثرین بو آدلا علمی نشری ده موجوددور. «ذیلِ سیرِ ویسی» ایسه اونون اؤنجه‌کی اثرله علاقه‌سینی گؤستَرن تانینمیش آدلانما‌سیدیر.
مقدّمه‌نی اوخویارکن املا ایله باغلی یئنی سوآللار دا دوغدو. «ه» اوستونده‌کی علامتین هر یئرده تأنیث تاسی اولمادیغینی، بعضی ترکیبلرده فارسجا اضافه علامتی کیمی ایشلَنه بیله‌جه‌یینی نظره آلدیق. سطرآراسیندا گؤرونن «تصرّفات» و «تصوّرات» کیمی سؤزلری ایسه درحال بیر جمله‌یه قوشمادیق؛ اونلارین اَوَزلَمه، تاماملاما و یا آچیقلاما اولدوغونو تعیین ائتمک اوچون یئنی اوخویوش لازیمدیر. قیرمیزی خطین ده همیشه سیلمə دئییل، وورغولاما و متن بؤلومونو سئچدیرمک وظیفه‌سی داشییا بیله‌جه‌یینی نظر‌ده ساخلا‌دیق.
جلسه‌نین سونوندا مقدّمه‌دن اَساس روایتə کئچدیک. بنی‌قینقاع حاققینداقی پارچا بو کئچیدی آیدین گؤستردی. بئله‌لیکله، اثرین یالنیز آدینی دئییل، روایتین باشلانغیج نؤقطه‌سینی ده تانیماغا باشلادیق.
بو اوخویوش هله تام ترانسکریپسییا و یا نۆسخه‌نین بیتکین علمی وصفی دئییل. آمّا ایلک تانیشلیق اوچون موهیم اساس یاراندی: کاتبین بعضی حرف عادتلرینی سئچدیک، آیری اَل فرضینی موشاهیده‌لرله یوخلادیق، نابی ایله ویسی‌نین علاقه‌سینی آیدینلاشدیر‌دیق و اثرین آدینی متنین اؤز ایچیندن ایزله‌دیک. نؤوبتی اوخویوشلاردا بو اساس اوزرینده چتین سؤزلره قاییتماق، جمله‌لری داها بؤتوو قاوراماق و نۆسخه‌نین اؤزونه‌مخصوص خصوصیتلرینی داها دقیق قئید ائتمک مومکون اولاجاق.
Kalemin izinden kitabın kimliğine: Nâbî’nin “Zeyl-i Siyer-i Nebevî”siyle ilk karşılaşma
Bazı kitaplar daha ilk sayfalarında kendilerine yeniden dönme isteği uyandırır. Bu kez bizi çeken, yalnızca anlatılanlar değildi. Harflerin birbirine bağlanışı, satırların kimi yerde genişleyip kimi yerde sıkışması ve cümlelerin ahengi de okumayı sürdürme isteği verdi. Henüz her kelimeyi çözemiyorduk; fakat bu el yazmasına zaman ayırmak istediğimizi biliyorduk.
Önceki incelememizde kısaca gözden geçirdiğimiz nüshaya bugün daha dikkatli baktık. Önce sayfa düzenini ve yazının özelliklerini anlamaya çalıştık. Ardından mukaddimeyi okumaya başladık. Böylece kalemin izini sürerken kitabın adına, yazarına ve kendisinden önce yazılmış başka bir eserle ilişkisine ulaştık.
İncelediğimiz dijital görüntülerin altındaki bilgiler, nüshanın Harvard Üniversitesinde bulunduğunu gösteriyordu. Ekranda gördüğümüz tanımlayıcı bilgileri ilk başvuru noktası olarak kaydettik; bunların resmî katalogdaki yazılışını ayrıca doğrulamak gerekiyor. Çalışma boyunca kullandığımız sayfa numaraları da çoğunlukla PDF’ye aitti. Bunları yazmanın yaprak numaralarıyla karıştırmamak, ileride aynı örneklere dönebilmek için önemli.
Nüsha, ilk bakışta oldukça sade bir sayfa düzenine sahipti. Yazı alanını çevreleyen bir cetvel görmedik. İlk yazılı sayfada 17, sonraki sayfalarda ise çoğunlukla 19 satır saydık. Bazı yerlerde bir satır, bazı yerlerde de birkaç kelimelik alan boş bırakılmıştı. Bu boşlukların nedenini henüz bilmiyoruz. Bir boşluğu görür görmez metin kaybından söz etmek yerine, önce onu tarif etmek ve çevresindeki metni okumak gerekiyor. Belki sonradan tamamlanacak bir yerdi, belki başka bir düzenleme söz konusuydu. Şimdilik bunlar açık sorular.
Çalışmanın önemli bir bölümünü, metnin sonuyla kolofon arasındaki yazıyı karşılaştırmaya ayırdık. “Temmet” kelimesinden sonra gelen kayıt başka birinin elinden çıkmış olabilir miydi? İlk sorumuz buydu.
Burada küçük ama önemli bir ayrım ortaya çıktı. Metnin bitmesiyle yazan elin değişmesi aynı şey değil. Bir müstensih, kopyaladığı eseri tamamladıktan sonra kendi adını, bulunduğu yeri ve işi bitirdiği tarihi yazabilir. Dolayısıyla “temmet”, metinde bir sınır oluşturur; fakat tek başına ikinci bir yazıcıyı göstermez.
Bu ihtimali harfler üzerinden sınadık. Eliflerin uzunluğuna ve eğimine, sin ve şınların dişli ya da dişsiz biçimlerine, dalın koluna, renin satır altına inişine baktık. Mim, nun ve lamları da karşılaştırdık. Aradığımız, her harfin her yerde birbirinin aynısı olması değildi. Aynı kişinin yazısında hangi değişikliklerin görülebildiğini anlamaya çalışıyorduk.
Mim harfi bu bakımdan özellikle yardımcı oldu. “Selâm”, “hitâm”, “ihtitâm” ve “itmâm” gibi kelimelerde harfin başını, aşağıya inen bölümünü ve son kıvrımını izledik. PDF’nin 10. sayfasında, ikinci satırdaki iki “selâm” iyi bir karşılaştırma sundu. Biri daha uzun, diğeri daha kısaydı; buna rağmen temel hareketleri birbirine benziyordu. Demek ki boyut farkı, tek başına farklı bir elin işareti sayılamazdı.
Başka sayfalarda da benzer mimler bulduk. Üstelik uzun kıvrımlı biçim yalnızca satır sonlarında görülmüyordu; satır ortasında da kullanılabiliyordu. Bu gözlem, harfin şeklini yalnızca sayfada kalan boşlukla açıklamamızı engelledi. Yazıcının alışkanlıklarını, önceki harfle bağlantıyı ve kelimenin bulunduğu yeri birlikte düşünmek gerekiyordu.
Kitabın başıyla yetinmedik. Ortalara ve sonlara doğru ilerleyerek birbirinden uzak sayfalarda örnekler aradık. Bu karşılaştırmalar, baktığımız ana metin bölümlerinin aynı elden çıkmış olma ihtimalini güçlendirdi. Yine de birkaç sayfadan hareketle bütün nüsha hakkında kesin hüküm vermedik. Özellikle kenar notlarıyla kırmızı yazıların ayrıca incelenmesi gerekiyor.
Bazı sayfalarda yazı daha hareketli görünüyordu. Kelimeler sıkışıyor, satır sonları yukarı yöneliyor, kimi harfler daha kısa ve sade biçimler alıyordu. Bunlara bakarken kendi yazma deneyimimizi hatırladık: Bazen düşünceyi kaçırmamak için el hızlanır, harfler alışılmış biçimlerinden uzaklaşır.
Bu benzerlik bize bir açıklama ihtimali verdi. Ancak yazıcının heyecanını ya da ruh hâlini sayfadan kesin olarak okuyamayacağımızı da kabul ettik. Gördüğümüz şey, yazının biçimi ve düzeniydi. Bunun nedenini araştırırken kendi tecrübemizden yararlanabiliriz; fakat tecrübemizi tarihî bir kişinin iç dünyasına doğrudan kanıt sayamayız.
Kolofondaki tarihi ilk okumada 1110 hicrî olarak kaydettik. Rebîülâhir ayının 25. günü ve perşembe ifadeleri de okuyuşumuzda yer aldı. Tarihin bütün unsurlarını yeniden kontrol etmek gerekiyor. Ayrıca bu kayıt, eserin yazıldığı tarihle nüshanın kopyalandığı tarihi birbirinden ayırmamız gerektiğini hatırlattı. Bir nüshanın tamamlanma tarihi, eserin ilk kez kaleme alındığı tarih değildir.
Mukaddimeye geçtiğimizde ise kitabın kimliği yavaş yavaş belirginleşti. Başlangıçtaki duada siyerin tamamlanmasına ilişkin bir niyet vardı. Ardından vefat etmiş bir edebiyatçının eseri övülüyordu. Adını ilk anda kolayca okuyamadık. Harflerin biçimi birkaç ihtimal düşündürüyordu. Fakat okuduğumuz cümlelerin yayımlanmış metinle karşılaştırılması, adın Veysî olduğunu güçlü biçimde ortaya koydu.
Veysî’nin adı Üveys bin Mehmed’dir. Söz konusu eseri, “Dürretü’t-Tâc fî Sîreti Sâhibi’l-Mi‘râc” adını taşır; “Siyer-i Veysî” adıyla da tanınır. Böylece mukaddimede sözü edilen önceki yazarın kimliği ve kitabının adı açıklığa kavuştu.
Bu bilgi, metindeki benzetmeleri de daha anlaşılır hâle getirdi. Veysî’nin eseri bir bahçe gibi anlatılıyordu. Sayfalar çiçeklere, satırlar menekşelere, kalemden gelen sözler bahçeyi sulayan suya benzetiliyordu. Eserin yarım kalışı da henüz ürününü verememiş bir ekin üzerinden dile getiriliyordu.
Ardından Nâbî’nin kendi adına rastladık. Yarım kalmış bu eseri sürdürme niyeti, onun anlatımı içinde yerini buldu. Burada “zeyil” kelimesinin anlamı önem kazandı: Yapılmak istenen, önceki kitabın yalnızca yazımını düzeltmek ya da onu yeniden kopyalamak değildi. Anlatıyı kaldığı yerden devam ettiren bir eser yazmaktı. Nitekim başka bir nüshanın British Library kataloğundaki tanımı da Yusuf Nâbî’nin eserini Veysî’nin siyerinin devamı olarak tanıtır.
Kitabın adı konusunda en değerli işaretlerden birini yine mukaddimenin içinde bulduk: “Ve Zeyl-i Siyer-i Nebevî ile ta‘yîn-i nâm kılındı.” Okuyuşumuz doğruysa, bu cümle esere verilen adı doğrudan bildiriyordu: “Zeyl-i Siyer-i Nebevî.” Eser bu adla yayımlanmıştır. “Zeyl-i Siyer-i Veysî” adı ise onun Veysî’nin kitabıyla ilişkisini öne çıkarır.
Okuma sırasında kırmızı yazılar ve satır arası ekler de dikkatimizi çekti. Bir kelimenin üstündeki çizgi her zaman silme anlamına gelmeyebilirdi; bazen adı, alıntıyı ya da önemli bir ifadeyi belirginleştirmek için kullanılmış olabilirdi. Aynı şekilde “he” üzerindeki işaretleri de her yerde aynı okumamak gerekiyordu. Bunların kimi yerde Farsça izafeti gösteren işaretler olabileceğini hesaba kattık.
Çözemediğimiz kelimeleri ise zorlayarak tamamlamamaya çalıştık. Cümlenin anlamı bir okuyuşu düşündürebilir; ama o anlamın yazıda da karşılığını bulmak gerekir. Bu ilk okumada her kelimeyi çözmekten çok, yazıcının alışkanlıklarını tanımaya ve cümlelerin ana yönünü kavramaya öncelik verdik.
Oturumun sonunda mukaddimeden asıl anlatıya geçtik. Benî Kaynukā‘ hakkındaki bölüm, eserin tarihî olayları anlatmaya başladığı yeri görmemizi sağladı. Böylece yalnızca kitabın adını öğrenmekle kalmadık; anlatının hangi noktadan sürdürüldüğünü de görmeye başladık.
Bu nüshayla henüz yolun başındayız. Bazı kelimeler hâlâ açık değil, kolofonun yeniden okunması ve kenar notlarının ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekiyor. Fakat artık sayfalara ilk baktığımız yerde değiliz. Harflerin bazı alışkanlıklarını tanıyoruz; Veysî ile Nâbî’nin eser içindeki yerlerini ayırabiliyoruz; kitabın adını kendi mukaddimesinden izleyebiliyoruz. Bir sonraki okumada aynı satırlara döndüğümüzde, gözümüzün de anlayışımızın da biraz daha hazırlıklı olacağını düşünüyoruz.
Following the Pen: A First Encounter with Nâbî’s Zeyl-i Siyer-i Nebevî
Old Turkish Books Against Brain Engineering — Episode 525
23 October 2026
Some books make us want to return to them before we have understood even their opening pages. The manuscript we examined in this session had that effect. Its appeal lay partly in the subject, but also in the handwriting: the connections between letters, the changing spaces between words, and the rhythm of sentences that we could follow even when individual words remained uncertain.
We had briefly examined this manuscript before. Today, we returned to it more carefully. We began with its page layout and handwriting, then moved into the preface. Following the movement of the pen gradually led us toward the identity of the work, its author, and its relationship to an earlier biography of the Prophet Muhammad.
The information beneath the digital images identified Harvard University as the manuscript’s repository. We recorded the identifying details visible in the viewer, while leaving their precise catalogue form for further verification. Throughout the session, most of our page references followed the PDF. These numbers need to be distinguished from the manuscript’s own foliation if we are to locate our examples reliably in future work.
The pages appeared relatively plain. We saw no ruled frame surrounding the text. We counted seventeen lines on the first written page and generally nineteen on subsequent pages. Here and there, a line or a space large enough for several words had been left blank.
We could not yet explain these gaps. A blank space does not, by itself, establish that text has been lost. It first needs to be described and considered alongside the surrounding sentences and the arrangement of the page. It might have been reserved for something to be added later, or it might have served another purpose. For now, we left the question open.
Much of our attention went to the relationship between the end of the main text and the colophon. Had the same person written both?
The word tammat, marking completion, initially seemed to establish a boundary. Yet a boundary in the text is not necessarily a change of hand. A copyist could finish reproducing an author’s work and then add a statement giving his own name, location, and date of completion. We therefore treated a change in the speaking voice and a change in the writing hand as separate questions.
To investigate, we compared individual letters: the length and inclination of alif, the toothed and toothless forms of sīn and shīn, the short arm of dāl, and the descending movement of rāʾ. We also examined mīm, nūn, and lām.
We were not looking for every occurrence of a letter to be identical. Instead, we wanted to understand the range of forms that could occur within one person’s handwriting.
The letter mīm proved particularly useful. In words such as salām, khitām, ikhtitām, and itmām, we followed its head, descending stroke, and final curve. Two occurrences of salām in the second line of PDF page 10 offered a revealing comparison. One was longer than the other, but their underlying construction appeared similar. Differences in size alone could therefore not establish the presence of another hand.
We found related forms elsewhere. The long, curved ending appeared within lines as well as at their ends. This meant that the shape could not be explained solely by the space remaining at the left margin. The preceding letter, the word’s position, and the writer’s habits all needed to be considered together.
We also moved beyond the opening pages, checking examples from the middle and later portions of the manuscript. The similarities strengthened the possibility that the main-text passages we examined had been written by the same copyist. They did not establish that every part of the volume belonged to a single hand. Marginal notes and red writing still require separate examination.
On some pages, the writing looked more compressed and fluid. Words crowded together, line endings rose, and certain letters took abbreviated forms. These features recalled our own experience of writing quickly, when the hand tries to keep pace with a thought.
That experience suggested a possible explanation, but it could not tell us what the historical copyist was feeling. We could observe the shapes and arrangement of the writing. Haste, excitement, or another state of mind remained interpretations. Likewise, words rising over one another at the ends of lines did not, by themselves, mean that the script had changed into dīvānī.
Our initial reading of the colophon suggested the year 1110 AH, together with a reference to Thursday, the twenty-fifth of Rabīʿ al-Thānī. These elements need to be checked again. The date also reminded us to distinguish the completion of a copy from the composition of a work. A manuscript’s copying date does not necessarily tell us when its author first wrote the text.
When we turned to the preface, the identity of the work began to emerge.
The opening prayer expressed an intention to complete a work of siyer, or prophetic biography. It was followed by praise of a deceased writer whose name we initially struggled to decipher. Comparison with a published text strongly supported the reading Veysî.
Veysî’s name was Üveys bin Mehmed. His prophetic biography bears the title Dürretü’t-Tâc fî Sîreti Sâhibi’l-Miʿrâc and is also known as Siyer-i Veysî. This clarified both the identity of the earlier author and the title of his work.
The imagery in the preface then became easier to follow. Veysî’s work was described as a garden. Its pages resembled flowers, its lines recalled violets, and the words flowing from the pen became water nourishing the garden. Its unfinished condition was expressed through the image of a crop that had not yet reached harvest.
We subsequently encountered Nâbî’s own name. His intention to continue the unfinished work now made sense within the argument of the preface.
The term zeyl was central to this relationship. Here, it meant a continuation: a new work carrying the account forward from where an earlier work had stopped. Nâbî was not simply correcting Veysî’s spelling or making another copy of his text. A British Library catalogue description of another manuscript likewise identifies Nâbî’s work as a continuation of Veysî’s biography.
One of the clearest clues to the title came from the preface itself. We read a sentence stating that the work had been named Zeyl-i Siyer-i Nebevî. Subject to checking the manuscript reading, this was direct internal evidence for its title.
The work has also been published under that name. The designation Zeyl-i Siyer-i Veysî, meanwhile, emphasizes its relationship to Veysî’s earlier book.
Red writing and interlinear additions raised further questions. A line above a word did not necessarily indicate deletion; it might draw attention to a title, quotation, or significant phrase. Similarly, marks above the letter hāʾ needed to be read in context. Some might represent Persian constructions rather than the letter forms we first imagined.
We tried to leave unresolved words unresolved. The meaning of a sentence can suggest a reading, but that reading must also be supported by the written forms. During this first pass, our priority was to become familiar with the handwriting and grasp the direction of the sentences. We could return to difficult expressions with a better understanding later.
By the end of the session, we had moved from the preface into the historical narrative. The passage concerning Banū Qaynuqāʿ showed us where the account began to proceed through events. We had learned something about the work’s identity and had also begun to see how its narrative unfolded.
There is still much to do. Several words remain uncertain, the colophon needs another reading, and the marginal material deserves its own examination. Yet the pages are already less unfamiliar. We have begun to recognize the copyist’s habits, distinguish the roles of Veysî and Nâbî, and trace the title within the work’s own preface. When we return, we will bring a more practiced eye—and a clearer sense of the book we are reading.
