کیتاب اوخومالییق: سومورگه چی و سومورگه لشتیریلن لر - 18

کیتاب اوخومالییق: سومورگه چی و سومورگه لشتیریلن لر - 18

یازار :آلبرت مئمی

17.05.2022

 

پولیتیکا و ایی نیتلی سومورگه چی

سومورگه چی کیم دیر؟

هر بیر فارس، فارسچی و ایرانچی کی ایران دوولتینین سیاستلرین و ایستیراتئژیلرین قبول ادرسه، او بیر سومورگه چی دیر.

ایی نیت نه دئمک دیر؟

ایی نیت یعنی ایچینده کی دوشونجه لری، ائوزوندن علاوه، باشقا بیرئیلر یا ائللر ائوچون ده یاخجیلیق ایستیر. 

عجبا ایی نیتلی سومورگه چی اولابیلرمی؟

یازار بوجور بیر قاوراما اینانیر. مثلن؛ بیر ایش آدامی فارس، فارسچی و ایرانچی اولماقینا باخمایاراق، ایستیر گئدیب، سومورگه لشتیریلن بولگه لرده، یاتیریم یاتیرسین. ایش یاراتسین یئتیملردن حیمایت ایله سین. خسته خانا تیکسین قوجالاری ائوچون بیر یاشام ائولری تیکسین.

یازارین ترسینه، من ایی نیتلی سومورگه چییه، همده ایران و فارس سیستیمی آلتیندا اینانمیرام. مثلن، ایراندا بیر چوخ خئیریه لر تیکیلیب یادا آچیلیبلار آمما بو خئیریه دئدیکلری، میللتلردن پارا پول توپلور و بونلارین بیر چوخون ائوز چیبلرینه قویورلار. یا بو خئیریه لرین آدی آلتیندا، چوخ بویوک، خیلافلار وایختیلاسلار ادیرلر یادا رانتلار قازانیرلار.

بو حاقدا، بیر میثالیم وار. من "گوناز تی وی"ده ایشلرکن، بیر گون، آنا وطندن بیری منله علاقه ساخلایئب،  "مدرسه تیکن خیرلر" حاقدا بیر چوخ معلومات وئردی. بئله گورونوردو کی او تعلیم و تربیه ایداره سی ایله یاخیندان علاقه ده ایدی و اورادا گئچن رانتلاردان و خیلاف ایشلردن خبری واریدی. منه چوخ بیر سوزلر سویله دی آمما چون گلیب تی وی ده دانیشماق ایسته مه دی، من ده بو حاقدا، بیر پوروقرام قویمادیم.

بو گونلر، الده اولان تئلفونلار هر ایشی قولای اتمیش لر، اینسانلار بیر چوخ ویدئو چکیب، توچلومسال آغلار (شبکه لر)ده یایئرلار. بو ویدئولاردا گورونور کی یاشلیلارین ساخلاندیقی یئرلرده ایشلیینلر، یاشلی اینسانلارا روحی ایشکنجه دن علاوه، جیسمی ایشکنجه لرده ده وئریر و قوجالاری سوپا و ئیه نکلرله دویورلر.

یازار دئدی: سومورگه چینین بو ایشلرین رومانتیک اتمه مه لییک. ایلیک سئور سومورگه چینین، سومورگه لشتیریلن لره اویوم ساغلاماسی اونملی دئیلل. اونملی بو دور کی اونون ایدئولوژیک تاورین ساغلاماسی دیر و سومورگه چیلیگی مفکوره سین محکوم اتمه دیر.

بو جومله چوخ چوخ اونملی دیر. بورادا یازار ایستیر دئسین کی پالپاتارین دئییشیب، سومورگه چی کیمی گوسنمه نین هئچ بیر اونمی یوخ دور. او.نملیسی بو دور کی سومورگه چیلیگین ایدئولوژیسین و سومورگه چیلیک سیاستلری محکوم اتسین. نییه کی سومورگه چیلیک، بیر دوشونجه دیر. بو دوشونجه، بیر سئری اتیکسال (اخلاق و اردم)، سیاسال، اکونومیک، توپلومسال، حوقوقسل، تعلیم و تربیه دن عیارت دیر. بو دورومدا یئتیشن هر بیر کیشی نین بئینی یئخانار. هابئله، سومورگه چیلیکدن بیر کارلاردا الده ادر. کار و بئیین یئخانما، سومورگه چی نین ایچینده، بیر جور عصبیت یا تعصوب یارادار. اونلار، سومورگه چیلیگی، سومورگه چیلره بیر دوغال حاق کیمی دوشونور و مودافیعه ادرلر. بودا اونلارین یاشام و دونیا گوروشلرین شکیللندیرر. بو باخیشین، بو بئیین یئخانمادان گلن حاققین و کارلار ایله گوجله نن دویقولارین دئییشمه سی اونملی دیر کی چوخ دا زور دور.

یازار دئدی: ساغچی (فاشیست، ایفراطی ناسیونالیست) یا سولچو (سوسیالیست یا کومونیست)

منجه ناسیونالیست یا میللتچیلیگین ایکی آنلامی وار. بیریسی منطیقسال ناسیونالیسم دیر. هر کیم ائوز میللت و توپراقین سئویر. ائوز میللتینین کارلارین ساوونور. یوردونون ایشغال اولماماسی اوغوروندا ساواشیر، بو یولدا ائولدورور و ائولور.

ایکینجی ناسیونالیسمه "اولترا ناسیونالیسم" (هوجوم میللتچی) یادا آشئری میللتچی دئییلیر. بو میللتچی، ائوزونون میللتین، توپراقین، باشقا میللتلردن و توپراقلاردان اوستون بیلیر. اونلاری ائوزو، ائوز میللتی و ائوز یوردو ایله دئگه لشدیرنده، ائوزونونکولری هم اوستون همده موقدس گورور. او بیریلری آشاغی گورور و آشاغیلیر. بو آشاغالامانین سونوجوندا، اونلاردان "اینسانلیق" کیملیگین آلیر و اونلاری جئیوان یا ملزمه یئرینه قویور. بو حوکمو وئرندن سونرا دیر کی ائوزونه بو حاققی وئریر کی "اینسانسیزلاشدیریلمیش" توپلومون سویقیریمی ائوچون سیلاحلانسین. اونلاری ائولدورسون و توپراقلارین ایشغال ائتسین. بو سونوجو گتیریر کی او بیرئی و توپلوم، باشقالارا یاشام حاقی وئرمیر. اگر اونلارا هر هانکی بیر توپلومسال سوییه ده حاق وئریرسه، کندی اوستونلویوندن گورور. اونلارین حاق صاحیبی اولدوقلاریندان یوخ. بو بیئی و توپلوم، باشقالارین دیلین، ادبیاتین، موسیقیسین، یارادئجیلیقلارین، دوشونجه لرین، تکنولوژیلرین، تاریخ لرین، اخلاقلارین، دین لرین و ... آشاغی گورور و آشاغیلار و بو دوشونجه نی کندی تعلیم سیستیمینه یئرلشدیریر. سوموگه چیلیک، بو دوشونجه نین سونوچو دور. بئیین یئخاماق، هم ائوز میللتینده هم سومورگه لرده چوخ دوغال بیر حاق کیمی گورونر.

تورکلر، تاریخ بویو، دوز یا علط، ائوزلرین ایشغال اتدیگلری میللتلردن بعضی ساحه لرده اوستون گورموشلری کی اونلارین توپراقلارین زورلا ایشغال اتمیش لر آمما بو اوستون گورمک او قدرده درین دئییلمیش کی او میللتلری آشاغالاسین، تورکچولوگو و تورکلری اوستون توتسون. باشقا میللت لرین آداملیقلارین سلب اتسین. اونلاری آدام گورمه سین. اونلاردان بیرئیسل و توپلومسال حاقلاری آلسین. اونلارین بئینین یئخاسین. دیللرین، دین لرین، اخلاقلارین، دونیا گوروشلرین، تاریخ لرین، سیاسی سیستیملرین، ایکونومیلرین، و توم یاشام یول یونتملرین اینکار ادیبن، اونلارا ائوزونونکولری زورلاسین.

آرزو ادرم، کاش بیز تورکلرده، اینگیلیسلر کیمی، فئرانسیزلار یکیمی، روسلاری کیمی، آمریکالئلار کیمی، سومورگه چیلیک سیاسه تین توتارمیشیق. آمما اینسانلیق آدینا بو یول یونتممی توتمامیشیق. بو ایشیمیزه فخر اتمه لییک می؟ یوخسا یایئمچیلیق سیاستین توتمادیقیمیز ائوچون، چون بویوک کارلاریمیزی الدن وئردیگیمیز ائوچون، اینگیشافیمیزین یونو دئییشه رک، گئری قالمامیزا، حتتا یوردلاریمیزین ایشغال اولماسینا یانالیم می؟ بیزیم تاریخی اینسانیال باخیم و دوروشوموزدان دولایی، سومورگه چی گوجلرف قولایجاسینا بیز تورکلرین توپراقلارین، ایشغال اده رک، سربستلیگیمیزی بئله الیمیزدن آلدیلار. تورکلر بیر چون یئرده، ایله بیر دوروما گلدیلرکی سوموگه لشدیریلدیلر. اینسانچیل باخیمین، سیاستین تاورین، بیزیم ائوچون هانکی کاری گتیردی. اگر بیز تورکلرده، اسپانیا، پورتاغال، اینگیلیس، فرانسه و ... کیمی او بیری میللتلرین دیللرین، دین لرین، دونیایا باخیشلاری، تاریخلرین، اخلاقلاری، و ... دئییشدیرسئیدیک، داها کارلی چیخمازمی دیک؟

یازار دئدی: ایدئولوژی هم دویقو، همده یاشام طرزی دیر. ایدئولوژی هر نه اولور اولسون، دین و دینچی اولسون (هانکی دین اولور اولسون فرق اتمز)، سولچو اولسون، ساغچی اولسون، فاشیست اولسون، ناسیوناتلیست اولسون، دوقو و یاشام یول یونتمی دیر. اینسانلار، ایناندیقلاری ایله دویقولانار، حوکم ادر، یاشار، ائولر و ائولدورر. ایدئولوژیسیز بیر اینسان یاشامی دوشونوله بیلمز. یوخسا آدام بیلمز کی نئجه داورانسین. توپلومدا و حتتا ان گیزلی بیرئیسل تاوئرلاریمیزی اینانجلاریمیز تونه دیر. خیاللاریمیزی بئله ایدئولوزیمیز شکیللندیریر.

ایدئولوژینین اینکاری، یالان بیر لاف دیر. ایدئولوزیسیز بیر بیرئی وتوپلوم و حاکیمییت اولماز. بلکه بیر گون گلر کی دونیا و اینسانلار کامیل حالدا اینکیشاف ادرلر و "قانون" یاشامی کندی چنبره سینه آلار. اوندادا، قانونچولوق ایدئولوژیسی حوکم سوره جک دیر. 

بو ایدئولوژی، اینسانلارا باخیشی، اینسانلاری و توپلوملاری یارغیلاماسی، هر توپلومون گلیشمه یول یونتمین جیزر. چون، ایدئولوزیلر، یا یول خریطه سی کیمی یول گوسته رر یادا، ساکن ساخلایاراق، بیر زیندانا چئوریلر و کندینه اینانانلاری ائوز ایچینده حبسه آلار.

یازار اینانیر کی بئله بیر دوروم یوخ دور کی حتتا ایی نیتلی بیر سومورگه چی ایدئولوژیسینی آتسین. بئله توتالیم (فرض اده لیم) کی سومورگه چیلرله سومورگه لشتیریلن لرین آراسیندا اولان ایختیلافلاریدا رسمییته تانیسین. آیریجالیقلارینی دا قیراغا قویسون. گئنه ده ایدئولوژیسی و سیاسی تاوئرلاری یئرینده قالیر.

یازار، سوزلرینین داوامیندا "سوسیالیسم" و "کومونیسم" دن سوز آچیز. سوسالیسزم سوزو، "سوسیال" و "سوسایئتی" کوکوندن گلیر. سوسیایئتی، یانی "توپلوم". سوسیالیسم یانی ایله بیر دوشونجه جی اوندا توپلوم ان اونده گلیر و بیرئیلردن اوستون توتولور. "سوسیالیست" ده او آدام دیر کی بو دوشونجه نی قبول ادیر و اونون اساسیندا دا یاشاماق ایستیر. مثلن، ایسکاندیناوری ائولکه لرینده سوسیالیزم داها چوخ اونم داشیر. بورادا، اساس توپلوم دور. بیرئیلردن داها چوخ وئرگی آلینیر و توپلوما داها چوخ خیدمت و ایمکانلار سونولور. بونون ائوچون ده ایسکاندیناوری ائولکه لرینده، تعلیم سیستیمی موفته دیر. یاشلیلاردان، ایشسیزلردن، قوجالاردان، خسته لردن، اوشاقلاردان و ... داها چوخ حیمایت اولونور. یوخسوللارا دئئلت ائور وئریر و آز بیر کرا آلیر. ایشسیزلره آیلیق وئریر. داوا درمان موفته دیر. سوسیالیزمده، دوولت وار و اولمالی دیر کی بو سیاستلری، توپلومون کارینا گورا ایره لی آپارسین.

سوسیالیزمین ترسی ایسه، کاپیتالیزم دیر. "کاپیتال"؛ "سرمایه" و "وار" دئمک دیر. بورادا، قانون چرچیوه سینده، بیرئیلر و اونلارین ایستکلری، ایشلری، قازانجلاری اونم داشیر. دولت، وئرگیسین آلیر. حتتا پوللولاری داها چوخ دستکلیر. چون اونلار داها چوخ وئرگی وئریرلر. آمما سوسیالیزمله بو فرقی وار کی سوسیالیزمده، هر کیمین گلیری و قازانجی داها چوخ دور، داها چوخ فایز وئرگی وئرمه لیدیر. آمما گاپیتالیمده، بئله دئییل. حتتا اولابیلر کی دوولت، پوللولاردان داها آز وئرگی آلسین و اونلاری ایش قورماغا تشویق اتسین.

کومونیسمین باخیشی سوسیالیزمه یاخین دیر.  کومونیسمین کوکو "کومون" (موشترک اولماق یا پایداش اولماق) و "کامیونیتی" دن گلیر کی کیچیک توپلوملاردا، توپلومدا یاشیینلر هر بیر شئیین صاحیبی و هر بیر شئیده پایلاری وار. سوسیالیزمله بو فرقیله وار کی پولو، واری دوولتین الینده توپلور. هئش بیر بیرئی بیر شئیین صاحیبی دئییل بلکه توپ توپلوم، وار اولان هر بیر شئیین مالیکی دیرلر و اوندا هامینین سهمی و پایی وار. شریک دیرلر. یانی؛ پولو، واری بیرئیلرین اللریندن آلیر. بویوک وارلیلاری و پوللولاری آرادان آپاریر. تکجه ایشچیلری گوجلندیریر. چالیشجاقمیش تا بیر ائوزون زاماندان سونرا، دوولت آدلی وارلیق، آرادان گئتسین و هر "کامیونیتی" یا کیچیک توپلوم، ائوزو ائوزون ایداره اتسین. آمما بو دوشونجهف گرچکلنمه دی. کومونیست بیر دوولتف داها چوخ گوچلندی. آن بویوک پوللو و وارلییه دونوشدور. گوجوف کیچیک توپلوملار ایله پایلاشمادی.

یازار "دئموکرات" بیر بیرئیدن ده سوز آچیر. دئموکرات و دموکراسی سوزو "دئمو" سوزوندن کوک آلیر. دئمو سوزونون آنلامی "اینسان" و آدام دئمک دیر آمما بیرئیین آنلامی یوخ دور. بیرئی، توپلومون ایچینده ایتمیش دیر. طبیعی کی توپلوم بیرئیلردن دوزلمیش دیر آمما دئموکراسی ائوزون او زمان گوسته ریر کی بیرئیلر سس یا اوی وئریرلر و اویلارین بوتونوندن، بیر نئچه آدام سئچیلیر. هر بیر سئچیلن بیرئی، اونلار یا مینلرجه بیرئیین اونا وئردیگی اویون توپلوموندان سئچیلمه حاققین قازانیر. مثلن، فولانکس اون میلیون اویلا پرزیدنت سئچیلدی. دوز دور کی او پرزیدنته اون میلیون کیشیلر سس وئریبلر و اونو سئچیبلر آمما بورادا هو بیرئیلرین هئش بیریسینین اونمی یوخ دور بلکه همن "اون میلیون" اونملی دیر. دئموکراسی بو توپلوم دورو سئچیملرده، ائوزون گوسه ریر. "دئموکرات" دا او بیرئی دیر کی اینسانلارین سئچیم حاقلارینا اینانیر. اگر بیریسی بو سئچیملرین گوجونه اینانیر و مشروهییتین اوندان گلمه سینی قبول ادیرسه، دئموکرات دیر و او سیاسی حاکیمییت کی سئچیم یولو ایله و توم توپلومون سئچمه حاققی ایله ایشه گلیر و اونلارین ایسته دیکلرین، اونده توتورف اونادا "دئموکراتیک" یادا دئموکراسی سیستیم دئییلیر.

دئموکراسی نین وارلیقین قبول ادن چون سیاسی سیستیملر وار. اونا گورادا، دئموکراسی هر بیر توپلومدا، ائوزونه ائوزل بیر آنلام داشیر. هر بیر توپلومون اونجوللری دئموکراسی نی بیر جور آنلار و ایشه آلارلار. بعضی دئموکراسی لر تکجه، اوی آلماقا سئنیرلانار. بعضی لری سیاستلریده توپلومون سئچیمینه باغلار. دئموکراتیک، سوسیال دئموکراتیک، کومونیستی دئموکراسی، دینچی دئموکراسی و ... بیر بیرلری ایله چوخ فرقیلی دیرلر. بعضی ائولکه لرده، پارتیلر قورولار. بو پارتی لر، اونلار یا یوزلر یادا مینلر بیرئیدن شکیللنر. هر پارتی، ائوزونه ائوزل آراشدیرمالار یاپار. توپلوملارین بللی و بلیرسیز احتیاجلارین و ایستکلرین توپلار و اونلاری، حوکومتیلرینین یاپاچاقلاری سیاستلر اولاراق، سئچمن لره سونارلار. اصلینده، بو توز دئموکراسیلرده، توپلوملار، پارتی نین، هر توپلوما ائوزل وئردیگی و سیاست مئیدانئنا داشیدیقی ایستکلره اوی وئریرلر. هر پارتی نین بیرئیلری، بللی توپلوملاردا اوی آلیرسالار و دوولت سیستیمین اله گئچیریرلرسه، وئردیگلری سوزلر، اونلارین خاقا وئده اتدیکلری و توپلومون امضالادیقلاری یول یونتملردیرلر. اصلینده، بو جور دئموکراسیده، حاکیملر، اوی آلمیرلار. ایستکلر اوی آلیرلار. بونون ائوچون ده، کاندیدلرین ائوزرینده مانور وئریلمیر بلکه توپلوملارین ایسته گی ائوزرینده تبلیغلر اولور. بونون ائوچون ده، هر بیر فیرقه تشکیلاتی، بیر سورو توپلومسال قوروپلارین ائورینده و اونلارین کارلارین سیاساته داشیماقدا، اوزمانلاشیرلار. آمما بودا او آنلامدا دئییل کی فیرقه نین سیاسی آلانی، تکجه، بیر قوروپو ایچلنیر. بلکه هر فیرقه، داها چوخ بیر قوروپون اوستونده توپارلانیر آمما او بیری کامیونیتی لری یا توپلوملوقلاری گوز آردی اتمیر.

یازار یازدی: ایی نیتلی سومورگه چی همن ایدئولوژیله کی سومورگه یه گلمیشلر، همن ایدئولوژینی یاشیرلار و اونو ساخلیرلار. بیرئیسل دوقولا و میللی دویقولاریدا یاشیرالر.

بورادا، ایکی جور دویقودان سئوز گئدیر: بیرئیسل دویقولار کیب هر بیرئیین ائوزونه ائوزل دیر. نه لردن سئوینیر، نه لردن کدرله نیر، خوشلاندیقلاری نه لر یا کیم لردیر. بیر یئمه گی سئویر، باشقا یئمه گی سئومیر. بیرندن خوشلانیر، باشقاسیندان خوشلانمیر. بیر شئیدن یا آدامدن ایرگه نیر باشقاسیندان ایرگنمیر. بونلارا تای دویقولار، بیرئی دن بیرئیه دئییشر.

بونون قارشیسیندا میللی یا "اولوسال" دوشونجه لر و دویقوئلاردا وار. وطنی، میللتی، بایراقی، وزنین اینسانلارین، دیلین، تاریخین، یازین، قئشین، سویون، آغاجلارین، چئولون، هاواسین، شهرلرین، کندلرین، گئییملرین، قوخولارین و ... سئویرلر. آمما هامیلیقجا یا توپلولوقون چوخو عاینی شکیلده سئویرلر و اونون ائوچون جان وئرمه گه و جان آلماغا حاضیرلر.

میللیتچیلیک و سول

یازار دئدی: "میللتچیلیک و سول" سوزونده بیر چلیشکی وار کی چاغداش سولچولوقون توحف بیر چالیشگیلری ایله قارشی قارشییا چیخمیشیق. سولجونون سومورگه قارشیشسنداکی دوشونجه سی، بیر پاراقئراف (بند) دیر. سولجو سومورگه چینین یاشادیغی، دوشونجه لری، سومورگه چیلیگی رد ادیشی و یاشایئش طرزینده ده بیر بند قدر دوشونور.

یازار بئله دوشونور کی سولچولار، ایستر ایسته مز، سومورگه چی اولورلار. سولچولار، هر بیر قونو حاقدا اوزون اوزون یازیلار یازار و توتوملارین آچیقلارلار آمما سوموگه چیلیک، سومورگه چی، سومورگه چینین دوشونجه لری، دویقولاری، سیاستلری، اخلاقی حاقدا اوزون اوزان یازمامیشلار ودوشونجه لرین آچیقلامامیشلار. نئجه کی سومورگه، سومورگه لشن لر، سومورگه لشنلرین دویقولاری، دوشونجه لری، کارلاری و حاقلاری و ایستکلری حاقدادا دانیشمامیشلار.

بورادا، بیلیمسل (علمی) بئیین یئخاما حاقدا سوز گئدیر. بئیین یئخاما، بیر نئچه جوره دیر. سیاسل، دینسل، دوشونجه سل، بیلگیسل اولابیلر. بونلارین آن قورخونجو، بیلگیسل بئیین یئخاماق دیر. چون، بیلگی و علم آدینا بئیین یئخانیر. بیزه ایناندیریبلار کی علم یا بیلگی "طرفسیز" و "تعصوبسوز" دور. بیزلر، بونو، بیلگینین و علمین تملی اولاراق قبول اتمیشیک. هر کیم کی بیر علمی یئرده دورموش اولورسا و بیلگی آدینا بیزه بیر سئرا بیلگیلری سونورسا، بیزلر، ندنسه، او بیلگیلرده شک و کوشقو دویماریق. گونلوموز ایستر کی او ایددیعالاری علم و بیلگی آدینا قبوللاناق. سورقویا سووالا چکمه ریز.

سیاستچیلر، دوولتلر، ایمپیریالیستلر اینسانلارین بو تنبللیکلریندن، اینانجلاریندان، سورقو سورمامالیقلاریندان فایدالاناراق، بیزیم بئینیمیزه بیر چوخ یالان تمللر یورلشدیرمیشلر. مثلا، "آوروپا" یا "اروپا قئطاسی" (اروپا قاره سی) بو بئیین یئخامارلاردان بیری دیر. اروپا موستقیل بیر قاره دئییل. بلکه آسیا قئطاسئنین قویروقو کیمی دیر و آسیایا یاپیشیقدیر.

آمما چون اوروپالی لار، ائوزلرین هر بیر باخیمدان اوستون گوروبلر، ائوزلرین، یوتلارین و کارلاریندا اوستون توتوبلار. بونلارین اساسیندادا هر بیر قاورامی ایله تعریف ادیبلر کی همن اوستونلوگو داشیسینلار. بونون ائوچونده اوروپانی که ائوزلری اورادا یاشیرلا، بیر قارره یا قئطا تعریف اتمیشلر. او حالادا کی قاره لر بیر بیلرینه یاپیشیق دئییرلر بلکه بیر بیرلریندن قئریق و آیری دیرلار. آمما بیز دهف دونیانی اوروپالیلار گوزوندن باخیب، اونلارا اینانمیشق و اونلار کیمی ده دوشونموشوک. بونون ائوچون ده بیز هر نه ایش یاپاق، اوروپانین کارلارینا سبب اولاریق. بو ایدینلیقدا بیر سوزو قبول اتمیشیک سه، داها نه لری قبول اتمه میشیک. نه دن؟ چون اوروپالیلار بیزدن ائونجه بیلگینی ساسئنسه پئویرمیشلر، بیزدن ائونجه تکنولوژی صاحیبی اولموشلار، بیزدن ائونجه دونیایا یایئلمیشلار و بیزدن ائونجه قاوراملاری یاراتمیش و تعریف اتمیشلر. بیزلرده، اوروپالیلاردان اونلاریی، دئییشمه دن، شک اتمه دن، اونلارین قاوراملاریندا کوشکو یاراتمادان، آلاراق، منیمسه میشیک. اونلارا تسلیم اولموشوق.

بونا تای اونلار مین قاوراملا بیزیم بئینیمیزی یئخامیشلار و بیزی اوروپالیلارین خیدمتینه، آلیبلار.

انصافعلی هدایت

تورنتو - کانادا

31.05.2022

کیتاب اوخومالییق: سومورگه‌چی و سومورگه‌لشتیریلن‌لر - 17

 کیتاب اوخومالییق: سومورگه‌چی و سومورگه‌لشتیریلن‌لر - 17

یازار : آلبرت مئمی‌ 

16.05.2022

لوطفن بو‌ویدئونو‌ یایماقلا، استعمار و مستعمره حاقدا، دوستلاریمیزی بیلگیلندیرک

https://youtu.be/QERTl747b9M

یازار اینانیر کی هر بیر اینسان یا میللتین دوغاسی، یاشادیقی"ایقلیم" ایله باغلی دیر و او ایقلیمین ائوزللییکلری ایله ائوزللشیر. ایقلیم سوزو، فارسجادا "آب و هوا" دئدیکلری سوزدور آمما یئر یوردون دا ائوزللیکلرین (داغلیق، مئشه لیک، قوراقلیق، سولوق، یاغیشلیق، دنیز قئراقلاری، سئجاقلیق، قارلسق، بوزلوق تای) ایچه ریینه آلیر.

بو سوزدن بئله دوشونولور؛ اینسانلاردا جانلیلار و بیتگیلره تای، ایقلیمین ائورتیمی دیرلر. ایقیلم، ائوزونون ائوزللیک لرین و ائوزللیکلریندن یارانان حال احوالی-روحو ایچینده کی جانلیلارا و بیتگیلره زورلور. اورادا یاشایان توم جانلیلار ایقلیمین ائوزللیکلرینه اویقون یاشاماق زوروندا دیرلار. نئجه جانلیلارلا بیتگیلر یاشادیقلاری دوعانین ائوزللیکلرین آلیرلار، ایله جه ده، هر بیرئی و اینسان توچلومودا همن دوغانین ائوزللیکلرین آلیر. ایقلیم چوخ سویوق یادا بوزلو اولورسا، جانلیلار توکلو اولماقا، آز دوغوب توره مه یه، یئمه یین آز بولونماسینا، قارنئن دویورماق ائوچون داها وحشی اولوبان، یئرتیجی یاشاما اویوم ساخلیر. قوئی قوزوبو اورنک آلالیم. بوراسی چوخ سویوق، بوزلولوق، قیش و بوزلوق آیلاری اوزون، ایستی گونلرقیسسا و سایی دا چوخ آز. یئمک قایناقلاری قئسئتلی اولدوقوندان، جانلیلارلا بیتگیلرین دوغوب تورمه چیخارلاری و شانسلاری چوخ آشاغا دیر. بونون ائوچونده، پئنقوئن آدلاندیردیقیمیز قوش جانلئسی، دنیز بالیقلاریلا بسله نیر. آمما دنیز و قارا، ایلین بیر چوخ چاغین قارانلیقدا و بوزلوقدا گئچیریردیکدن، بو قوش وارلیقی داها توکلو و داها آز دوغول تئوریین تور اولماغا محکوم دور. بیر آتا آنا،یئر سویوق . بوزلو اولدوقدان، بیر یومورتانی باجاقلاری آراسیندا ساخلاماقا و اونو دوغورمایا چالیشیرلار. اکر ایقلیملری بیر آز دییشیک اولسایمیش، اونلاردا یووا تیکه رک، داها چوخ یومورتا قویوب، ائولاد دوغدورمایا چالیشارمیشلار. بونو داها زور قئلانسا، یئمک قایناقلارئنین قئطلیقی دیر.

بو قوطوبدا کی جانلیلاردان اینسان توروده آینی یاشاما زورلانیر. سویوقلوق، قئطلیق ایقلیمین بیر ائوزللیگی دیر. بونون ائوچون ده، هم اینسانین دوغوب تورهمه سینده، یئمه سینده، گئیینمه، پالپالتاریندا، عورفونده، گلنکلرینده، گوره نکلرینده، قانونلاریندا، گل گئدینده، ائوره تیمینده، توکه تیمینده، توپلومسال آنلامدا یاشاماق، روح و پیسیکولوزیسینده زورلوقدا و چتینلیکده یاشاما زورلاناراق، سیجاق و یاغیشلیق بیر ایقلیم ایله بویوک و گئنیش فرقلیکلری یاشاما محبورییتینده دیرلر.

سئجاق و یاغیشلیق ایقلیمسه، سویوق و بوزلوق ایقلیمه قارشی، داها سخاوتلی و باغسشلایئجی بیر ایقلیم یدر. بو ایقلیمین ائوزللیکلری توم جانلیلارا و بیتگیلره یانسار. توپراق هر تور بیتگی، آغاج، کولکوس، هو جوره مئیوه لرین یئتیشمه سینه، هابئله هر جور جانلیلارین یاشامئنا، داها چوخ دوغوب تئوره مه سینه، یئمک قایناقلاری اوستونده ساواشامامایا موساعیددیر. گئییملر، گلنکلر، گورنکلر، عورفلر، قانونلار، گل گئتلر، توپلومسال یاشاملار و آنلاملار، ائورتیملر، توکه تیملر، گئجه یاشامی، دوغوب تئوره مه اورانی چوخ یوخاری دیر. چون هاوار سئجاق، یاغیش چوخ، توکراقین وئریمی داییمی، و یاشام قایناقلاری سایسیز دیر. بورادا فیل کیمی چوخ توکه تن بیر جانلیلار وار. بو جانلی قوطوبدا بیر گاچ گونون ایچینده ائولوب گئدر آمما سئجاق ایقلیمده یئمک قایناقلارینین چوخلوقوندا دولایی، عاییله، یاشام، باخیش، دوغما اورانی، کوچ آنلامی دا  فرقیلی دیر.

جانلی جئیوانلاردا، اینسان تورونه تای، یئمک قایناقلارینا باغلیدیرلار. توره دیکلری ائوچون، یئمک قایناقلاری ائوزه رینده رقیبلرری ایله ساواشابیلیر و گوجلولر ایسه، گوجسوزلری ائولدوروب، یئر یوردلاریندان قاوابیلیرلر. هابئله، قایناق بولماق ائوچون، دوغدوقلاری ایقلیمدن کوچمه یه زورلانابیلیرلر.

کوچ سوزو گلدیکدن، ایکی قاورامی آچیقلاماق گرکیر. بیر- کوچ، یانی احتیاج بولوندوقو قایناقلارین قئطلیقی یا اولماماسی ائوزه ره، داییمی اولاراق آنا دوغما یورت یووادان کوچوبن باشقا بیر ایقیلده یورت یووا سالماق دئمک دیر. ایکی - یایلاق قئشلار؛ بو سوز کوچ ایله فرقیلی دیر. بونا کوچ آنلامی وئریلیرسه ده، یورت یووادان بیر قیسسا زمان ائوچون آیریلماغی قصد ادر. بو جور کوچده، قایناقین قئطلیقی ائوچون کوچولر، قایناق زنگینلشیرسه، یوردونا دونر. هابئله، هاوا سویورسا، بسلنمه قایناقلاریندا قئطلیق اورتایا چئخار. اوردان کوچن جانلیلار، هاواسی ایستی و قایناقلارین داها چوخ بولوندوقو یئرلره کوچرلر. ائوز آنا یورت یووالاری ایستیلشرسه و قایناقلار چوخالیرسا، اورایا گئری دونرلر. بو کوچ آنلامیندا دئییل آمما چون قیسسا بیر زامان اوچون یورت یوواسین ترک ادیر، اونا کوچ دئییلیر. بوندان دولایی دیر کی اونا کوچ یئرینه "یایلاق-قیشلاق" دئمیشلر.

یایلاق - قیشلاقی، قوشلار، حئیوانلار و اینسانلاردا دا یاشارلار. آمما بللی اولدوقو کیمی، کوچده، دوغوم اورانینی یوکسک اولدوقوندان یا بیر تور قئطلیقدان دولایی، گوجلولر، گوجسوزلرین قایناقلارین اللریندن آلاراق، یا بیلرک اونلارین قایناقلارین محو اتمکله، اونلاری یئر یورتلاریندان سورگون سالار یا سورگونه زورلارلار.

بو سورگونه زورلانانلارین سایی هانکی اقلیمده داها چوخ اولابیلیر؟ عجبا پئنقوئنلر کی هر بیر جوتو، ایلده بیر ائولادا صاحیب اولماق شانسیلاری وار، قایناق اوستونده بیر بیرلرینی سورگونه سالابیلیرلر؟ یوخسا، سئجاق اقلیمده، ایسته دیکلریندن داها چوخ دوغوب، تورنن بیر تور، قایناق ائوزرینده ساواشاراق، گوجسوزلری، داها زور ایقلیمه زورلایا بیلرلر؟

بو ائورنیی، هیندیستان ایله موغولیستان ایقلیمی آراسیندا دنگه لشدیرمه گه باشلیه لیم. موغولیستان داغلیق، سویوق، قوراقلیق، یالغیشی آز، یاز-یای قیسسا آمما چوخ ایستی و قیشی اوزون آمما چوخ سویوق و قارلی دیر. بئله بیر یئرده، یاشام زور، قایناقلار زور، دوغوم زور، پیسیکولوژی زور اولمالی دیر. قایناقلار، توپلومسال آنلاملار،عورفلر، گلنکلر، گورنکلر، قانونلار، گل گئتلر، ائورتیملر، توکه تیملر، عاییله، دوست، دوشمن، دوغما اورانی، عومور اوزونلوقو، ائولاد سایی، ائولاد صاحیبی اولماق هوسی، گئییملر،ه تای کیمی شئیلر و دوشونجه لر و یاشاملار، هیندیستانلا چوخ چوخ فرقیلی دیر. بو فرقلیلیکلر ائوزلرین دوشونجه یه، یاشاما، پیسیکولوژییه، ایقتیصادا، توپلوما، ائولاد ایسته مه یه، عاییله سایی آنلامینا، و ... یانسیتیر.

بونور سورمالییق: عجبا، کوچ اولورسا، سئجاقیئردن باشقا ایقلیملره اولور یوخسا کوچ زور ایقلیم لردن داها قولای قولای ایقلیملره اولابیلر؟ هارادا داها چوخ ساواش کوجو اولور؟ 

بو دوروم، ژئوپولوتیک ایرانین هر بیر ایقلیمینه ده اویار. هر بیر ایقلیمین ائوزونه ائوزللیکلری وار. هر ایقلیمین جانلیلاری و بیتگیلری او ایقیمین کوشوللارینا محکوم دورلار. گئییم لری ایقلیمین سویوق سیجاق اولماسی بلیرلر. ییه جکلرین توزوم، آز چوخلوقون ایقلیم بلیرلر. سو قایناقلارینین آز چوخلوقون ایقلیم بلیرلر. داغلیق و مئشلیک بیر اقلیم، کندی کوشوللارین زورلار. ایقلیثمین کوشوللاریندان دولایی دا، اینسانلارین توپلومو هر بیر آچیدان فرقیلی اولماغا محکوم دورلار. دیللری، دین لری، گئییملری، ییه جکلری، ایچه جکلری، عورفلری، گلنکلری، گوره نکلری، قانونلاری، توپلومسال دوشونجه لری، دوست و دوماندان اولان آنلاملاری، دونیا گوروشلری و دوشونجه لری، تجروبه لری، اونلاین یاشاملارینا لازیم اولان علم، تکنولوژی، ائورتیملر، توکتیملر، و هابئله توم باشقا باشقا ایقلیملرده یاشایامایا مجبور قالانلارین توم کیملیکلر فاکتورلاری فرقیلی اولاجاق و اونلاری فرقیلی یاشاما مجبور بوراخاجاق دیر.

ایندی ایسه بیر اقیلیم کوشوللاری آلتیندا اولان توپلوم، ایستیر و ایراده ادیر تا کندی ایقیلیمینین اونا زورلادیقی کوشوللاردا یاشادیقی تجروبه لری، دیلی، دینی، توپلومسال دوشونجه لری، دونیا گوروشون، علمی، تکنولوژینی، عورفلری، گلنکلری، گورنکلری، قانونلاری، سوسوزلوقلاری، چتینلیکلری، سویوقلوقلاری، یاغیشسیزلیقلاری، مئشه سیزلیکلری، تاریخسل یاشامیشلاری و دویقولاری و توم باشقا باشقا ایقلیملرده فرقیلی اولانلارا زورلاسین و اونلاری ایقلیمین ترسینه، کندی ایقلیمینه بنزتسین. بو عاغیلا سئغمایاراق، ایقلیم و دوغا قانونلاری ایله ضیددیر و انی بویو دوغا قارشئسیندا داوام گتیرمز و ائولومه محکوم دور.

سومورگه چی فارس توپلولوقونون یاشاماقا زورلاندیقی ایقلیم ایلین یاریسی چوخ سویوق، یاریسی سا چوخ سئجاق دی، یاغیشدا چوخ آز یاغار. سو قئطلیقی حاکیم. بیتگیسی یوخ یادا چوخ آز دیر. آغاج و مئیوه تورلری آز و سایئلی دیر. توم چول بایئر، قوراقلیق و قوملوق دور. ائله کی یئل اسیرکن، قوملاری داشیر.

فارسلارین یاشام بولگه لرینین تومو و ان اونملیلری "کویر" یا "چول" آدلانان سوسوز؛ بیتیرمز، قوملوق بولگه لرده دیرلر. بو کویرلرین جغرافیک یئرلرینه باخارساق، فارسلارین ائونملی شهرلرینین کویرده اولدوقلارین آنلاریق. فارسلارین اونملی شهرلری ایصواهان، کیرمان، یزد، کاشان، سیمنان، خوراسان و شیراز دیر. خوراسان و فارس آدلانان اوستانی چیخارساق، قالان یئلرین هامیسی جوللوک و سوسوزلوق ایقلیمی یدر. 

ایصواهانین میصر کویری، ایصواهانین مرنجاب کویری، یزدین کاراکال کویری، کاشانین ابوزیدآباد کویری، طبسین حلوان کویری، ایصواهانین ورزنه کویری، کیرمانین شهداد کویری، کیرمانین ریگان کویری، سیرجانین دوزلو کویری، سیمنانین ریگ جین کویرین گوروروک. فارسلارین توم اونملی شهرلری و توپلولوقلاری قوملوقلارین چنبرینده دیلر. بونلارا اک اولاراق، ایرانین ایکی ان بویوک "دوزلو کویر" و "لوت کویر" ده فارس بولگه لرین چنبرلرینه آلمیشلار. اوست اوسته، ایران آدلانان ائولکه نین کویر آدلاندیردیقی یئرلر اللی میلیون هئکتار دیر کی یوزده دوخسانی فارسلارین توپلولوقلاریندا دیر.

فارس توپلولوقلارییاشادیقلاری اقلیمیه محکوم اولدوقلاریندان، اونلارین دوشونچه لری، گئییم لری، یئمکلری، گلنکلری، گورنکلری، دین، دیل، تعلیم و تربیه سیستیملری، عورف، عادتلری، قانونلاری، توپلومسال ایلیشکیلری، عاییله دورمو و یاغلانتیلاری، اورتیملری، تورکتیملری دونیا گوروشلری، ائکونومی ساحه لری و ... کویره تای قوملوق، یوخسوللوق، و زورلوق دور.

ایندیکی فارسلار حاکیمییتده دیرلر و بیر نئچه مییلتی سومورگه اتمیشلر، کویردن دوغان دوشونجه لرین، دونیایا باخیشلارین، دیللرین، دین لرین، امنینتدن دوشوندوکلرین، سیاستدن دوشوندوکلرین، اکونومیدن دوشوندوکلرین، دوستلوقدان، دوشمنلیکدن دوشوندوکلرین، توپلومسال ایلیشکیلردن اولان آنلاملارین، یاشام طرزلرینه تای کوروشلرین توم میللتلره زور ادیرلر. تورم میللتلری دئییشدیریبن، اونلاردان "فارسسل" بیر توپلولوق یاراتماق ایستیرلر. فارسسللشمه نی ده، ایرانچیلیق آدی آلتیندا گیزلیرلر تا فارسسللشن میللتلر اونلارا قارشی چیخماسین لار.

فارسلار فارسسللشمه نی رسمی سیاست اولاراق ایشه توتموشلار و رسمی اولاراق دا "خدا، شاه، میهن" دییه بیر فارسلیق ایدئولوژیسی یاراتمیشلار دی. شاه گئتدیسه، "موظلق فقیه" شاهین یئرینه اوتوردور وفارس آللاهی و شاهئنا تای اینسانلارین جان، مال، ناموشون الینه آلدی. یاشم، کویرلی فارسین کویرلری، قئط، مرحمتسیز، آشیری سویوق یادا آشئری سئجاق دویقولارینا باغلی قالدی. نئجه کی کویر یاغیشی ایچینه چکیر و اوندا بئله آغاج، گوی گویه رنتی بیتمه یه . س. ایچمه یه پای آلماق ایذین وئرمیر، عیانن ده فارس کویر توپلولوقلاریدا هر شئی مینم، یادا منیمکی اولسون دییه دوشونور و داورانیر. فارس توپلولوقوندا هئش بیر باشقا توپلوما ایذین، فورصتف ماجال وئریلمز کی اونلاردا جوکرسینلر، فیلیزلنسینلر، فرقیلی یاشام دوغاسیندن فایدالار آلسینلار. 

فارسلار هامی میللتلری و ایقلیم لری کویرلشدیرمک ایستیرلر. کویر آن اوستون اقیلیم بیلیر و توم باشقا اقیلیملری کویره چئویرمک ایستیرلر. بونون ائوچون دور کی من اینانیرام، فارس دیلی و دوشونجه سی ده قئسیر دیر. دوغماز. دوغما گوجونو قوروداراق کویر ادر. اینسانین بئیین کوجونون دوغارلیقینی قئسیرلاشدیریر. کویر یاشامی اینسانلارین و توپلوملارین ایچینده یووا قورار ایسه، گئجی تئزی اورانی کویر ادر. داها اورادا یئنیلیک لر دوغاماز. او دوشونجه ده گلجک قاورامینا یئر یوخ دور. هر نه وارسا، "ایندی" و "حال" دئدیکلری دوشونجه دیر. هر شئی ایندی و منیم اولما دوشونجه سی و چاباسی دیر. گلجک، گلجک نسیللر اونم داشئمیر. کیم بیلیر گلجک وار یادا اولاجاق. من ایندی باشاردیقیم درجه ده یاشامالییم. او بیری اینسانلار و توپلوملار یاشارلارسا، منیم یاشامیمین  اولاسیلیقلیقی آشاغا دوشر. منیم یاشاماغیم ائوپون، باشقالاری یاشامامالی دییه دوشونور کویر اینسانی. بوندان دیر کی کویر دونیایا بیر چوخ شئی وئریبن، دونیا ریفاهیندا، قاتقئدا بولونماز. بو باخیش، کویرین خسیسلیگینه و جیمریلیگیندن آسیلی دیر کی اونداکی جانلیلارادا بولاشئر. جیمریلیک، توپلومون هر بیر ساحه سینین ان اونملی گورکمی و یاشام یول یونتمی دیر.

اونه یین، اوروپادا، آمریکادا اینسانلار بیر دوشونجه نی، فیکیری یا ایشی و تکنولوژینی اورتیرکن، اوندان هم ائوزلری چوخ فایدالانیرلار همده، میلیونلارجا ایش یاراداراق، باشقالارینادا فایدا ساخلیرلار. ایشرلرسه، کویرده ترسینه دولانیر. بورادا ااینسانلار، فیکیرلرین، دوشونجه لرین، مال و ثروتلرین گیزله یه رک، کندلرین داها یوخسوب و فقیر گوستریرلر تا باشقالاری، اونلاردان بیر خئییر وفایدا گورمه سین لر. بو توپلولوق و آدام، اونو گیزله مک ائوچون، اوندان کندینه بئله ان آز فایدانی گوتورور و ایذین وئرمز اونون یایماسی ایله، هم کندیسی، همده باشقا اینسانلار فایدالانسینلار. بو دوشونجه نی "تک ال" و زینجیرلی شیرکیتلرده گوروروز. ایران و فارسسللشدیریلن توپلوملاردا بونون ترسینی و تک ال شیرکتلرینین قورولماماسینین شاهیدییک. عاینی دونیا گوروشونون اتگیسینی کندلرین، یوللارین، جادده لرین، مئیدانلارین، کوچه لرین بینالارین دورومونا باخارکن ده آنلیریق. بیر کنده گئدیرسینیز، ائله گورونور کی بو کندین اینسانلاری میلیونلار ایل بوندان ائونچه کی تاریخده یاشیرلار. آغاج آز اکیلیر. ائولر چوخ کوهنه، باخیمسیز، کوچه لرزیغ زئمئریق، توز تورپاق، مال حئیوانلارین پوخو هر یئری آلمیش، بولاقلار دوغا و اینسانین قوللانماسی ائوچون موساعیدسیز، موساعید اتمک ائوچون هئش بیر یاپیم یاپیلمامیش. اینسانلارین پیسکولوژیسی چوخ اویناق. بیرینینیمالی حئیوانی بیرینین باغیندان، زمیسیندن بیر آغیز اوت ده ریرسه، قان قیامت دوشر. قان سو یئرینه آخار. اقربالار، قونشولار بیر بیرلری ایله دوشمانجاسینا و ائولدورمک آماجی ایله ساواشارلار. او کندین بیر سو یا بولاقی وار. عورف و یاشامین ایسته گی بودور کی توپلومون هامیسی او سو یا بولاقا ماکیللر. هر کسین اوندان بیر دئییشمز ائولچوده پاییوار. آمما کویر دوشونجه برابر ائولچولوگو قبول اتمز. هر کیم کندینین پایئن داها چئخ بیلر. کندینین داها چوخ حاققی اولدوغونو دوشونور و ایله ده داورانیر. بونون ائوچون، اوغورلوق ادر. پای بولوشه دایانماز. ائوزگه لرین پایئنا گوز تیکر و اونلاردان آلماق و اووغورلاماق ایستر. هر نه قدر اولور اولسون، دویماز و داها دا چوخ استر. نیه کی قونشویا و او بیری آداما یا اصلا گئتمه سین یا دا آز گئتسین. منیم کی داها چوخ اولسون. قونشولارین اولماسادا اولماسین، دییه دوشونور و داورانیر. بونون ائوچون دور کی هر کیمین الی و زورو چاتیرسا، اوغورلار، ایختیلاس ادر. و هر نه قدر مال ثروتی اولور اولسون، بیر کیمسه لر ایله پای بولوش اتمز. اگرده پای بولوش اتمک زوروندا قالیرسا، هامینی شاهید توتار. چون اوندان داها باشقا بیر فایدالاری الده اتمک و قازانمانی دوشونور. اینسانلار، دوغانین ائورتیمی و اونون محبوسو دور.

او بیری ایقلیملرین ترسینه، فارس توپلولوقلاری ایقلیمینده "ایسراف" قاورامی یارانمیش. یوسوزلوقدان دولایی بو قاورامی یارانمیش دیر آمما هر بیر باشقا سورو و وئریمیلی بیر ایقلیمدن داها چوخ، بو ایقیلمین اینسانی ایسراف ادیر. ایسراف قاورامی، اینسانلارین لازیلری اولدوقوندذان داها چوخ اوکتمه سینلر دییه، ائورتیلمیش. هر بیرئی و توپلولوقدا اونو ائورمت ایله و اردملیکله دانیشیر آمما هر بیرئی ایسرافی ائوزو ائوچون بیلمز. ایسراف اونا گورا، ایسراف دئییل. باشقالارینا گورا ایسراف دیر. یعنی، هامی بیلیر کی ایسراف دوشونجه سی، اینسانلارین توکتیم گوجونه و مئییللرینه زینجیر وورماق دیر. آمما او طینجیر وورولان من اولمامالییام. باضقالاری ایسراف اتمه سینلر دییه، منه داها چوخ قالسین و پای دوشسونف اینانیرلار. ایکی ائوزلولوکدن داها چئخ، مین ائوزلولوک یاشانیر بو کولتورده، اخلاقدا.

یازار، "دوغرو. بونا حالا اینانیر آمما داها چوخ سویوت (کیچیک بیر بیچیمده)  بیر ائورنسللیگه یادا گلجگین تاریخینده یئر آلاجاق بیر"ایدیآل"ه انینار کیمی دیر." دییه یازمیش.

یازار بورادا داها ائوچ دوشونجه نی گوسته ره رک، ائوستوندن گئچیر. بیریسی "ائورنسللیک" یا جهان شوموللوقلوق و ایکینجیسه، "گلجه گین تاریخی" و ائوچ اینجیسی ایسه "ایدیآل" دیر. ائورنسللیک ده او قانونلاردان سوز گئدیر کی توم جانلیلارا، بیتگیلره، حتتا جانسیزلارا حاکیم دیر. بو ائورنسللیک، یئر کوره سیندن علاوهف گویلرده کی هر تور وارلیقلاریدا کندی قاپسامینا آلیر. اونلارا گورا، وارلیقین قانونلاری، هر یئرده گئچرلی دیرلر. دوزف یالان اولدوقوندا بیر فیکیریم یوخ دور.

آمما "تاریخ"دن سوز آچیلاندا، هپ، گئچه جک گوز ائونونه گلیر. همده تازیلمیش تاریخ یادا گئچجکدن یاراتدیقیمیز خیاللار و اوهاملار گئوز ائونونده جانلانیر. آمما تاریخ ساده جا، قازانان و تاریخی یازدیرانین یازدیقلاری یا یازدیردیقلاریندان عیبارت دئییل. بلکی اصیل تاریخ یازیلمامیش یاشام طرزلریندن عیبارت دیر کی هر بیر اینسان اونو یاشامیش دیر. منه بئله گلیر کی تاریخ دئدیگیمیز قاورام، هر بیر بیرئیین یاشامی بویو یاشادیقی بیرئیسل و توپلومسال، آلچاق- اوجالیقلارین، آجی- دادلیلارین، سئوگی-سئوگیسیزلیکلرین، قاووشمالار-آیریلمالارین، ساواشمالار-باریشمالارین، دوغمالار، اوئولوملرین، یئتیم-یئسیرلرین، اسارت-ائوزگورلوکلرین، کدرلر-سئوینجلرین، تومو دور. حاکیملر-محکوملارین، حاقسیزلیقلار-حاقلیلیقلارین، زورلولار-زورسوزلارین، گوزیاشلارینین نه ده نی دیر. هر بیرئیین تاریخی اوبیریسی بیرئیلر ایله فارقیلی دیر. 

منه بئله گلیر کی توپلومسال یاشامین او قدرده چون آنلامی یوخ دور. توپلومسال یاشامین آنلامی بیرئیسل یاشاملارا باغلی دیر. آمما توم بیرئیسللرین یاشامی، توپلومدا بیر اورکستره یه بنزیر کی هر بیرئی بیر فرقیلی ساز چالیر آمما بو سازلار، هامیسی، بیر بیری ایله ائورتوشور. بو تپلومسال یاشام اورکئستیره سینده، هر بیرئی ائوز یاشامئنین دوقو هاواسین چالئر آمما توم و توپلومسال هاوالارین چوخلوقوندان دولایی، سسلرین هامیسئنین چوخ و یوکسک اولدوقوندان دولایی گورونمورف ائشیدیلینمیر. کوره نین فیرلانماسسینین سوکسکلیگکینه تای. او قدر سس یوخاری دیر کی بیزیم ائشیتمه قابیلییتیمیزدن اوزاقلارسیر.

آمما یازار بورادا بیلدیگیمیز تاریخدن سوز ائتمیر. "گلجک تاریخ"دن دانیشیر. گئچه جگی کیملر یازیب، نئجه یازیب، نییه یازیبلار و ندن بویله یازیبلار و نییه بیز اونلار یازان تاریخین سونوجلارین یاشاماغی محکوموق، بورادا سوز قونوسو دئییل. اولان اولوب، یازیلان یازئلیب، و بیزده بو حیاتا محکوموق.

بونلان یئله، بیز موطلقده، ایقلیمه و دوغایا محکوم و الی قولو باغلی بیر جالی دئییلیز. بیز باشقا جانلیلاردان فرقیلی اولاراق، بیر شئیلر ائورتمیشیک کی دوغانین مغلوبو یوخ، غالیبی اولموشوق و دوغانین قانونلارین و حوکملرین کندی الیمیزه گئچیمیشیک. دوغا اینسانین ایراده سینه تسلیم قالماغا زورلانیب دیر و بو گوج، گئت گئده چوخالماقدا دیر.

بونون ائوچون ده، بیز اینسانلار، گئچمیش و گئچمیشده کی یازیلمیش، جیزیلمیش تاریخی یاشاماق زوروندا دئییلیز. حتتا بکلی گئچه جه یا بئله دونوب باخمامالییقو گئچه جه گین بیزیم یاشامیمیزدا اتکیسین دانماق نه مومکون دور نه ده عاغلا یاراشار. نئجه کی دوغا دا بئیله دیر. آمما بیز گئچه گهیی یاشاماغا نه هوسیمیز اولمالی و نه ده او یونه یورومه لیییز. بیز حالدادا بئله یاشامیریق. حالین نه آنلامی وار. بیر ثانیه نین میلیوندا بیری می حال دیر؟ حال دییه بیر قاورام دوغرو قاورام دئییل. حال دئدیکلری، بو گون دور. بو گون، یا یاشانیب، یادا یاشاناجاق دیر. بوندان دولایی، زمانی دوغرذو بولورسک، گئچمیش و گلجکدن باشاق بیر بولوم بولاماریق. 

بیزلر، اینسان اولاراق، داییما، گئچمیشی، گئریده قویاراق، ایره لیلیریک و اونه ساری، یانی گلجه گه ساری ایره لیلیریک. یانی بیز هئش بیز زامان گئچمیشده یاشامیریقو بیز داییما هر بیر آن دا، گلجکین ایچینه دامیریق و آدلیملیریق. بو داملاماق، او قدر سس سیز و های کوی سوز دور کی اونو دویموروق. بیز هر آن، گلجگین ایچینده یاشوروق.

بونون ائوچونده، داها فارس کویری دوشونجه سینین باسقسلاریندان و بئیین یئخانما سیستیمیندن قورتارماق لازیم و گئچه جک تاریخین حسرتینده یاشاماق . پئچه جه یه دوغرو دونوگه خیال قورماق یئرینه، گلجه یی دوشونوب، گلجه یه دوغرو پئلان یاپمالی و گلجه یئن نئجه اولماسینی خیاللا یاراتماق و اونا ساری یورومک و حتتا قاشماق لازیم دیر. بو بیزیم خیالیمیز اولمالی. خیال گوجو ایله، گلجک دکی دونیا و یاشامی و یئریمیزی، گوجوموزو، ریفاهیمیزیف کیملیکلریمیزی، داها گوزل و ایی یاشام ائوچون یارادابیله جیییمیز دونیانی یاراتمالی و اونو گئنیشدیره رک، داها دا یاخشیسینی یاراتمالیی و یاشامالییق. گلجک تاریخی، ایندیدن خیاللامالی، و ایندیدن اونو دئییشدیمه یه جهد اتمه لییک.

یازارین "ایدی آل" دئدیگی سوز، "یوتوپیا" و فارسجادا "آرمان شهر"دیر. ایده آل، یانی ائورگین ان چوخ ایسته دیگی و خیال گوجونون آن یوکسک سوییه ده قوردوقو بیر یاشام توپلولوقونون سئرگیسی. اینسان یوتوپیانی بئیینده قورماق و اونون حاققیندا قونوشماق ائوچون یاراتماز. هر بیر بئیین فئرتیناسینین بیر یاشام آماجی وار. اینسانی و توپلومو داها ایییه و گوزللیگه لایق بیلدیگی  و گئوتوره بیلدیگینه ایناندیقی ائوچون، دوغانی و توپلومو دئییشدیرمک گوجونه مالیک اولدوقو ائوچون، حاکیمییتی، قانونلاری، ایلیشگیلری دئییشدیرمه گوجونه مالیک اولدوقو ائوچون یارانیر. ایمکانسیزلاری، اولاسی ائتمک ائوچون بو قووه بیزلرده وار. بئیین لریمیزی ایشه سالمالی، خیال گوجو ایله آن ایمکانسیزلارین یاراتماسینی خیال گوجو ایله یاراتمالی دیر. سونرادا توم دوغانین قانونلاریند الده توتاراق، او خیاللاری یاشاماق لازیم دیر. بونون ائوچون هئش بیر دوولت، میللت، دین، اینانج، ایستک، ایراده، بیزیم بئیین فئرتینالازیمیزین قارشیسنادا دایانابیلمز. ایراده دئدیگیمیز، خیال گوجونون اولاشدیقی بیر یئرلر و  شئیلر دیر. بیر زامانلار، اینسانلار بئله اوچاق و یئردن آیا گئتمه نی، زورلا و عاشیقانه سوزلر و دوروملاردا، سئوگیلرینه خیال ادر و سویلردیر آمما ایندی یاشاریق. نئجه کی اینسان بئله بیلگی سایار یاشامین چون آز خیال اتمیشآمما بیریلری بو سئنئری یئندیریب، گئچمیش. اولمازلاری خیال اتمیش و قورموش. حالا بو خیال گوجو آتین سورور. سیز بو خیالین باشین ایسته دیگی نیز یون توتاراق، سورون. اوچون. خبال قورماقدان اوسانمایین. قورخمایین. خیال قورماق ائوز ائورلوکگونده بیر یاشام طرزی دیر. بیر یاشام دیر. بیر کئف دیر. بو طرزی، بو یاشامی، بو کئیفی یاشایئن و سورون. بلکی، ایمکانلار و دوروملار ایذین وئرمز تا ایسته دیگینیز یاشامی یاشایابیله سینیز. آمما خیال گوجو ایسته دیگینیز یاشامین، هئش اوئلمازسا، خیالدا کی گئیفین سیزه وئریر. آمما سلاده جه خیال گئفینه جومانلار، موعتادلار دیرلار. خیال گ.ج.ن.ن یاراتدیقی هوسینیزی، دونیانیزی، یاشامینیزی، عشقینیزی، سئوینجینیزی، همده اولگینیز چکدیکلری آداملارلا، شئیلرله، دوروملاردا خیال اده رک یاشایئن. خیالی قورماقدا، یاشاماقدا هئش بیر گوناه و سئنئر یوخ دور. او سیزین تکجه ائوزگور اولدوقونوز و ائوزگور یاشایا بیلدیگینیز یاشام الانی دیر. هئش کیم سیزی سانسورا هده هربه لیینمز. ال قولونوزو باغلایانماز. آزادلیقینیزی توم ایله یاشایئن. هئش بیر دینه، دیله، حوکومته، دوولته، قوهوم قونشویا، عاییله عوضولرینه بو ایذینی وئرمئیین تا سیزین خیال گوجونوزو الینیزدن آلسین یا سیزین خیالینیزی کوچومسه سین. خسیس اولمایئن دئدیم. یانی، خیاییاری هر گون اینکیشاف وئرین. تازا بیر سئنئرلاری سئندیرین. هر بیر ایناج اخلاق، دین، مذهب، قورخو سیزی همن دین لرین، دیللرین، اینانجلارین، اخلاق و حوقوقف هابئله دوغانین  سنئیرلارین قئرین، آتین. گئچبن. هر شئی سیزین آشیب، گئچمه نیز ائوچون دور. آشیب گئچمیرسینیز، بو سیزین قوصورونوز. سیزن ایراده سیزلیگینیز، سیزن خیال گوجونوزون قورخاقلیقیندان دیر. هئش بیر سئنئر یارانمایئب کی سئندیمییه سینیز. توم سئنئرلار و موقددس اولموشلار، سئندیریلماق ائوچون دور. اونلار، سئنئر اولمادان و موقددس اولمادان ائونجه یوخو دورلار. بیر کسمیه لر خیال قوراراق، او سئنئرلاری، موقددساتی ذهنینده یاراتمیش و سونرادا، توپلوما یونتمیش. نئجه کی یوخلوقدان یارادیلمیشسا، اویله ده سئندیریلماق حاققی  وار. بیر شئیلرین قیداستی و حئورمتی، زورو، یایئمچیلیقی سئنمکاز ایسه، یئنیسی یارانماز. سیز، خیال گوجلرینیز ایله، کوهنه لرین تومون، گئچمیشلرین تومون، موقددیاتسن هامیسن، توم اخلاقی، دینی، دیلسل، تاریخسل، توپلومسال، عورف و عنعنه سل، قانونسال وارلیقلاردان گئچمه لی و داها اینانیلمازلاری یاراتمالی دیر.

طبیعی کی بیر گون ائولوم گلجک دیر. بیزیده ائولدوره جک دیر. یوخلوق و دوغایا دوندورجک دیر. آمما او ائولوم ده گلجکده اولاجاق. گئچمیشده دئییل. بیز گلجه گی یاشاماق زورونداییق. همده خیالیمیزین جوگو و آزادلیقی درجه ده. ائولومدن قورخمامالییق. ائولوم بیر وارلیق و زورونلوق دور. بلکی بیر گون بیرینیز خیال گوجو ایله، بیر یول بولاسئنیز تا بیز اینسانلار ابدی یاشایا بیلک. نه دن اولماسین. بوندان داها قولای نییه اولابیلمه سین کی؟ من بو اومودلا یاشئرام و اوزون بیر عومورو خیال ادیرم. بلکی بیریسی عومرو اوزالتماقین یول یئونتمین تاپابیلسین. آمما چون ائولوم کلجکده ائوز وئره جک دیر، خیالیمیزین یارادیجی گوجونوایفلیج اتمه مه لیییک. بلکی من یادا سن بیر گلجکده ائولوروز. لاکین بیزیم بالالاریمیز، تای توشلریمیز یاشاماق زوروندا دیرلار. بیز اونلارا بیر سئنئرسیز دوشونجه، آزادلیق، قورتولوش، یاشام، وئریرسک، نه لر اولماز کی؟ گلجکلرده کیلره خسیسف جیمری اولمایالیم. اونلارا خیال گوجوموزله قورابیله جکلری یاراتدیقیمیز سئنئرسیز دونیانی بخش ادلیم. گلین، بیز دونیادا هر نه سئنئر وارسا، ازیب، سئندئریب، گئچه لیم. نئچه سئنرلاری سئندیریب گئچمک بیزیم ان دوغال و اینسانلیق حاققیمیزسا، یئنی سئنئرسیزلیقلارین سئنئرسیزیقیندا یاراتماق بیزیم خیال گوجوموزون اوچاجاق یئری دیر. مینم سوزلریمین و دوشونجه لریمین، دیلیمین، یازیمین سئنرلارینین بحثینه کندینیزی وئرمئیین. سیز بیلدینیز من نه ایستیرم و نه لری خیال ادیرم. جومله لرین بیر بیرینه یاغلیلیقی، قاوراملارین دولاشیقلیقی، سیزی دولاشیقلیقلارا سالماسین. من سوزلرین بوگونکو داشیدیقی آنلاملارین گوجسوزلوگونون محبوسویام. سیز اولمایین.

دوغر. بیز، اودرجه ده کی دوغانین حاصئلی و مجبوسویوق، اوندان داها چوخدا دیلین محصولو و ائورتیمی ییز. دوغرو.خیال دا دیلی گوجونون محصولو دور. آمما دیلیده خیال گوجو ایرهلی گوتورور و یادادیر. گئنیشله دیر. سیز خیالینیزلا دیلینیزی و دوشونجه نیزین آزادلیقین و یارادیجیلیقین دا یاشامالی سینیز. سئنئرلی یاشامین هئش بیر قدری قیمیتی یوخ دور. آزاد و سربست یاشام دیر یاشامین آماجی. بو سربستلیگی، خیالدا سربست جه و سئنئزسئزجا یاشامالییق، یاشامالس سئنیز.

گئچمیش تاریخی فیزیکسل یاشامیشلار. بیزه ده فیزیکسل میراث قالمیش. بیز ایسه گلجک تاریخی ذهینسل، خیالسال، هوسسل، اورگه باغلی یاراداراق هر ایکی ساحه ده ده یاشامالییقو هم ذهین کئیفین چکمه لی همده توپلومسال یاشامی خیال اتدیگیمیز کیمی یاشامالییق. یاشایئن، یاشادین، یاشاسینلار. یاشاماق، بیر کر اولدوقو ائوچون، ان اولاسیلیق درجه ده یاشامالی دیر. حئییف دیر کی بو یاشامی، هوسیمیز درجه ده، اورگیمیز قدر، ایسته دیگیمیز بویوتلاردا، وایراده اتدیگیمیز ائولچولرده یاشامایالیم.

سئنئریلاری سئندیرین. خیاللارینیزی یازین، یایئن و تون اینسانلارین خیال گوجونو گئچینو هامینی هئزنئزلا و سورعتینیزله خیال گوجونوزه جئیران بوراخین. قویون، سیزی سرحدلری سئندیمالنیزی دارتیشسینلار. بو اوندان ای دیر کی سیئز اونلارین سئندیردیقی سئنئرلاری دارتیشاسئونیز.

یازار دئدی: نه ورا کی اینسان عومور بویو بیر تابلو اولاراق (رسیم) بیر شئین ایچینده  قالاجاق . یانی آز چوخ یوغون بیر یئرسئز یوردسوزلوق ایچینده یاشایاماز.

بورادا اینسانی چرچیوه ایچینده گورور کی بر عومور بویو بیر دیواردان آسئلی قالاجاق. طبیعی کی اینسان، یول یئریر. گزمه یه چیخیر. ثابیت قالاماز.

یازار بورادا اینسانین دوشنجه و بئیین یئخانماسینا بارماق باسیر. چون آتا، آنا، قوهوم قارداش، توپلوم، اوکول، اوکولداشلار، اویرتمنلر، یار یواداشلار، کیتابلار، درگیلر، قازتلر، فیلیملر، دیزیلر، موسیقیلر، آرتسیتلر، آدلیم آداملار، اونیوئرسیته لرین بینالاری، کیتابلاری، خوجالاری، درسلری و ... اینسانلارین بئینین یئخاماق آمجی ایله، بیلگی آدینا، همده طرفسیر و ائوزگور بیلگی آدینا یالانلار، اینسان بئینین سوخارلار. او سوزلر هر بیر کره کی تیکرار اولور، بئیین ده اینانجا چئوریلیر و بیر دمیر چیو کیمی بئیین بیر یئرینه ساچلانیر. بیر چوخ زامان بو چیولر، دویقولارلار بسلنیر . هر زاما او چیوه بنزر بیر دیوقو یا یئنی بیر سوز بئیینه اکله نیرسه، او چیو داها گوجله نیر و  کندینه داها درین یئر ادیر.

بو چیولر و اینانجلار، بیزیم یئینیمیزی یئخئرلار. بیزی بیر رسیم تالوسو کیمی، بئیین یئخاما سیستیمینین دیوارینا آسیلیریق. بیز بو اینانجلاردان و بو اینانجلار بیزلردن چوخ چوخ زور آیریلابیله ر یک. هر حالدا، هئش بیر اینسان عومور بویو، یئرسیز و یوردسوز یاشاماسی اولاناقسیز دیر. کندینه بیر یورد سئچمه لی و اورادا یاشامالی دیر. ایندی، اینساندا وطنه، بیر دیواردا کی تابلو کیمی، اسیر دیر. اینسان توریست اولاراق، بیر یئره  ایلگیله نه بیلیر. حتتا او یئره عاشیقده اولابیلیر. آمما سونوندا روحسال اولاراق اوسانیر. نیه کی اینسان هر بیر شئییه عادت ائلیر. چون بیر آز زامان، بیری ایله قالاندان سونرا، اونون چکیم گوجون الدن وئریر. سئخینتی سیز یاشاماق ایچین اینسان کندیسیندن، دوشونجه سیندن و دونیاسیندان اوزاقلاشماسی و یاشاماسی گرکیر.

ایی نیتلی بیر سومورگه چی، سومورگه لشتیریلن لرین یاشاماسینا اویماسی ساچما یدیرو نئجه کی سولچو آیدینلار امکچیلرین یاشامیندان، گئییمیندن، تقلید اتمه لری ساچما دیر. ایش اورایا چاتیر کی بیر اویرتمن یازارا راحاتسیز اولاراق سورور: بیر عرب ائولکه لرینه گئدن ده نه دن عربلرین "فئس" باش ائورتولرین تاخمییالیم؟ اگر بیر سیاهیلرین ائولکه سینه گئدیرسک، نه دن ائوزوموزو قارالامایاق؟ یازار بونلارلا موخالیفت ادیر و احماقجاسینا بیر تقلید بیلیر و آیدینلیق دئییل کی.

انصافعلی هدایت

تورنتو - کانادا

21.05.2022

کیتاب اوخومالییق: سومورگه‌چی و سومورگه‌لشتیریلن‌لر - 16

 کیتاب اوخومالییق: سومورگه‌چی و سومورگه‌لشتیریلن‌لر - 16

یازار: آلبرت مئمی

15.05.2022

https://youtu.be/U01vTItuIAo

یازارا بیر الشدیری گلمیش و دئمیش: سومورگه لشتیریلن لر، سومورگه لشمه دن ائونجه ده گئری قالمیش بیر توپلوموموشلار. نه دن یازار چالیشیر اونلارین گئری قالماسینین نه ده نین سومورگه چیلیک گوسترسین؟

یازار جاواب وئریر: بو قوصورلار، سومورگه لشتیریلنلرین دئییل. بلکی اونلارین تاریخلرینین آلت اوست ادن و اوزون سو سوره اونلاری سومورگه لشتیریلن سومورگه چیه قایتاریلمالی دیر.

بللی دیر کی فارسچیلیق و ایرانچیلیق ائوزه ره، تورکلرین تاریخلرین تپ چووور اتمیشلر. اونلارین بئینین یئخامیشلار. اونلارین یورتلاریندا یاتیریم قویمامیشلار. اونلارین بیریکیملرین، وئرگی لرین، ایش گوجلرین، تجروبه لیلرین، ساوادلیلارین، اووزمانلارین و ایش آداملارین فارسلارین یاشادیقلاری بولگه لره یونتمیشلر. تورکلرین یوردو خرابه قالاراق، فارسلارین اوتوروم یئرلری هم باهالاشمیش همده آوادانلاشمیش. فارسلار گوجلندیکجه، تورکلرین گوجوده آزالمیش. بو ایلیشگی "دامبلیپیستان" (اللاکلنگ) اویونونا بنزیر کی بیر طرف آشاغا گلیر ایسه، او بیری طرفده، همن قدر اوسته قالخیزار.

تورکلر، فارسلیقین و ایرانچیلیقین سومورگه سی اولمادان ائونجه بویوک بیر گوج ایدی. روس کیمی دئو بیر ایمپیریالیستین قارشیسیندا، ائوتوز ایله یاخین ساواشماق زوروندا قالمیش دی. مملکلرین ایصلاحی و یولونون دئییشمه سی ائوچون، هابئله مودئرن و گئنیشمیش میللتلر سئراسئنا گئچیرمک ائوچون ایصلاحلارا و یدنیلیکلری ایله تانیش اولمایا و اونلاری منیمسه مه یه چالیشیردی. توکلر بو بولگه نین موطلق حاکیمی و قوردت قایناقیدی. اکنومیلری فارسلارلا دنگ اولماماقلا بیرلیکده، قاتلارجا فارسلاردان اوستونودو. یئنی قاوراملارلا تانیش اولوردو. یئنی و مودئرن قاوراملاری یایماقا و یاشاماغا چالئشیردی.

اگر مسیحی اوروپا گوجلری، فارسلاری ایش اوستونه گتیرمک ایله، تورکلرین باشلادیقی یولو دئییشدیرمه سئیدیلر، ایندی قاجار مملکتلری ده، ژاپونا نای اونده گئدر و داها بویوک بیر گوج اولموش دور. آمما فارسلار بو یولون ائونون کسدیردی و میللتلری یانلیش یونه یوردو.

سومورگه چی یازدان و هابئله بیزلردن سورور: اگر بیر ائل بو فورصتی وئریر کی باشقالاری اونلاری سوموگه لشتیریلسینلر، هر هانکی آچیدان باخارساق (تکنیک، صنعت یادا عسگری آچیلاردان) باخاق، اونلارین ساواشما ایراده و گوجله رینین اولماماسی ائونه چیخیر.

اوتانماق یئری دیر آمما بو ایراد ایراندا سوموگه لشمه دوروموندا یاشایان تورکلرین حالین رسم ادیر. تورکلر، فارسلار و اوروپا مسیحیلیگینین فرامماسونلاری ایله ساواشمادیلار. یانی، تورکلر "اینسانلیق"، "حوقوق"، "آزادلیق" و "دئموکراسی" کیمی یئنی قاوراملارا اویدولار. امنییت سیستیملرین قوشمادان ائونچه، بو قاوراملارا تسلیم اولدولار. بو قاوراملار ایسه، او مللتلرین آراسیندا یئلری وار کی ان باشدا حاکیمییته گرکن قوروملاری قورموش اولموش اولسون. سونرا اینسانلیق، حوقوق، آزادلیق و دئموکراسی کیمی قاوراملاری یئرینه اوتورتسون. اگرائوزوموزدن بیر کیمسه لر، یا اجنبی دوولتلرین جاسوسلاری و آداملاری حاکیمییتی یئخماغا چالئشیرلارسا، حاکیمییت قوروملاری اونلاری توتاراق، میللی گوونلیگی و حاکیمییتی قوروسونلار. میللت ده و توپلومدا بو قاوراملارا ایپدن اینانچ اولماز ایسه و اونلاردان ائوزگه دوولتلر کارینا فایدا وئریرلرسه، وطنه، میللی حاکیمییته، میللته دوولتچیلیگه ضرر، زیان دوغار.

نئجه کی قاجار دوولتینین میللی، گوونلیگی و حاکیمییتی قورویان قوروملاری ساراتمادان، انیسانلیق، حوقوق، آزادلیق و دئموکراسی آنلاملارین ائونده تولدوقو ائوچون، ایچ بیلگیلی و بیلگیسیز خایین لر، دئش دوشمانلار، الده اولان فورصتلردن فایدالاناراق، تورک، فارس، عرب، هیندلی (او زامان پاکیستان و افغانیستانین بیر بوولوملری هیندیستان و اینگیلیس آلتیندایدی) میللی دوشونجه لر ایله بویا باشا چاتمامیش فراماسونلاری قاجار تورکلوگون یئخماغا چالیشدی.

تورکلر بونا قارشی صف توتمادیلار. بلکه اینسانلیق، حوقوق، آزادلیق و دئموکراسی دییه، بو قاوراملارا اویدولار و ائوز میللی حاکیمییتلرین یئخاراق، فارسلارا وئردیلر. اگر بونلار قاجاری یئخاراق، باشقا بیر تورک میللی حاکیمییت ایش اوستونه گتیرسئیمیشلر، اونلارین میللی شوعورو بللی اولارمیش. اونلارین تورک ایله فارسین باشقا بیر ائل، میللت، دیل، اینانج، کارلارینین اولدوقلارینی قاورادیقلارینین گوسترگه سی اولارمیش آمما هر شئیی فارسلارا وئره رک، و فارسلارین حاکیمییه تینین قودرتلنمه سینه یاردیم اده رک، تورکلرین هر ساحه ده حاکیمییتدن سیلینمه سینه یول آشدیقلاری آونلارین اویونجاق اولدوقلارین، صاف اولدوقلارینین گوسترگه سی دیر.

نئجه اولور کی قاجار دوولتی، نفت و اونون گلیرلری اولمادان اوتوز ایله یاخین روس ایمپیریاسینین قارشیسیندا دایانابیلیر آمما سیلاحسیز، گوجسوز، سیاستسیزف ائورگوتلنمه میش فارسلار تورکلری یئنیرلر؟

تاریخه باخارگن، گورونور کی تورک میللتی یاتمیش بیر میللتیمیش. فارسلار مشروطه دن سونرا، اورگوتلشیرلر. سیلاحلانیرلار. تیرورلارا باشلیرلار. صوننو اولاراق، ارزاقلاری آلاراق گیزلیرلر و قحزلیق سالیرلار. بعضی شهرلرده لات لوتلری مئیدانا گتیره رک، گوونلیگی قاتیرلار. ایچ ساواش سالماغا چهد ادیرلر. آمما تورکلر، بو زاماندا، ائوز حاکیمیتلرینین یانندا دوراراريال ائوز میللی کارلاری و میللی دوولتچیلیکلریف میللی حاکیمییتلری ائوچون ساواشمیرلار و ائولمورلر و دوشمانلاری ائورلورمورلر.

قاجار شاهی فارس ایراده سی ایله اوروسا سورگون سالینیر. تورکلر ایسه، فارسلارین یانیندا دوراراق، شاهلارینین سورگون سالدیریلماسینا سئوینیرلر. محمدغلیشاه ایکی کره، اوروسدا، تورکلردن اوردو توپلایاراق، ایکی ائوچ جیبهه دن حاکیمییتی اله گئچیرمک ائوچون یولا چیخیر. ساواشیر آمما تورک میللتی و آیدین سایئلانلار، فارسلارلا ساواشا گیرمیرلر. فارسلارین جیبهه سینده یئر آلیرلار. شاهین قارداشلاریندان جیبهه ده شهید اولورلار.

سونرا و ریضا پالانچی کودتایا گیریشمه دن ائونجه، شئیخ محمد خیابانی آزربایجاندا بیر میللی حاکیمییت قورماغا قالخیر. آلتی آیدا داوام گتیریر. او بیر دوولت یاراداراق، قاجار ممالیکی آمما فارس دوولتچیلیگیندن باغیمسیز "آزادیستان"ی قورور. تورکلر بو باغیمسیز دوولتین یولوندا ائولومه حاضیر اولمورلار. نیه؟ پون فقط اینسانلیقا، حوقوقا، آزادلیقا، دئموکراسیی نین ایچی بوش قاوراملارینا تاولانیبلار. او ایچی بوش آمما گوزل سئوزلرین دالیسیجان، یوخلوغا گئتمه یی سئویرلر. ساواشدان، ائولدورمکدن، یارالانماقدان، ائولدورمکدنف او ایچی بوش سوزلر آدینا چکینیرلر. داها بیر تاریخسل فورصتی تورک میللی دوولتیچلیگی و میللی حاکیمییتی الدن وئریرلر.

سونرا سیدجعفر پیشه وری میللی حکومتی، همده خالقا دایاناراق، قورور. بیر ایل ده بو میللی دوولتچیلیک و تورک حاکیملیک چابالاری داوام ادیر. آمما هم اونجوللر، همده میللت، پانفارس و پان ایرانچیلاشمیشلار. ایران و فارس دوشونجه لری، تورکلرین ضیالی آدلی گئری قالمیش و بئیین لری یئخانمیش بیرئیلرینه، تورکچولوکدن، میللتچیلیکدن، حاکیمییتدن داها چوخ اونم داشیر. اونلار، توپلومسال کارلارا اینانمیرلار بلکه بیرئیسل کارلارینین الده ائدیلمه سینین یونونده چالیشیر و اینانیرلار. بونون ائوچون دور کی میللی حوکومتین قورونماسی یولوندا، فارس و دونیا قارشیسیندا دوراراق، وطن، میللت، دولتچیلیک، میللی جاکیمییت اوغوروندا شاواشاراق ائلمورلر. تسلیم اولماقلار، سویقیریما معروض قالماقلا ائولومه راضیله شیرلار.

داها سونرا، اللی یئددی دئوریمی باشلیر. توم تورکلر پانفارس و پان ایرانچیلیق ائوچون یئیین لری یئخانمیش. حتتی آیتوللاه شریعتمداری نین حیمایه سی ایله قورولان پارتی بئله "آیرانچیلیق" آدی آلتیندا ایشه باشلیر و پان ایرانیست دیر. بو زاماندا تورکلر میللی قاوراملاردان اوزاقلار. میللی دوولتچیلیک، میللی حاکیمییت، میللی حاقلار، میللی قوروملارین قورولماسی، میللی دیل، میللی تعلیم سیستیمی و ... دئیه  هئش بیر قاورام، هئش بیر تورکون بئینینه گلمیر. اوندان دانیشمیر. اونلاری ساوونمور. هر نه وارسا، پانفارسلیق و پان ایرانچیلیق دیر.

بو قیسسا ویدئودا گوروندویو کیمی، آنایاسا مجلیسینده، اون بئش اینجی اصلی دارتیشارکن، تورکلردن دانیشان یوخ دو آمما "محئتقی بشارت" آدلی ایصواهانلی (اصفهان) تورکجه ایله قارشی دورور. او، ائوزللیکله توپلومسال میدیالاری "آذری" دیلیده، یازیب اوخاماسئنی "خطرلی" بیلیر و سورور: خطرلی دئییل کی میدیالاردا آذریچه یازالار؟

 بیر تورک آدلی وکیل، دوروب بو عئرقچیلیقا و پانفارسچیلیقا قارشی سوز اتمیر. دانیشمیر. محکوم اتمیر. مجلیسی ترک اتمیر. ساکیت قالاراق، پانفارسلیقی دستکلیر. اونلارین اوستونلوگونه و اوستون اولماسینا موهورباسیر.

بو اوتورومدا، بلوچلاردان مولوی عبدولعزیز بئله دانیشاندا، ائوزگوونسیز و میللی گوونسیز بیر روح حالی ایله دانیشیر. آمما گئنه ده او، میللی عرب، میللی بلوچ دیلیندن دانئشمیر. یادا بئیین یئخانمیشلیقدان دولایی میللی بلوچ دیلیندن دانیشابیلمیر. بلکه دیلی توتار توتماز، سوروشور "اگر بیری ایسترسه عربی یا بلوچی اوخوسون، اونا عرب ائویرتمن و عربجه کیتابلار یا بلوچ ائویرتمن و کیتابلار توتولاجاق می؟" اونون صافلیقی، ساده لیگی، فراسلارین سوزلرینه تئز اینانماسیندان بللی دیر.

فارس اولمایان میللتلره قارشیت، فارس و ائوزللیکله شیرازلی "مکارم" آدلی موللا ایسه "فارس و ایران میللی" کیملیگین ایرلی سورور و دئییر: "بیزیم میللی بیرلیگیمیزی قورومامیز ائوچون، بیز، مملکتیمیزده، بیر باغلانتی زینجیرینه موحتاجیق. اگر قرار آلئنا، هر بولگه نین کیتابلاری، او بولکه دیلینده اولسون، بیر بیریمیزدن اوزاقلاشاریق و میللی بیرلیکیمیز قوپار."

بو فارس موللاسیندا، فارس میللیلیک، فارسچیلیق، ایرانلیلیق اینکیشاف اده رک، آپا آچیق گورونور. عاینی حالدا، فارس اولمایان میللتلرین وارلیقین و ایستکلرین، دیله گتیرمه سه ده، بیلییر. بونون ائوچون ده، فارس اولمایان میللتلرین دیلین ایران و فارس ائوچون میللی تهلوکه سایئر و فارسدان باشقا دیللرین اوخونماماسین ایستیر.

یازار دئدی: کوشکوسوز کی سومورگه لیلرین گئچمیش قوصورلاری، گله جک تاریخلری حاقدا هئش بیر آنلام داشیماز. یانی، ایراندا سوموگه لشمه یه محکوم اولموش تورکلرین گئچمیش ده کی قوصورلاری، اونلارین گلجک تاریخلرین قارالاماز. گئچه جکده چوخ خطالار اتمیشیک. چوخ ترسینه قرارلار وئرمیشیک. حاقلاریمیزیف میلی حاکیمییتیمیزی الدم وئرمیشیک. سومورگه لشمه میزه بئله ایذین وئرمیشیک. بونلارا تای یاندیردیقیمیز فورصتلر چوخ اولوب. اونلاریندا سونوجون یاشاماقا زورلانمیشیق آمما گلجکی بیز و گلن نسیللر یاراتمالیییز. دوشونه رک یاراتمالییق. نیه کی گلجک ائوز ائوزونه بیر تاریخ دیر کی بیز اونو، ایندیدن یازماقا باشلامالییق. همده ائوزومو، ائوزوموز تورک اولاراق، تورک باخیشی ایله، تورکلوک یول تونتمی ایله. باشقالاریندان تقلید اتمه مک ایله، باشقا میللتلری کندیمیزه ائولگو و آماج توتماماقلیق ایله، آماجلاریمیزی، ایستکلریمیزی، خیاللاریمیزی، ائولگولریمیزی، قلاووزلاریمیزی، یول تونتمیمیزی، کندیمیز و کندیمیزه لاییق جیزمهلی، خیال آتمه لی، بئینیمیزده یاراتمالیف خالقیمیزا گوسترمه لی، اونلارا ال تاپماق ائوچون یولا چئخمالی و یولون زوراکیلیقلارینا، چتینلیکلرینه دوزمه لییز.

یازار یازیر: اوزگورلوکلرینی گئری قازانیلیرسا، گئچه جکده کی قوصورلارینی قاپاتیرلار، کوشکوسوز. 

بورادا یازاین بیر ایلگینج دوشونجه سی وار. اونجا، بیر شرط وار کی گئچمیشده کی قوصورلارا بیر سون نوقطاسی قویولسون. اودا "ائوزگولویو، گئری قازانماق." یعنی هر بیر میللتی کی آزادلیقین الدن وئرره، یا آزادلیقین آلالار. ایراده سیز اولار. ایراده سی یوخ حساب اولار. آزاد اولمایان بیر میللتین، ایراده سی ده اولماز. اصلن ائوگرولویو اولمایان بیر میللت ائوچون "ایراده نین آنلامی یوخ دور. سیز دوشونجه حبسینده اولسانیز، حبسه دوشدوگونوز فیکیرلرین ایچینده دولاشیب، دورارسیز. محبوس اولدوقونوز دوشونجه لر، سیزه ائوزگورلوک وئرمز. ائوزگورلویه یئله گوتورمز. چون اسگی یوللار و دوشونجه لری، اسکس سونوجلارا چیخار. باشقا بیر یولا چیخماق ایسترسه نیز، دوشونجه لرین حبسیندن آزاد  اولمالی و سونو ریسک گوتورن یوللارا گیرمه لیسینیز. هپ، ریسکیلی یوللار و ریسک ائدن آداملار و میللتلر، یئنیلیکلری الده اده بیلرلر.

یازارین سوزو بودور کی اوزگورلویونو ایتیرمیش بیر میللتین، چاره سی، یئنی دن ائوزگورلویونو الده اتمک دیر. ائوزگورلوک، چوخ باهالی بیر وارلیق دیر. ساده جه اله گلمز. هر باهالی بیر شئی ائوچون، چوخ چالیشمالی، چوخ خرجله مه لیدیر. آزادلیق ماطاحی، پوللا آلمالی بیر ماطاح دئییل. اونا، جانئن ایچیندن اینانمالی و اونون ائوچون جان ماطاحین توحفه اتمه لی دیر. ائوزگورلوک ائوچون جان وئرمه که حاضیر اولمایان میللت، اونو یئنی قازانا بیلمز.

بورادا منیم بیر چلیشگییه دوشمه می گورهبیلیرسینیز. بیر طرفدن آزادلیقی، اینسانلیقی، دئموکراسی نی و حوقوقو، قوروملاری قورولمامیش میللیلرین خئیرینه گورموروم. باضا طرفدن ده آزادلیقی اولمایان بیر میللت، گئچمیشین، ایراده اتدیگی کیمی و اومدوقو کیمی قاپاتابیلمز دئدیک. بو چلیشکی دوغرو دور. آن باشدا، تورکلر بو قاوراملارا ایناناجاقلار. اونلاری الده اتمک ائوچون ساواشاجاقلار و اونلاری یاشاماق ائوچون بوتون گوجلری ایله دایاناجاقلار آمما او قاوراملارین او زامان اونمی وار کی اونلاردان ائونجه میللی حاکیمییت، میللی قوروملار، هر تورلو تهلوکه لرین قارشیسی آلینسین. او زامانکی میللی قوروملار یئرلرینه اوتوردو، میللی حاکیمیت، میللی قوروملار بو حاقلاری، بو آزادلیقلاری، بو دئمورکاسینی، بو اینسانلیقلاری قورویابیلر. اگر میللی حاکیمیت اولمازسا، حتتا او قاوراملارا اینانماق بئله یالان دیر. یاریمچیلیقدیر. چون ایجرا احتیمالی یوخ دور. تورکلر اولاراق گئچمیش یوز ایلده، بونون اولاسیزلیقین تجروبه ادرک یاشادیق. هم میللی حاکیمیت، هم دوولت، هم آزادلیق، هم حاقلاریمیزی، هم اینسانلیقیمیزی، همده ئوموکراسینی الدن وئردیک. بوگونف ائله بیر دورومداییق کی آزادلیق نه دیر؟ حوقوقلار نه لر دیرلر؟ دئموکراسی نئجه اولار؟ اینسانلیق نه جور بیر قاورام و یاشام دیر؟ بیلمیریک. بئینیمیزده، یالان پالان بیز یاریم یاپالاق سوزلر وار کی هئش بیر درده درمان دئییل. بونلاردان قورتولمالییق. یئنی بیر تعریف لر، میللی تعریف لر، تورکلوکه دایاناق تعریف لر اتمه لی و یاشاماغا، یول وئرمه لییک. یئنی لیک، قوخونج اولار. چون قارانلیق کیمی گورونر. آمما او زامان کی پرده آرخاسینا گئچدیک و یئنیلیگی کندی ائوزو و ائوزو ایله قارشیلاشدیق، قورخو یئرین سئوینجه وئریر.

آزادلیق ائوچون ایکی جیبهه ده ساواشمالی دیر. بیری دوشونجه لریمیزی دئییشمه آزادلیقی اوغوروندا، او بیریسی سه آزادلیغیمیزین دوشمنلریایله ساواشمالییق. ائولدورمه لی و ائوله گه حاضیر اولمالییق. ان ائونملیسی بو دور کی ایچیمیزده کی آزادلیقلا دوشمنلیک ادن، بئیین یئخامانین اتکیلیلری قئراق و کندیمیزی، دوشونجه لرمیزی، دویقولاریمیزی ایران فارس بئیین یئخاما سیستیمینین زیندانیندان آزاد اده ک. ایشیکده کی دوشمنلری قیرماق و اونلارا غلبه چالماق، داها چوخ قولای دیر.

یازار اینانیر کی "توم میللتلرین دهاسی وار." یعنی تورم سومورگه اولموش یا اولمامیش میللتلرین یئیین گوجلری واز. اکر میللتلر آزادلیقا ایراده اتسه لر، بئیین گوجلری ایله، ایسته دیکلری یونه گئدر و یازادیجی اولارلار. بو یارادیجیلیقین ان باشیندا دا "میللی حاکیمیت و دووتچیلیک گلیر.

یازار، بو سوزلردن سونرا بیر آچی وارلیقی اورتایا آتیر: " دها وار آمما سومورگه لشتیریلن لر ایله سومورگه چیلرین آراسیندا بو فرق وارکی سومورگه لشتیریلن لر ایندی بیر آجی دورومو، سومورگه لشمه یی و آزادلیقلارینین اولماماسین یاشاماغا محکوم دورالر." بیز تورکلر، فارسلیقا، سومورگه لشمه یه، فارس دیلینه، تاریخینه، حکومه تینه، حاکیمیتینه، قانونلارینا، عئرقچیلیقینا، و مین لر چوره زوراکیلیقلارینا محکوم اولموشوق. بو دورومدان قورتارماق ائوچون بئله، ان باشدا یئینیمیزین یئخانماقدان، قورخودان، ایناندیریلدیقلاریمیزدان، تسلیمییتدن خیلاص اولمامیز گرکیر. سومورگه لشدیریلمه میزه ده اینانمالییق. اوندان قورتومامیزادا اینانمالییق.

 یازار تیکرارلا دئدی: "شکسیز، سومورگه و سومورگه چیلیگین گرچکلیگی بیر اوزل، تاریخی وارلیق دیر. سومورگه لشتیریله نین دورومو، کوشوللاری و بو گون وار اولوشلاری ایله اوزل بیر دوروم دور." یعنی هم سومورگه لشنلر همده سومورگه چیلری، بو گونلرده بیر گرچک دورومو یاشیرلار کی بو چاغا عایتدیر. گئچمیشده یوخوموش. گلجکده ده یوخ اولابیلیر. بودا میللی ایرادهف مئیل، ایسته و هزینه وئرمک ایراده سینه باغلی دیر.

مئمی "انتلئکتوئل" سوزون یئنی بیر قاورم اولاراق اورتایا آتیر. بو کلمه لاتینجه دن گلمه دیر. فارسجادا "روشنفر" و تورکجه دا "صیائلی" ترجومه اولموش. انتئلکتوئل" نه آنلاما گلیر؟ گوگول بونون گوگون "اینتلئکت" یازاراق، بئله آچیقلیز: 

intellect: the faculty of reasoning and understanding objectively, especially with regard to abstract or academic matters. 

تورکجه یه چئویسک، بویله بیر آنلاما گلیر: ذهینسل اولاراق عاغیللی نه دن لری  بولماق و گرچکلیگی دوشونمک دیر. ائوزللیکله عاغیللیلیقا یادا آکادئمیکلیکه دایانماق دیر.

اوندا هر بیر آدام کی بیر نئچه چیلد کیتاب اوخویوب، اونون بونون سوزلرین گوشیرسه، عاغیل ائوزو ایله یوخ، ایستک ائوزو ایله و تقلید یولو ایله پوز وئریر، "انتلئکتوئل" اولاماز. چون ائوزو، عاغیل یا آکادئمیک یوللا بولمامیش و او دوشونجه لرین ایری دوزلوگوندن خبرسیز دیر.

منجه ده، انئلئکتوئل ایله بیر آدام دیر کی کندیسین توپلومدا یائلمیش کوهنه فیکیرلره قاپدیرمیر. یئنی فیکیر و دوشونجه لرین دالیسیجان دیر و یئنی بیر دوشونجه یا دوکترین اوریایا قویور. یانی تقلیدچی دئییل. ائوزله لرین تعریفلرینه تسلیم اولمور. یئنیلیک یاراتماتق ائوچون چابالیر.

روشنفکر ایله بیر فرقی وار. روشنفکر سوزونده، بیر شئین کیلیدین پئویریجکسین. او شئیده ایسته دیگین یونده ایشیقلاناجاق دیر. بو یاندریماق گوجو، بیر آدامین یادا بیر قورومون الینده دیر. او درو کی سیزین روشنفکر اولما کیلیدیزی وورور. سیزین روشنفیکر اولاراق یاندیریر یوخسا سوندورور. "ضیالی" یا انئلئکتوئل ده بو آنلام یوخ دور. بلکه سیز ائوزونوز زحمت چکرک، ایچینیزده کی بو گوجو، پوتانسیلی کشف ادیرسینیز. بونون ایچون، دونیا گوروشونوز، باخیشینیزین آچیسی، اینانجلارینیز دئییشمه لی دیر. کوهنه دوشنوجه لرله، یئنی بیر دوشونجه لری الده اتمک اولاناقسیز دیر. اگر یئنی بیر دوشونجه و سونوج آختاریرسانیز، کوهنه لردن قورتارماق و ایچینیزده، دوشونجه تیزده، باخیشینیزدا و باخیش آچینیزدا دئییشیکلیک یاراتمالیسینیز. یوخسا، ضیالی قاورامی اورتادان قالخار.

بیر وار کی قارانلیقدا، داها راحات یاتماغا چالیشاسان. باشقالاریندا سوسدوراسان. بیرده وار کی قارانلیقدا، بیر ایشق یاحماق ایمکانین آختارایانیز یا یاراتماقا چابا گوستره سنیز. حتتا اورادان چیخما دوشونجه سین اورتایا آتاسینیز. یادا اورادان چیخماق اوغوروندا بیر یول آختاراسینیز. بلکه سیزه گوله جکلر. راحاتلیقلاری پوزولاجاق دیر. بلکه کیمسه سیزه اینانماز. بلکه هئش کیم سیزله یولا چیخماز. تک قوویارلار. توهین ادرلر. اله سالارلار. آمما سیز دوشونجه ائورتیرسینیز. یادا قارانلیقدا، بیلکه دن هانکی یونه گئتمک گرکیر، یولا دوشورسونوز. بیر شئیلر سیزین جانیزا دئییر. سیزی اینجیدیر. یارالیر. یئخیلیرسینیز آمما بورادان چیخماق ایستیرسینیز. هئچ اولمازسا، دورومو دئییشدیمک آماجینیز وار. اوتوروب، الی قولو باغلی دورمامیسینیز.بلکه ده گئتدیگینیز یون، بیر یئره چیخدی. بلکه ده ائولومله قارشیلاشدینیز. انئلئکتوئل لر اوتورانلار دئییل. دوشوننلر، ریسک آلاراق، آیاقا قالخانلاردیرلار، منجه.

یازارا گورا  "ضیالیلیق جدللریندن داها اونملی، گونلوک یاشامداکی کیچیک سیخینتیلار دیرلار." یعنی بیر آدامی سومورگه چیلیکدن یا سومورگه یانلیسیندان اوزاقلاتماق ائوچون، دوشنجه لی دانیشیقلاردان چوخ، یاشامداکی گوردویوموز، دویدوقوموز، اشیتدیگیمیز خبرلر، چتینلیکلر، ظولوملر، جینایتلر، و ...اتکی بوراخیر. بونرا بیزی داها قولای آیئلدیرلار.

انصافعلی هدایت

تورنتو - کانادا

18.05.2022

 

 

کیتاب اوخومالییق: سومورکه چی و سومورگه لشتیریلن لر - 15

کیتاب اوخومالییق: سومورکه چی و سومورگه لشتیریلن لر - 15

یازار: آلبرت مئمی

14.05.2022

 بوردان بویانا، یازار "عئرقچیلیق" قاورامیندا اورتایا گتیریر. عئرق "نژادپرستلیک" دئمک دیر. گئچمیش صحیفه نین سون جومله سینده دئدی "سومورگه لشنلر واراولوشلارینی پایلاشانمازلار." یانی، سومورگه چیلرین سومورگه سیندن قورتولسالار بئله، ائوزله رینین واراولوشلارین کیمیایله پایلاشامازلار؟ بو جومله منه ۀغیر و هضمی زور اولدو. ونودا عئرقچیلیقا باغلاماغا چالیش دیر. والاولوش ایله عئرقچیلیق آراسیندا هانکی باغلار وار. نه دن عئرقچیلیقی پیش(منفی) گورسه دیر؟ عئرقچیلیق می پیس بیر تاوئر دیر؟عئرقچیلیقین هانکی ایشلم لری وار؟ نه دن دوننه دک هز بیر میللت عئرقیجی ایدی آمما بوگون عئرقلا موخالیف دیر؟

منجه، عئرق بیر توپلومسال، سیاسال، دوشونجه سل، تاوئرسال، اولوس سال،حتتا بیر اولوسلار آراسی بیرلشمک قاورامی دیر. باشدا دئمه لییم کی اولابیلر هر قاوراما تای بو قاورامدان دا پیس و کوتو آلقینلیقلار اولموش اولسون و اولوب دور.

بیر ائورنک و سورو ایله بو دارتیشمانی داوام ائدک. اوروپالیلار هانکی قاورام یا قاوراملار ائوزرینده بیرلیک یاراتدیلار؟ کریستییانلیق می ائوزرینده؟ اوروپالیق می؟ توپراق می؟ منفعتلر می؟ سیاسال منفعتلر می؟ اوردوسال یا عسگریسل می؟ اکونومیسال می؟

اوروپالی کریستییانلار، بیرلشمه دن ائونجه، یوزلر ایل بیر بیرله ریله ساواشاراق، بیر بیرلرینین توپراقلارین و اینسانلارین زورلا ایشغال اده رک، میلیونلار آدامی ائولدوره رک، بیر ایمپیراتورلوق، بیر اوروپا، حتتا داها بویک تک دوولتلیک سیستیمین یاراتماق ایستیرمیش لر.

بو ایستک، بیر چوخ دینلرین و بیر چوخ میللتلرین تاریخی آماجلاری اولموش و ساواشلارا یول آچمیش. بو یولدا عئرقچیلیق ایدئولوژیسی اونلارین اللرینده بیر کسگین سیلاح اولموش. بو سیلاحین آلتیندا، اینسانلاری بیرلشدیرمه نی باشارمیشلار. اونلاری ساواشلار سوروموشلر. دیگر عئرقلاری، ائللری، دوولت لری، یئنمیش و توپراقلارین آلمیشلار. اوجسور بوجاقسیز حاکیمییتلر یا ایمپرایالار یاراتمیشلار. آمما گئنه ده دین، عئرق آدینا گوجله نن ائللر، او بویوک حاکیمییتلری یئنه رک، یئنی بیر حاکیمییته یا حاکیمییت لره یول آچمیشلار.

اوروپالیلار، گئچمیش یوز ایلده، دونیانین ان آچیماز و ائدولدوروجو ایکی ساواشین یاراداراق، دونیانین بیر چوخ میللتلرینه زورلامیشلار. چوخ آجیماز بیر سویقیریلار یولا سالمیشلار. جالیب دیر کی آلمان عئرقچیلیقلا گوناهلانیر. سورمالی دیر کی اینگیلیس لر، فرانسه لیلر، ایسپانالیلار، ایتالیالیلار، و باشقا ائل یا میللت دئدیگیمیز اینسانلار هانکی قاوراملارا دایاناراق، خالقلارین ساواشمایا، عاییله دن اوزاقلاردا ائولومه و تانیمادیقلاری آداملاری ائولدورمه یه راضی سالمیشلار؟

دین می؟ توپراق می؟ اکونومی می؟ یوخ. بونلارلا اولابیلمزمیش. نیه کی اوروپالیلارین هامیسینین دینی مسیحیلیک دیر. بو مسیحیلیک ایله بیربیرلرین ائورلورمه یه هوسله نه مزلر. توپراق دا اولابیلمز. چون، هر بیر میللت او بیری میللتین توپراقین ایشقال ادرکن، آداملاریندا ائولدورور. اکونومی ده اولمای. چون ساواشلاردا، ان چوخ ضرر گورون اکونومی لر دیر.

منه گورا، ان قولای و دوغال یول کی بیر دینلی اینسانلاری، بیر بیرلریندن آیئریب، بیربیرله رینین جانینا سالاراق، ساواش یاراتماق عئرقچیلیق، دیلچیلیک و یئرلیلیک اولابیلر. البتته کی توپراق ایددیعاسی و توپراقلارینا توپراق قوشما ایسته گی ده بونلارین یانیندا اولابیلر. حتتا دوشمن قاورامی و دوشمنی محو ائتمک قاورامی دئله بو یولدا کارا گله بیلیر.

اونجه لر مسیحی اوروپانین بیرلیگینین، دیل و عئرقا دایاناراق، کیلیسا حاکیمییتیندن قوپاراق، بولونموش اولدوقو و ئنی کیچیک جاکیمییتلرین یارانماسی حاقدا یازمیشدیم.

سورو بو دور کی بو اوروپالیلار، نئجه یئنیدن بیرلشدیرلر؟ دین تملی ائوزرینده بیرلشدیلر می؟ چونکو دیللری و عئرقلاری حالا یئرینده دیر و داها چوخ دا حئورمت گورورلر. هامی اکونومینی یئنی بیرلیگین سببی سایئرلار. اولادابیلیر. آمما نئجه اولابیلیر؟ هئش بیر میللتین، عئرقین، دیلین باشقا ائل، عئرق و دیله قارشی داها فاضلا اکنومیک ایستکلری یوخ مو؟ آلمان ان گوجلو ائل، دیل، عئرق و اکونومییه دونوشور. اینگیلیس بیرلیکدن چیخیر. کورونا خسته لیگی گامک آدی آلتیندا، اوروپا بیرلیگی پارچالانمایا قدر ایرلی گئدیر و سرحدلر یئنی دن اورتایا چیخیر. هر بیر دوولت، کندی عئرق و تبعه سینه صاحیب چیخماغا چالیشیر. اگر امونومی بیرلشمه نین تملی ایمیش، نه دن بو زامان باشقا تاوئرلار گورونور؟

منجه، دین، اکونمی، قازانج قازانج دئدیکلری قاچیلمامازلیقلار بیرلشمه ده اونملی دیرلر آمما اوروپالی دوشونورلر، یوزلر ایلین ساواسلاری و سویقیریملاری سونوجو، سئنیرلی عئرق و دیل یئرینه داها گئنیش قاپسالایئجی قاورامی گتیرمیش لر. چون اونلار، غئرق و دیل ایله یاراناق قاوراملارین سونوجو اولاراق میلیونلار اینسانین اولومون، شهرلرین تخریب اولماسین و اکونومینین داغلیب، گئری گئتمه سین دئنه میشلردیر. بونلارین خارابا قوئیماق گوجوندن قاچماق ایسته میشلردیر. بونون ائوچونده، داها بیر گئنیش و داها قاپساملی قاورام یاراتمیشلار. او قاورام داها گئنیش بیر عئرقچیلیقا قوجاق آچسر و کیچیک عئرقچیلیقلاری باغرینا باسیر. اودا "اروپاچیلیق" عئرقچیلیقی دیر.

اوروپاچیلیق عرقچیلیقی، هم دینسل بیر قاورام دیر. هم "آغ" یا "بیاض تنلیلیک" عئرقچیلیقی قاورامی دیر. هم دینچیلیک غئرقچیلیقی دیر. هم "ساری" توکلوک، هم "آب" یا "ماوی" گوزلوک عئرقچیلیقی دیر. هم اوستون و آیریجالیق قاورامین قاپسیر. هم اوستون تکنولوژی صاحیبلیلیگی عئرقچیلیقی دیر. هم "لیبرال"، "بیرئیسل"،"حوقوقسال" و "هیومنلیک" اوستونلوگو عئرقچیلیقین ایچه ری آلان بیر قاورام دیر.

اوروپا و اوروچاپیلیق، کندیسینی اوروپالی اولمایانلارلا قارشی قارشییا قویاراق تانیتیر و تعریف ادیر. کندینی هر ساحه ده گلیشمیش گورور و گلیشمه میش لرایله کندینی تعریف ادر. آسیا، آفریقا، (حتتا آمریکا) قارشیتی بیر دویقو، بیرلیک، اوستونلوک دویور، دویدورور، یاراتیر و بئیین یئخاماقلار، توم اوروپالیلارا زورلار.

اوروپاچیلیق دینی، ایسلام، یهودیت، و توم آسیا میللتلرینه عایید اولان دینلر قارشیتی اورتایا چیخار. حتتا اوروپاچیلیق دینچیلیگی، روس مسیحیچیلیک قارشیتی بئله کندینی تانیتیر. روسلارین جانلارینین بیاض اولماسی، گوزلرینین ماوی اولماسی، ساچلارینین ساری اولماسی اوروپاچیلیق عئرقچیلیقین باخیشین و دوشونجه سین دئییشدیرمز و اونلاری ایچینه آلماز بئله. حتتا روسلاری آپا آیدین دوشما بللرلر.

بونونلادا، کیملر اوروپالی و کیملر اوروپالی دئییل، کیملر دوست، کیملر بیزدن، کیملر دوشمان، کیملر ائوزگه قاوراملاریدا آوروپا عئرقچیلیقیندا آچیقلانیر.

اوروپاچیلیق کیمی عئرقچیلیق، یوزلر مین ایل کوره نین باشقا باشقا یئرلرینده حاکیم اولان بیر دوشونجه ایمیش منجه. هر بیر عئرق، دیل، دین، توپراق، اکونومی کارلارا دایاناراق، بویوک حاکیمییت یاراتمیشسا، ایچدن ایچه بیر داییمی تهلوکه ایله قارشیلاشیر. ایشغال اتدیگی و کندی حاکیمییتی آلتینا آلدیقی توپراقلار، عئرقلار، دیللر،تئز یا گئژ عوصیان بایراقلارین قالدیراجاق و یئنیدن ائوز حاکیمییه تینی قورماق ائوچون ساواشا گیره جکلر دیر. بو دور او داییمی تهلوکه، ایچ ساواشلاری. بولونمک قورخوسو. امنیتسیزلیک قورخوسو. گوونسیزلیک دویقوسو. کیملیکلرینه حاصیب چیخماق حیسی.

بویوک دوولتلر و حاکیمییتلر، بیر زورونلوقلارلا قارشیلاشیرلار. یاائونجه دن تهلوکهلری کونترول اده جکلر یا تهلوکه لری هر گون یاشایاجاقلاردی. یا ایشغال ائولونموشلارین کیملیکلرین و حتتا اولوسلارین و اونلارین اولوسال حاکیمییتلرین رسمی اولاراق قبوللاناجاقلارمیش یادا اونلارلا داییما ساواشمانی گئوز ائونونده توتماق مجبورییتینده قالاجاقمیشدی.

درین و تجروبه لی حاکیمیتلر بو سیاسال، عسگریسال، امنیتسل، کیملیکسال کیمی ایچ چیلیشگیلری یونتمک ایسته میشلر. اونلار بئله، "اوروپاچیلیق" قاورامینا تای قاوراملاری مین لر ایل ائنجه یاراتمیشلار. اونلارین حاکیمییتینده اولان میللتلرین سرحدلر و سئنیرلار بللی اولورسادا، عسگر و اوردو ایله قورونمازلار. هر میللتین کندی قانونو، دیلی، دینی، عورفو، عئرقی، تاریخی، دونیا گوروشو، دوشونجه سی و باخیشی، اکونومیسی، میللی دوولتی، میللی قوروملاری، واردیر و رسمی دیر.

اورنک ائوچون "روس: بیردیل، دین، باخیش، دوشنوجه، تاریخ، عورف، عئرق، توپراق، سئنیر، گوج، ایراده، دونیا گوروشو و فلسفی باخیشی، اکونومی، سیاسال و سایئلی نوفوسلو، عسگری ایراده و بیر نئچه دوولت-میللت توپلولوقلاریندان اولوشان بیر سیاسال سیستیم یا حاکیمییت دیر. روسون رسمی آدی "روس فئدراسیونو" دور. فئدراسیون بیر نئچه مللت-دوولتین بیرلیکته یاشام آنلامینا گلیر.

اونلان بئله کی روسیه ده رسمی دیل روسجا دیر آمما ایگیرمی یئددی (27) باشقا دیللرده رسمیدی. روسیه ده یوز آلتمیش (160) "قوم" (فارس دیللی ویکیپیدیا دئدیگینه گورا) وار. روس حاکیمییتیندن علاوه، سکسن ائوچ (83) فئدرال بولومدن عیبارت دیر کی اونلاردان ایگیرمی ایکی (22)  "ائوزارک جومهوریتلری" (فارسجا جمهوری های خودگردان) یا دوولت-میللت جومهوریلیکلری دیرلر. بیزیم بئینیمیزین یئخانماسی سونوجو، بیلگیمیزده روس حاکیمییتی حاقدا یاریمچیلیق و قارشیچیلیق اساسیندا یئولندیریلیب دیر.

باشصا بیر ائورنک، "آمئریکا بیرلشمیش دوولتلری" دیر. ایران، فارس بئیین یئخاما سیستیمی اونوندا آدین، "روس حاکیمییتلر فئدراسیونو (بیلریگی) تای یاریمچیلیق تانیدیب. فارسجا "ایالات متحده آمیرکا" نه دئمک دیر؟ بونو آنلاماق ائوچون، آمریکانین سیاسی بولومونه گوز آتمالییق. ائوزتله دئسک، آمریکا دئدیگیمیز سیاسال وارلیق، بیر سیاسال دوولندن اولوشماز. بلکی اللی (50) میللت-دوولت، بیر (1) فئدرال حووزه، بئش ائوزارک (خودحختار) دوولت-میللت توپلولوقلاریندان اولاشمیش وارلیق دیر. بونلان بئله، آمریکا بیر بیرینه یاپیشیق توپراقلاردان اولوشمامیش. بلکه آمریکانین ائوچ دوولت-مملکتی اونون توپراقلاریندان آرالی دیر. اونون تیکه لری آراسیندا، کانادا کیمی بویک بیر مملکتده وار. یانی سیاسال و جوغرافیک (توپراقسال) بوتونلوک و یاپیشانلیق، بیر سیاسال وارلیقین اولوشو ائوچون گرکمز.

داها بیر ائورنک، هیندیستان فئدرال جومهوریتی دیر. ایگیرمی یئددی (27) ایالت یا دوولت-میللتدن و یئددی (7) بولگه سل بیرلیکلردن توپلانمیش بیر سیاسال سیستیم دیر. هیندیستان دونیانین ان بویوک دئموکراسیسی دیر. آن آزی بو ساسیال وارلیقدا ائوچ بویوک غئرق یاشیر. 1961 اینجی ایل نوفوس سایئمیندا 1652 دیل دیه دوولت سدنلرینده یئر آلدی. 2001 ایلینین سایئنا دایاناراق، هیندیستاندا 29 دیلده دانیشانلارین سایئسی بیر میلیوندان چوخ دور. 122 ایلده دانیشانلارین سایی دا 10.000 دن چوخ دور. بو ائولکه ده چوخ دینلر وار: ایسلاملیق، هیندیلیلیک، بودایلیک، مسیحیلیک، سیکلیک،جینلیک، زرتوشلوک، بهاییلیک، یهودیلیک، و احمدیلیک کیمی دین لر چوخ دور.

ان سون اولاراق چین مملکه تین اورنک گتیرمک لازیم دیر. "چین خلق جومهوریسی" آدلانان سیاسال وارلیق، 22 اوستان (ایل) دن، 5 ائوزارک بولگه دن (خودمختار) . 4 مئتروپل یا آنا شهرلر توپلوسودور. چیندکی عئرقلار "هانلار"، "ژاوانگ"، "منچو"، "اویغورلار"، "هوییلر"، "میاو"، "توجیا"، "موغول"، و "تببتی لر"توپلوسودورلار. چین دینچیلیق باخیمیندان ایسه کنفیسییوس، بودا، تائو، ایسلام، مسیحی و دینسیزلر توپلانتی سی دیر.

بو ائورنکلرین هپسینده، دینلر، عئرقلار، دیللر، نوفوس میللی دوولتلر توپلولوقو گورونور. اونلاردا بیر عئرقچیلیق یئرینه، بویوک چابادا بیر عئرقچیلیق یاراتماقلا، اونلا بئیین لری یئخاماقلا، داها بیر بویوک عئرقچیلیق یارادیرلار. اوروپا بیلیگی عئرقچیلیقی، فئدراتیو روس عئرقچیلیقی، آمریکا دوولتلر بیلیگی عئرقچیلیقی، هیندیسنان فئدرال عئرقچیلیقی، چین خالق جومولوقو عئرقچیلیقی دا ایچ تهلوکه لرین قارشیسین آلماق و داها کیچیک و سئنئرلی عئرقچیلیقدان قورونما و داها بویوک آدی و گورونتو آلتیندا داها بویوک عئرقچیلیق یاراتماقی آماجلامیش، بئیین لری یئخامیش و اونلارا یئرلشدیرمیش لر آمما هر نه قدر زامان و تکنولوژی ایره لیلر ایسه اوقدر باسقی آلتیندا گیزلنمیش کیچیک عئرقچیلیقلارف اورتایا چیخماغا و ائوز عئرق، دین، دیل و سئنئرلاری چرچیوه سینده میللی کیملیکلرینه ساحخابلانماق اوغروندا چالیشاجاقلار. بو کیملیکلر و عئرقلار اساسیندا، یئنی دوولت-میللتلر اورتایا چیخاجاق و دونیانیبن سیاسال خریطه سین دئییشدیرجکلر دی.

ایالت دئدیکلری سوزون آنلامی نه دیر؟ "ایالت" سوزو، هم قاجار مشروطه آنایاساسیندا همده، بوتون "فئدرال" آدلانان دوولتلرین آنا یاسالاریندا، همده دوولتلرین سیاسال آدلاریندان گورونور. نه دن "ایالت" سوزو بو قدر اونده گلیر و اونون آلتینا، بللی اولسون دییه جیریق چکیرلر؟

بعضی لر "آیالت" سوزون عربجه دن گلمه بیلیبلر. منجه، بو سوز "ائل" سوزوندن دیر کی تورکجه دیر. آنلامی دا، بوگون سیاسیلنمیش"میللت" آنلامینا گلیر. ائل، عربجه ده شعب و شعوب سوزو ایله دیللندیریلیر. ائل سوزو، سونرا عربجه یه گیریب و معناسی  سیاست ائوزره بولونموش توپراق و ائوزارک (خودمحتار) اولان بیر آنلاما دئییشه رک،

یئنیدن تورکجه یه و فارسجایا گئری دونموش.

دهخدا آدلی قزوین تورک یازار، فارسجا یازدیقی سوزلوکده، آیالت سوزونه بئله بیر آچیقلیق گتیریب: "ایالت جایی که دارای چندین حاکم نشین و ولایت باشد مانند ایالت آذربایجان که دارای چندین ولایت و حاکم نشین است. از قبیل خوی و ارومیه و سلماس و اردبیل و جز آن." او یازیر: ایالت، بیله بیر یئردیر کی بیر کاچ حاکیملیک و ویلایتی توتار. آذربایجان ایالتینه تای کی نئچه ویلایت و حاکیملیگه (مرکزی حکومته)

 صاحیب دیر. خوی، ارومیه، سالماس، اردیب وبونلارا تای.

گورونور کی ایالت، یوزده یوز اولماسادا، بیرباغیمسیز ائولکه یه چوخ یاخین شکیلده یونتیلیرمیش. بونون ائوچونده، اونون بیر نئچه حاکیملیگی (حوکومت شهری) و اونلارین یانیندا بیر نئچه ده ویلایت وار.

بونا یاخین سوز، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری" دیر. بورادا ایالت سوزو، "ایستئیت" سوزونون تورکجه-عربجه یه چئوریمی دیر. "ایستئیت" سوزو، اینگیلیسجه ده "دوولت" آنلامیندادیر. آمریکادا دوولت ائوچ آشامالی دیر و سئچمنلرین سئچسمس ایله دوولت باشکانلاری هر ائوچ آشامادا سئچیله رک، ایش باشینا گله بیلیرلر.

سئچگی زامانی بیر دوولتدن باغیمسیز قوروم الی ایله بلله نیر. بو قوروم سئچگینی ایره لی آپاریر. سئچگی هر بیرئیین یاشادیقی یئرده اولور . هر کیم ائوز یوردوندا، محلله سینده سس (اوی) وئره بیلیر. بو سسلرله، آن باشداایالتلرین حاکیمی سئچیلیر. هر شهرین بلدییه باشکانی و شهر پارلیمان یا شورا عوضولری و هابئله، فئدرال جومهورلوق باشکانی آدایلاریندان بیریسیده باشکان سئچیلیر. بو یونتیم سیستیمینده، شهرلر ائوزلرین یونتیرلر. ایالت باشکانی شهرلرین ایشله رینه و ایشچیلرینه قاتیلابیلمز. ایالت ئوولتی ده ایالتین ایشلری ایله مشغول دور. فئدرال دوولتده اونلارین ایشلهرینه قاتیشابیلمز. اولابیلرکی شهر باشکانتلاری ایالت باشکانلاری ایله و ایالت باشکانلاریدا فئدرال جومهور باشکانی ایله یولا گئتمه سینلر کی هئش بلکه قارشی قارشییا بئله گلسین لر. ایالتلرین کندی پارلیمانی وار و کندی قانونلارین یازماق و پوزماق حاققی وار.

بس، ایالتین باشکانی مرکزده کی دوولته باغلی دئییل. اوندان امیر آلماز. اونون پروقراملاری، ایالتین کارلارینا گلمز ایسه، اونلارا قوشولماز. ایالتی، شهرلر و ایالت پارلمانی ایله بیرلیکده ایرلی آپارارلار. هر باخیمدان اولورسا اولسون، اونلار ایالتین میللی چیخارلارینین ضامینی دیرلر. گوروندویو کیمی ایلالت "دوولت-مملکت" دئمک دیر.

اوستان بوندان چوخ فارقیلی دیر. اوستانین مودورلرین و حاکیملرین مرکز گونده ریر. اونلار شهر و اوستان خالقینا و شورالارا جاواب وئرمک زوروندا دئییرلر. اوستاندا هئش بیر ایش مرکزین امری و برنامه سی اولمازسا، باشلانماز. اوستانین وئرگیسی، مرکزده توپلانار. مرکزین صلاحی ایله پای بولوش اولار. اصلینده، مرکزین قوللاری، اوستانلاردا، مرکزین سیاستلرین آپارارلار.

بوردادیر کی عئرق اورتایا گلیر. اسکی چاغلاردان بری، هر ایالت یا مملکتین ایشلرین او مملکتین یا ائلین اهالیسینین الینده ایدی. بو مملکتین اهالیسی ده دیلده، دینده، قان دئدیکلری قونودا، عورفده، گلنکلرده، گورنکلرده، قانونلاردا، میللی و ائلسل ایستکلرده، گوجو و کوجلولویو الده اتمکده، اکونومینی گوجلندیرمکده، ایش یاراتماقدا، ایشسیزلیکله ساواشدا، امنیتده، ائورتمه ده، تورکتمه ده، ایحراجاتدا (صادرات)، ایدحالاتدا (واردات)، او شهرین و او ایلین اینکیشافینا و گئنیشله مه سینه باشقا یئرلردن داها چوخ ماراقلی و ایستکلیلردیرلر.

بو ایستک، بو شهرچیلیک، ایالتچیلیک هر ساحه ده کندیسینی آپا آیدین گوزلره وورور. اورنک اولسون دئیه، فوتلال یاریشلارین گوز ائونونده توتالیم. هر ایل و شهر کندی تیمین (تاکیمین) دستکلر. اونلا غورولانیر. اودوزورسادا، کدرلنیر. بو دوشونجه نی کندی ایله هر یئره گئدیرسه ده آپاریر.

اوروپا و آمریکا عربلردن، تورکلردن، چینلی لردن، هیدیستانلیلاردان و ... رنگیلی اینسانلاردان کوچمن اولاراق ایچینه آلیر. آمیرکانین توم توپلوملاری کوجمن دیرلر. گئچمیش یاخین یا بیر آز اوزاق زامان آمریکا ایالتلرینه گوچموش لر. بعضی آداملاردا هم آمریکالی همده کندی ائوکه سینین ویوتداشی اولاراق، ایکی سیاسال و ایکی پاساپورت کیملیکلرین داشیرلار.

یورو بودور کی بو دوروملاردا، بو آداملارین عئرقی ناسیل بلله نیر؟ بو قونودا، اروپالیلار و آمریکالیلار عئرق آنلامین قاندان، دیلدن، دیندن آلاراق، سئنئرلار ایچینده بولونان توپراقلارا، دوولته، دوولتین گوجونه، اکنومیه، تکنوولوزینین وئردیگی گوجه، ریفاها، تعلیم سیستیمینه، ایش یاراتماق گوجونه، و ... میلی ایماژلارا یونتلتمیشلر. بورادا عئرقین مهناسی هم توپراق بوتونلوگو، همده دوولتین دونیا ائوزرینده اولان ایمازی و کوجونه، یونتلتمیش دیر. آمما دئیدیگیمیز کیمی، شهرچیلیک و ایالتچیلیک عئرقیدا یئرینده دیر. بونلاری قوروماق، بئیین لری قولایجا یئخاماق ائوچون ده، مین لر بئیین یئخاماقوروملاری، قوروپلاری، دوستلوق قوروپلاری، ایش و یاتیریم قوروم و قوروپلاری یارانیلمیش و اینسانلارین بئیین گوجون، ایش گوجون و یاتیریم گوجون بو یولدا یونتیرلر. سونوجدا، اینسانلاردا و بیرئیلرده بونلاری کندی ایراده لری ایله یاپدیقلاری نی دوشونورلر. بو ایسه، فیلمین ان هیجانلی و دوشونمه لی یئریدیر.

 سون سورو: بس نه دن، عئرقچیلیقلا ظاهیرده ده اولسا، قارشی چیخیرلار؟

چونکو، دئئلتلرین یارادیب، سیستیمنلرین قوروبلار. دئئلت و سیستیم ائوز ائوزونه ایشلیر و ایشلری ایرلی گوتورور. ایندی، داها عئرق سوزجویونه احتیاجلاری یوخ دور. عئرقا ایحتیاج دویما زامانی گئچیب، گئدیب دیر. ایدنی اگر عئرقی سیاست مئیدانینا، آیدینلیق جادده سینه گتیریرسه لر،باغیمسیز اولمایان میللتلر، سومورگه لشمیش ائللر و خالقلار، عئرق قاورامینا ایویاراق، قورتولوش و کندی میللی مارقلاری ائوزرینه، میللی دوولتلرین قورماغا چالیشیرلار. بودا، قورولموش دوولتلرین مارقی و ایسته گی دئییل. چونکو اونلاری دوزنین، کارلارین، سومورگه چیلیگینین اوستون آچار. "عئرق یوخ دور و یالاندیر" سوزونه اینانانلار اویانسالار، دونیا خریطه سی ده دئییشر. بودا جاکیم گوجلرین صلاحینه دئییل. بو بئیین یئخاماقین داوامی گرکیر. چون کو حاکیملر، دوزنی بئله قورموش و بو دوزنه، بئیین یئخاما سیستیمی بو طور دوشونجه لری سئرامیش دیر.

یازار یازدی :بیر ائولکده کی عئرقچیلیق عر یانی توتموش و یایقینلانمیش، حتتا عئرقچیلیقدان ضرر گورنلریده، بو خسته لیکدن قاچانمازلار.

بو جومله نی ایرانا قایتارساق، بو آنلام دوغرو گورونور. ایراندا، گئچمیش یوز ایلده ایران و فارس عئرقچیلغی و اوستونلوگو هر ساحه ده، اوکوللاردا، اونیوئرسیته لرده، کیتابلاردا، قازئتلرده، درگپیلرده، فیلیملرده، دیزلیلرده، گولمه جلرده، اویونلاردا، یاریشلاردا، دوولت ایشچیلرینین توم سوییه سینده، اویرتمنلرده، اونیوئرسیته و دین خوجالاریندا، موزیکلرده، تویلاردا، و ... یایئلمیش و بو باخیش و آنلایئش، توهین و تحقیر حساب اولمور. دوغال بیر تاوئر دیر. اگر بیر کیمسه بو سیستیم یا بو تاوئرلارلا قارشی دورورسا، او گوناهلانیر. او دئشلانیر. اوبولوجولوگه محکوم اولور. اونون دوزومو و چیخاری یوخدو دئییلیر.

هر کیم اولور اولسون، یوز ایللیک سیاسال، توپلومسال، میدیاسال، پارتیسال، ایشسل، ایران و فارس عئرقچیلیغین اتکیسی آۀتیندا قالاراق، بونو یاشامیش. اونا بولاشمیش. اونو کندی ایله داشیر. ایستر بیلسین، ایستر بیلمه سین، ایران و فارس عئرقچیلیغینین قوربانی دیر. بو خسته لیگی هم داشیر همده یایئر. توپلوم هر گون داها دالی گئدیر. بو عئرقچیلیق، فارس و ایران چیلیق ائوزرینه قورولموش آممااونا رئآکسیا اولاراقدا، قارشی ایشلک دوروما گله بیلیر. یعنی، تورکلر، عربلر، بلوچج لار، لورلار، گیلک لر، مازنی لر، و ... ایرانچیلیق و فارسچیلیق عئرقچیلیقی ایله روحسال خسارت گورموشلر وجوربه جور خسارتلری ده کتدی یاشاملاریندا دا یاشامیشلار. ایندی اگر فارسلیقا و ایرانچیلیقا قارشی آیاقا یالخارلارسا، عجبا عاینی "هوجومچو عئرقچی" تالوئرلاری فارسلارا قارشی آپارمیه جکلر؟ چون اونلار بو خیته دلیکلره معروض قالمیش و اونلاری منیمسه میشلر و ایچلیرندن بیر پارچایا دونموش. یانی، اگر بیر گونلر، او آشئری ایرانچیلیق وفارسچیلیق، تورکلری، عربلر، بلوج لاری و ... تحقیر اده رک، بئیین لرین یئخارمیش، اونلاری تسلیمه زورلارمیش، فارسا بنزه مه یه چهد ادرنمیشلر، فارسلاشماغی توهین و تحقیرلردن چیخیش و قورتولوش یولو بیلرمیشلر، ایندی کی کندی میللتچیلیک لرینه دونورلر، ایچلرینده کی کوتوکلنمیش و یوغونوموش حیقارت دویقولاری ایله نئجه باش اده جکلر.

ایران و فارس عئرقچیلیقیندا ان چوخ ضرر گورن تورکلر ایله عربلر دیرلر. آمما تورکلر عربلردن داها درین خسارتلر آلمیشلار. نیه کی ایران-فارس سیستیمی تورکلرین بئیین یئخاما ائوزرینده قورولموش. اگر تورکلر کی ایراندا یاشایان توم میللتلردن نوفوسو چوخ دور، بئیین لری یئخانیلیرسا و فارسلاشیرلارسا، فارسلا تورک بیرلشیر و اوبیری میللتلری قولایجاسینا ازیه بیلیرلر.

بونون ائوچون دور کی عربلر، بلوچلار، لورلار، کوردلر، حتتا بیر ائولچوده بئله مازنی لر و گیلکلر کندی گلنکلر، گورنکلر، عورفلر، گئییم لر، تاریخ، دیل و ...قوروموشلار و ساخلامیش لر. اگر عربلرین، بلوچلارین، لورلارین، کوردلرین شهرینه گئدیلیرسه، سومورگه چی گئییمیندن تانیلیر. آمما تورک شهرینده، فارسلار تورک بیر بیریندن آیرت اتمک چوخ  زور اولوب. بودا تورکلرین داها درین یئیینلرینین یئخاماسینا بیر عالامت دیر.

یازار دئدی: هئش کیم توم حالدا بو خسته لیکدن کندینی قورتارابیلمیز. بو سوز چوخ دوغرو دور. نیه کی ایرانی بیر گوله بنزه دین کی اورادا آداملار بالیقدیرلار. ایران و فارس سیستیمی گولون سویونا فارسچیللق و ایرانچیلیق زهری قاتمیش. هبیر هر قورتوم بیلگیده، زهرلنمیشیک. ایندی کی منیم اللی یئددی یاشیم وار، بونون بیر چوخون، زهرلی ایران و فارس هاواسینداف دیلینده، دووشونجه ئسینده، کیتابلاریندا و ... یاشامیشام. ایندی کی من زهری جانیمدان آتماغا چالیشیرام، عجبا او زهرلرین هامیسین جانیمدان، روحومدان، دویقولاریمدان، تاوئرلاریمدان آتابیلرمی یم؟ منجه؛ بو واراولاسی بیر دوروم دئییل. ,جحبا بیز بو خسته لیگی توتدوقوموز حالدا، بونا قارشی آشی (واکسینه) اولماق ایمکانیمیز وار می؟ منجه وارسادا، چوخ آشاغی بیر واراولاسیلیق دیر. بونوندا یولو، تورکچولوک، فارس دیللی میدیانین ترکی، تورک یازارلارین کیتابلارین، فیلیملرین، دیزیلرین، و ... اوخوماق، دینله مک و منیمسه مک دن گئچیر. اگر ده  هر بیر قونودا تورک دوشنجه سی ایله فارس دوشونجه سی قارشی قارشییه گلدیف بیز تورکلر دوز دوشونور دییه، تورکچولرین یانلاریندا دورمالی و اونلارا تای دوشونمه لییکم. 

بورادا، بونودا بیلمه لییک کی ایران و فارس سیستیمی نفت پولو گوجو ایله دونیادا بیر چوخ یازارلاری آلمیش و ایران حاقدا بیر سورو یالان پاران تاریخسل کیتابلار یازدیرمیشلار. بو کیتابلار، ان یون بیلیمسل کیتابلار اولاراق، دونیادا، او جومله دن تورکلرین آکادئمیسینلرینین آراسیندا وحی کیمی قبوللانمیش. اونلاریندا بئیین لرین یئخامیشو بعضی تورکلرده، یازارلارین هئیبتیندن ائلکئیه رک، او کیتابلاری و ایچه ریکلرین نقد (دارتیشما) قونوسو اتمزلر و بیعض فیکیرسیز حایوانلارا تای، اونو قبول اده رک، تقلید ادرلر و اونلارلا پوز بئله وئریرلر. بونلارادا اینانمامیز گرکیر.

یازار بورادا "خیال گوجوندن" دانئشیر. خیال گوجوف اینسانلار حیئوان اراسیندا اولان ان بویوک فارق دیر. حیوانلار بلکه ده خیال اده بیلمیرلر. یادا خیال گوجلری چوخ کیچیک دیر. اینسانین ان ائوزللیگی خیالینین وار اولماسی و خیال قورما گوجونه مالیک اولماسی دیر. اینسانین بو گوجو، اونا بو ایمکانی وئریر که یوخ و اولاناقسیزلارین اولوشون خیال گوجو ایله اولدورسون. یاراتسین. بو همن ذهنسل بیر دونیادیر. اوتوپیالارین، آرمانشهرلرری خیالدا قورارلار. یئنیلیک لری، خیالدا یارادارلار. اگر بیر بیرئی یا بیر ائل و میللت قورتولوشون، آزادلیقین، ایستکلرین، ائوزونون لیاقتین، اونا یاراشانلاری، یاشامینین نئجه لیگین، کئچه جکدن قورتولماسین، جکه جیگینین یارانماسین، حاقلارین و دونیاسین بئنینده قورابیلمیرسه، یارادابیلمیرسه، خیال گوجونون کئیفین سوره بیلمیرسه، اولو بیرئی و اولو بیر توپلوم، اولو بیر ائل و میللت دیر.

اگر وطنین قورتولوشون ایستسرسن، اگر آزادلیق، آگر میللی حکومت، اگر تورکلره یاراشان بیر یاشام ایستیرسن، اگر تورک دونیاسی بیرلشسین ایستیرسن، بونلارین خیالین یاراداجاقسان. خیالیندا بئله بو یاشامین کئیفینی سوره جکسین. او. وطنهف میللته، میللی حاکیمییته کندینی باشکان، وزیر، مودور، کوماندان، و ... گوره جکسین. و او خیالا اویقون و یاراشان بیر داورانیش، دوشونجه، تاوئر، حرکت و ... اده جکسین. خیال، یول گوسته ریجی  و خریطه دیر. هر بیر شئیی خیال اتمک، اونون تمرینی و مشقی دیر. کندیمیزی تعلیم دیر. بئینیمیزی و تاوئرلاریمیزی دئییشدیرمک یولو دور. بو یولون سونو، خیال اتدیگیمیز، سونوج و دونیا دیر.

یارا بیر نئچه یئرده "وار اولوش"دان سوز آچیر. وار اولماق، یانی نه مه نه؟ بیر اوروپالی دوشونور دئمیش "چون من دوشونورم، بورادان بیلیرم کی من وارام." بو دوشونور، اوردان بیلیر و ایمان گتیریر کی بیر خیال دئییل، بیر یوخلوقون کولگه سی دئییل کی دوشونور. دوشونجه و خیال بیر شئیین سونوجودور. او شئی اینسانین وار اولوشو دور. ایندیده، اگر بیز دوشونوروک، خیال قوروروق، اگر دوشونمه و خیالدا ائوزوموزو "تورک" و "آزربایجان تورکئ"، هابئله بیر "تورکچو" تانیتیریق و تعریف ادیریک، پس بیز واریقو اگر ایندی، بیر تک دئییلیز و جچوخلو دوشونجه لر وار کی بیر بیلرایله قونوشور و آل وئر ادیرلر، یعنی بیز چوخلوقوق. توپلوموق. توپلومسال دوشونور بیر وارلیقیق. اوندا، بیز بیر یئرده یورتدا یاشیریق. چون واریق. او یئر و یورد بیزیم وطنیمیزدیر. بیز او وطنه عایید و او وطن بیزه عایت دیر. بیزی وطندن، وطنیده بیزدن آیئرماق اولماز. نه دن؟ چون، واراولوشوموزدا، بیز اونا، اودا بیزه، باغلییق. بیز اونلا اولاراق بیزله شیریک. چون بیز بیر وارلیق اولاراق، بوشلوقدا یاشامیریق. بلکه یئر گیچیلی گوجو بیزی بورایا میخبامیش. بیزی بورادا ساخلامیش. بورا ایله بیز، بیللهشه رک وار اولموشوق. بورا اولماسایمیش، بلکه بیزده اولمازمیشیق. هر نه دن دولایی، بیز بورداییق. کیملیکلریمیزین تعریفی بورا ایله و بورا اولماماقلار باغلی و بورایله بیرلیکده تعریف اولونور و تعریف ادیریک کندیمیزی و وطنیمیزی.

کیمسه بیزیم بو تعریف لریمیزله قارشی چیخانماز. چون او بیز دئییل. بیزده او دئییلیز. او بورالی دئییل. بیزده اونون اولدوقو یئرده دئییلیز. کیمسه بیزی بورادان قالدیرا و کوچدوره بیلمز. بوش سوزله ره فیکیر وئرمییه لیم. بیریسی ایسترسه، دورسون، گلسین و گوجو چاتارسا، بیزی بورادان باشقا بیر یئره کوچدورسون. بو بیریسی دونیا و اولوسلار آراسی یاسالاردان خبرسیز اولمالی کی ایچی بوش سوزلری ایفاده ادیر.

انصافعلی هدایت

تورنتو - کانادا

17.05.2022