بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 546
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار
لامعینین «مسنوی»سی: کربلا خاطیرهسی، عثمانلی تورکجهسی، الیازما خَطّی و بیر نوسخهنین گیزلی تاریخی
دو گونلوک الیازما آراشدیرماسینین علمی نتیجهلری
بیر الیازما، بیر نئچه تاریخی قات
بیر الیازما کیتابینی آچدیغیمیزدا، قارشیمیزدا یالنیز بیر یازارین متنی دایانمیر. او کیتابین هر ورقی، هر سطری، هر بیر خَطّی و حتی بوش قالمیش صحیفهلری بیر نئچه یوز ایللیک تاریخی اؤزونده ساخلامیش اولا بیلر.
بو دفعه فرانسانین ملی کیتابخاناسینین (Bibliothèque nationale de France) دیجیتال مجموعهسینده ساخلالان، لامعی آدی ایله باغلی بیر عثمانلی تورکجهسی مسنویسینی آراشدیرماق اوچون ایکی گون بویونجا نوسخهنین ورقلرینی بیر-بیر گؤزدن کئچیردیک.
بو آراشدیرمانین اساس مقصدی یالنیز شعرلری اوخوماق دئییلدی. بیز بیلمک ایستهییردیک کی، بو اثری کیم یازیب، کیمین ایستهیی ایله نظمه چکیب، هانسی تاریخی محیطده یارانئب، الیمیزدهکی نوسخهنی کیم کؤچوروب و کتابین اصلی متنیندن سونرا اونون ورقلرینه کیملر نئلر یازیبلار؟
آراشدیرما بویونجا بیر مسئله گئتدیکجه آیدینلاشدی: بو الیازما یالنیز کربلا واقعهسینی نظمه چکن بیر ادبی اثر دئییل، هم ده عثمانلی تورکجهسینین تاریخی، کتابت صنعتینین اینکیشافی، دینی خاطیره و کتابین سونراکی ایستیفاده تاریخی اوچون اهمیتلی بیر منبعدیر.
۱. لامعی، سلطان سلیمان و سینان بگ
متنین ایچریسینده شایرین آدی «لامعی» اولاراق گؤرونور. بیر یئرده شایر اؤزونه خطاب ائدهرک دئییر:
«لامعی بو درده پایان اولمایا»
بو مصرع شایرین تخلّصینی تانیماغیمیز اوچون اهمیتلیدیر. لاکین تخلّصین متنده اولماسی، الیمیزدهکی نوسخهنی شایرین اؤز الی ایله یازدیغینی گؤسترمیر. اثرین مؤلفی ایله اونون سونراکی ناسخی ایکی آیری شخص اولا بیلر.
متنده سلطان سلیمانین آدی و دفـتردار سینان بگین بو نظمین یارانماسینا سبب اولدوغو حاققیندا دا معلومات وار.
بو معلومات اثرین تاریخی محیطینی تانیماغا یاردیم ائدیر. عثمانلی ادبیاتینین شانلی بیر دؤورونده، سارای و ادارهچیلیک محیطینه یاخین بیر شخصین کربلا حاققیندا شعر یازیلماسینا علاقه گؤسترمسی، اؤز-اؤزلویونده آراشدیرمایا لایق بیر مسئلهدیر.
بورادا مهم بیر علمی فرق وار: اثرین تألیف تاریخی، الیمیزدهکی نوسخهنین کتابت تاریخی و کتابین سونراکی صاحبلرینین یاشادیغی تاریخ بیر-بیریندن آیری تعیین ائدیلمهلیدیر.
اثرین سلطان سلیمان دؤورو ایله باغلانماسی، نوسخهنین ده حتماً او دؤورده کؤچورولدوغو معناسینا گلمیر.
۲. کربلا واقعهسی و عثمانلی ادبی خاطیرهسی
مسنوینین اساس موضوعلاریندان بیری امام حسینین کربلادا اؤلدورولمهسی، اهلبیتین چکدیگی مصیبت و بو واقعهنین مسلمانلارین جمعی خاطیرهسینده توتدوغو یئردیر.
شایر واقعهنی یالنیز تاریخی حادثه کیمی نقل ائتمیر؛ اوخوجونو دا بو مصیبته شریک اولماغا، آغلاماغا، عبرت آلماغا و معنوی مسئولیت دویماغا چاغیریر.
متنده «ای مسلمانلار» خطابینین تکرارلانماسی بو باخیمدان اهمیتلیدیر.
بیز بو خطابین بیر نئچه فصله یاییلدیغینی گؤردوک. شعرین بیر چوخ یئرینده ماتم، گؤز یاشی، توبه، نجات و آخرت امیدی بیر-بیرینه باغلانیر.
بو اثرین علمی اهمیتلی طرفلریندن بیری ده بودور کی، کربلا خاطیرهسینی یالنیز بیر مذهبی گروهون ادبیاتی ایله محدودلاشدیرماغین دوغرو اولمادیغینی گؤستریر. عثمانلی محیطینده ده امام حسین و اهلبیت حاققیندا گوجلو بیر ماتم و محبت دیلی موجود ایدی.
لاکن ادبی متنی تاریخی شاهدلیکدن آییرماغیمیز لازیمدیر. شایرین واقعهنی نئجه روایت ائتمهسی، کربلادا باش وئرن هر بیر حادثهنین مستقل تاریخی اثباتی دئییل؛ او، هم ده شایرین یاشادیغی دؤورون دینی و ادبی دوشونجهسینی عکس ائتدیرن بیر متندیر.
۳. تکرارلانان بیتلر: ناسخ خطاسی، یوخسا شایرین قصدی؟
ایکی گونلوک آراشدیرمامیزین ان اهمیتلی نتیجهلریندن بیری شعرین مختلف فصلهرینده تکرارلانان بیتلرین تعیین ائدیلمهسی اولدو.
بونلارین آراسیندا بو معنایا گلن بیتلر وار:
«گر نجات ایسترسهگوز اوددن ابد
گؤز یاشیندان ایستهگوز هر دم مدد»
و:
«گر طلب ائیلرسهگوز فردوسرا
ائیلهگوز بادی سحروش هر دم آه»
بو بیتلرین اوخونوشوندا بعضی حرف و کلمهلرین دَقیق ضبطی هله مقابله طلب ائدیر.
ایلک باخیشدا بیر بیتین تکرارلانماسی ناسخین گؤزونون سطیردن سطیره قاچماسی یا کؤچورمه خطاسی کیمی گؤرونه بیلر.
آنجاق بیز بو بیتلری مختلف حکایت و فصلهلرین سونوندا بیر نئچه دفعه گؤردوک.
بو وضعیت بیر باشقا احتمالی گوجلندیریر: شایر بو بیتلری ماتم شعرینین تکرارلانان نداسی، یعنی بیر نوع ادبی ترجیع یا نقرات کیمی ایشلتمیش اولا بیلر.
بو نتیجهنی قطعیلشدیرمک اوچون باشقا نوسخهلرله مقابله لازیمدیر.
بورادا بیر متدولوژی مسئلهسی ده وار. اگر بئش نوسخه بیر اوریجینال نوسخهدن، یا بیر-بیرینین اوزوندن کؤچورولوبسا، اونلار بئش مستقل شاهد حساب ائدیله بیلمز. نوسخهلرین شجرهسی، اورتاق خطالاری، اکسیک بیتلری و اضافهلری آراشدیرئیلمالیدیر.
متن تنقیدینین اساس مسئلهلریندن بیری ده بودور.
۴. خَطّین کیملیگی: بیر ال، یوخسا بیر نئچه ال؟
آراشدیرمامیزین ایکینجی بؤیوک بؤلومو پالئوقرافی، یعنی قدیم یازیلارین علمی اینجهلنمهسی ایله باغلی ایدی.
بیز مخصوصاً ۲۳، ۳۱ و ۳۹-جو ورقلرده و کتابین سون بؤلومونده یازی خوصوصیتلرینی مقابله ائتدیک.
بیر نئچه حرفی آیریجا ایزلهدیک:
الف: بعضاً اوزون و سولا مایل، بعضاً قیسا و «ر» حرفینه یاخین گؤرونور.
میم: بعضی کلمهلرده سون قیسیمی تدریجاً اینجهلیر و مرکب کاغیذ اوزرینه یومشاق شکلده یاییلیر.
لام: بعضاً اؤزوندن اؤنجهکی حرفه آسیلی کیمی گؤرونور.
سین و شین: بیر یئرده دیشلری آیدین، باشقا یئرده اوزون و دیشرسیز شکلده یازیلیب. بعضی سؤزلرده سینین آلتیندا اوچ نقطه ده گؤرونور.
کاف: مختلف اؤلچولرده و فرقلی قلم حرکتلری ایله قورولوب.
نون: بعضی بیرلشمهلرده قلمین حرکتینی دایاندیریب یئنیدن باشلاتماق اثرلری گؤرونور.
بونلارین یانیندا سطیرلرین مییلی، کلمهلرین بیر-بیرینه یاخینلاشماسی، حاشیه خطلرینی کئچمهسی و قلمین باسقیسی دا اینجهلندی.
۳۱-جی ورقده بعضی سطیرلرین سول طرفه دوغرو آشاغی انمهسی مخصوصاً دیققتی چکیر.
۳۹-جو ورقین آرخا اوزونده شعر، آیریجی خطلر و نثر بؤلوملری آراسیندا حرف شکللرینی مقابله ائتدیک.
بو مشاهدهلر اساس متنین، بعضی باشلیقلارین و سونداکی تماملانما عبارتینین بیر ناسخ طرفیندن یازیلماسی احتمالینی گوجلندیریر.
آنجاق «بیر نوع خَطّ» ایله «بیر نفرین الی» بیر معنا داشیمیر. قطعی تشخیص اوچون عینی حرفلرین کافی تعداددا نومونهسی، قلم حرکتلری و ممکن اولدوغو قدر اصل نوسخهنین یاکی کیفیتلی رنگلی تصویری مقابله ائدیلمهلیدیر.
یازینین نسخ، تعلیق و نستعلیق خوصوصیتلرینی بیرلیکده داشیماسی دا آراشدیرمایا لایقدیر. بو مرحلده اونو قطعی اولاراق یالنیز بیر خَطّ آدی ایله محدودلاشدیراق دئیه بیلمریک.
۵. ایملا، دیل و ناسخین الینی تانیماغین حدلری
متنده «ایستهگوز»، «ائیلهگوز»، «بندهگوز»، «لطفگوز» کیمی فعل و خطاب شکللری دیققتیمیزی چکدی.
بو کلمهلر عثمانلی تورکجهسینین تاریخی مورفولوژیسی و ایملاسی باخیمیندان اهمیتلیدیر.
بیر نوسخهنین مختلف یئرلرینده عینی کلمهنین عینی شکلده یازیلماسی، متنین دیل و ایملا بیرلیگینی آراشدیرماغا یاردیم ائدیر.
لاکن بوندان بیر باشا «همهسینی عینی شخص یازیب» نتیجهسینی چیخارماق اولماز.
چونکی ناسخ اؤنوندهکی نوسخهنین ایملاسینی ساخلامیش اولا بیلر. بیر طرفدن ده عینی ناسخ بعضی سؤزلری مختلف شکلده یازا بیلر.
بونا گؤره دیل خوصوصیتلری، حرفلرین فیزیکی قورولوشو و متنین نوسخهلر آراسی ایلیشکیسی بیرلیکده آراشدیرئیلمالیدیر.
۶. کتابین سونونداکی «تمت الکتاب»
مسنوینین سونوندا بو عبارت گؤرونور:
«تمت الكتاب بعون الله الملك الوهاب»
یعنی: «کیتاب، بخشنده پادشاه اولان اللهین یاردیمی ایله تمام اولدو.»
بو عبارتین وارلیغی متن واحدینین تماملانماسینا ایشاره ائدیر.
آنجاق بیز هله بیلمیریک کی، بو عبارتی شایر اؤز متنینین سونوندا یازیب، یوخسا ناسخ کتابی کؤچوروب قورتاردیقدان سونرا اضافه ائدیب.
بونو آیدینلاشدیرماغین ان یاخشی یوللاریندان بیری مستقل نوسخهلرین سون بؤلوملرینی مقابله ائتمکدیر.
اگر عبارت بیر-بیریندن مستقل نوسخهلرده ده وارسا، اونون اؤنجهکی متن عنعنهسینده موجود اولماسی احتمالی آرتار. لاکن بو دا عبارتین حتماً مؤلف طرفیندن یازیلدیغینی تکباشینا اثبات ائتمز.
۷. ۴۵-جی ورق: شعر کتابینین ایچریسینده بیر پادشاه قانونۇ
آراشدیرمانین ان گؤزلنیلمز نتیجهلریندن بیری ۴۵-جی ورقین آرخا اوزونده (45v) قارشیمیزا چیخدی.
بورادا اصلی مسنوی متنیندن فرقلی بیر یازی ایله عثمانلی ادارهچیلیک و حقوق تاریخینه عاید بیر متن یازیلیب.
باشلیغی تقریباً بئله اوخونور:
«قانون پادشاهی، بیتالمال و مال غایب و مال مفقود خصوصنده»
متن، وارثی اولمایان شخصلرین مالمُلکونون نئجه ضبط ائدیلمهسی، قاضی و عاملین مسئولیتلری، امانت ماللارین دفتره کئچیریلمهسی و وارثین سونرادان اورتایا چیخماسی حالیندا مالین نئجه قایتاریلماسی حاققیندادیر.
بیزیم اوخودوغوموز بؤلوملرده آلتی آیلیق مدتدن ده سؤز آچیلیر.
بورادا بیر حقوقی متنله ادبی اثر بیر فیزیکی کتابدا بیرلشیر.
بو قانون متنینی کیمین، نه واخت و نه مقصدله کتابین سون ورقینه کؤچوردویو هله معلوم دئییل.
ممکوندور کی، کتابین سونراکی صاحبلریندن بیری بو بوش یئردن اؤزونه لازیم اولان بیر قانون متنینی ساخلاماق اوچون ایستیفاده ائدیب.
لاکن بو یالنیز بیر احتمالدیر.
قانون متنینی سلطان سلیمانین اؤزونه نسبت وئرمک اوچون ده هله کافی دلیل یوخدور. عثمانلی قانوننامهلری ایله مقابله آپاریلمالی، مخصوصاً حقوقی عبارتلر و حؤکملرین عینی اولوب-اولمادیغی یوخلانمالیدیر.
یازینین اصلی شعر متنیندن فرقلی اولماسی آیدین بیر مشاهدهدیر؛ آنجاق بو فرق هم ناسخین باشقا شخص اولماسیندان، هم ده رسمی کتابتله گوندلیک عملی یازینین فرقلیلیگیندن دوغا بیلر.
۸. ۴۶-جی ورق: کتابین سونراکی اوخوجولاری
۴۶-جی ورقین آرخا اوزونده (46v) بیر نئچه آیری تورکجه و عربجه شعر، دینی عبارت و نَصیحت یازیسی گؤرونور.
بونلار اصلی مسنوینین معمولی ادامهسی کیمی گؤرونمور.
بیر یئرده بو معنایا گلن تورکجه بیت وار:
«بیلمیینجه عاشیقین صدقین، وفا ائتمز حبیب
گؤرمیینجه خستهنین دردین، دوا ائتمز طبیب»
بو بیتده عشق، صداقت و طبیبلیک تشبیهی بیر-بیرینه باغلانیر.
باشقا بیر یئرده عربجه بو عبارت گؤرونور:
«الطرق إلى الله بعدد أنفاس الخلائق»
یعنی: «اللهـا گئدن یوللار مخلوقاتین نَفَسلری سایینجا چوخدور.»
بو عبارتی دینی-تصوفی بیر کلام کیمی قید ائتمک اولار. اونون معتبر حدیث اولوب-اولمادیغی آیریجا تحقیق ائدیلمهلیدیر.
ان دیققتچکن یازیلاردان بیری ایسه بودور:
«هذا زمان السكوت وملازمة البيوت والقناعة بالقوت والتوكل على الحي الذي لا يموت»
معناسی بئلهدیر:
«بو، سوسماق، ائولرده قالماق، الده اولان روزی ایله قناعت ائتمک و اؤلمز اولان اللهـا توکل ائتمک زمانیدیر.»
بو عبارتین سیاسی بیر معنایلا یازیلماسی ممکوندور. شاید یازی صاحبی اؤز دؤورونون قاریشیقلیغیندان، تهلوکهلریندن یا اجتماعی وضعیتدن شکایت ائدیب.
لاکن اونون دینی زهد و فتنهدن اوزاقلاشماق فکری ایله باغلی اولماسی دا ممکوندور.
یازینین تاریخی و صاحبی معلوم اولمادیغی اوچون، اونون سیاسی معنایسینی قطعیلشدیرمک دوغرو اولماز.
بو ورقدهکی مختلف یازیلار کتابین بیر دؤورده یالنیز اوخونماق اوچون دئییل، هم ده نَصیحت، شعر و دینی کلام ساخلاماق اوچون ایستیفاده ائدیلدیگینی دوشوندورور.
۹. مۆهورلر و پروونانس مسئلهسی
کتابین اول و سون ورقلرینده مۆهور اثرلری ده گؤرونور.
بیز ۱-جی ورقین اؤن اوزوندهکی (1r) مۆهورله ۴۶-جی ورقین آرخا اوزوندهکی (46v) اثرین بیر-بیرینه بنزدیگینی مشاهده ائتدیک.
بو بنزرلیک ایکی اثرین عینی مۆهورله باغلی اولماسی احتمالینی یارادیر.
آنجاق مۆهورون عکسینه دوشمهسی، قارشی ورقدن مرکب کئچمهسی یا کاغیذین آلت قاتینی گؤسترمهسی کیمی احتماللار آیریجا یوخلانمالیدیر.
مۆهورلرین متنینی و شکلینی قطعی اوخومادان اونلاردان کتابین صاحبی و تاریخی حاققیندا نتیجه چیخارماق اولماز.
فرانسزجا قیدلر ده آراشدیرمانین آچیق قالمیش مسئلهلریندندیر. اونلارین دَقیق اوخونوشو کتابین فرانسه مجموعهسینه نئجه و نه واخت داخیل اولدوغونو آیدینلاشدیرا بیلر.
۱۰. نوسخه کاملدیر، یوخسا ناقص؟
بو سوآلا حله قطعی جواب وئره بیلمیریک.
کتابین سونوندا «تمت الکتاب» عبارتینین اولماسی، بو متن واحدینین تماملانمیش کیمی تقدیم ائدیلدیگینی گؤستریر. لاکن نوسخهنین اصلی اثرین بوتون بیتلرینی ساخلاماسینی اثبات ائتمیر.
ممکوندور کی، ناسخ بعضی بؤلوملری کؤچورمهیب؛ یا اونون اؤنوندهکی منبع اؤزلوگونده ناقص اولوب؛ یا دا اثرین مختلف روایتلری موجود اولوب.
شایرین بعضی واقعهلری اختصارلا کئچدیگینی بیلدیرن بیتلرینی ده آیریجا نظره آلمالیییق.
مؤلفین اؤز حکایهسینی اختصار ائتمهسی ایله ناسخین متندن بیر بؤلومو چیخارماسی عینی مسئله دئییل.
بو فرق یالنیز متن مقابلهسی ایله آیدینلاشدیرئیلا بیلر.
نوسخهنین بیت سایینی، مختلف فصلهلرین باشلانغیج و سونونۇ، تکرارلانان بیتلری و اکسیک اولماسی احتمال ائدیلن یئرلری ثبت ائتمک گلهجک آراشدیرمانین اساس وظیفهلریندندیر.
نتیجه: بیر شعر کتابیندن آرتیق
ایکی گونلوک آراشدیرمامیز گؤستردی کی، بیر قدیم تورکجه الیازمانی علمی شکلده اوخوماق، یالنیز اونون کلمهلرینی تانیماغلا بیتمیر.
بو مسنوی بیزه بیر طرفدن عثمانلی دؤورونون کربلا خاطیرهسینی، اهلبیت محبتینی و ماتم ادبیاتینی گؤستریر؛ باشقا طرفدن تاریخی تورکجهنین فعل شکللرینی، ایملا خوصوصیتلرینی و ادبی بیانینی آچیر.
اونون یازیسی پالئوقرافی آراشدیرماسی اوچون، سون ورقلری ایسه حقوق تاریخی و پروونانس اوچون یئنی سوآللار یارادیر.
بیز بو کتابدا شایرین آدینی، تاریخی شخصلره ایشارهلری، تکرارلانان بیتلری، خَطّ خوصوصیتلرینی، قانون متنینی و سونراکی اوخوجو قیدلرینی آیری-آیری تعیین ائتمگه چالیشدیق.
لاکن علمی آراشدیرمانین دَیَری یالنیز جواب تاپماقدا دئییل. هانسی مسئلهنین هله جوابسیز قالدیغینی دوغرو تعیین ائتمک ده علمی ایشین بیر حصهسیدیر.
بو نوسخهنین دَقیق کتابت تاریخی، ناسخین کیملیگی، قانون متنینی یازان شخص، مۆهورلرین صاحبلری و اثرین باشقا نوسخهلرله نسبتینی هله آراشدیرمالیییق.
بیر الیازمانین تاریخی، اونون مؤلفی سون مصرعینی یازاندا قورتارمیر. کتابین سونراکی اوخوجولاری، صاحبلری و ناسخلری ده اونون تاریخینی یازماغا دوام ائدیرلر.
بو کتاب بیزه بیر داها گؤستردی کی، قدیم تورکجه الیازمالار یالنیز کئچمیشین ادبی یادگارلاری دئییل؛ اونلار دیل، تاریخ، حقوق، دین، فرهنگ و انسان دوشونجهسینین بیرلیکده ساخالندیغی زنگین علمی منبعلردیر.
آراشدیرما قیدی: بو مقاله الیازمانین ایکی گون بویونجا آپاریلان مستقیم اوخونوشو و مشاهدهلرینه اساسلانیر. بعضی بیتلرین ضبطی، خَطّ تشخیصی، نوسخهنین تاریخی و سونراکی قیدلرین صاحبلری حاققیندا نتیجهلر هله ایلکیندیر. قطعی علمی نشر اوچون مستقل نوسخهلرله مقابله و اصلی تصویرلرین یئنیدن اینجهلنمهسی لازیمدیر.
بو مقالهنی ایکی گونلوک آراشدیرمانیزی بیرلشدیرهرک وبلاگدا نشره اویغون بیر متن کیمی حاضیرلادیم. خوصوصاً سیزین اؤز مشاهدهلرینیزی، علمی شکلرینیزی و نوسخهلرین مستقللیگی حاققیندا متدولوژی یاناشمانیزی ساخلاماغا چالیشدیم.
سونراکی مرحلهده عینی مقالهنین تورکیه تورکجهسی، اینگیلیسجه و عربجه نسخهلرینی حاضیرلاییب دؤردونو بیر PDF فایلینا توپلاماق اولار.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar
Lâmiî’nin Mesnevisi: Kerbelâ Hafızası, Osmanlı Türkçesi, El Yazısı ve Bir Nüshanın Gizli Tarihi
İki günlük el yazması incelemesinin bilimsel sonuçları
Bir el yazması, tarihin farklı katmanları
Bir el yazması kitabı açtığımızda karşımızda yalnızca bir yazarın kaleme aldığı metin bulunmaz. Kitabın her yaprağı, her satırı, her harfi ve hatta boş bırakılmış sayfaları bile yüzyıllar boyunca birikmiş tarihî bilgileri barındırabilir.
Bu çalışmada Fransa Millî Kütüphanesi'nin (Bibliothèque nationale de France) dijital koleksiyonunda bulunan, Lâmiî adıyla ilişkili Osmanlı Türkçesiyle yazılmış bir mesneviyi iki gün boyunca inceledik.
Araştırmamızın amacı yalnızca şiirleri okumak değildi. Eserin kim tarafından yazıldığını, kimin isteği üzerine nazmedildiğini, hangi tarihî ortamda ortaya çıktığını, elimizdeki nüshanın kim tarafından istinsah edildiğini ve ana metnin tamamlanmasından sonra kitabın sayfalarına kimlerin neler yazdığını da öğrenmek istedik.
İnceleme ilerledikçe önemli bir gerçek ortaya çıktı: Bu el yazması yalnızca Kerbelâ olayını anlatan edebî bir eser değildir. Aynı zamanda Osmanlı Türkçesinin tarihi, yazı sanatının gelişimi, dinî hafıza ve kitabın sonraki kullanım tarihi bakımından da değerli bir kaynaktır.
1. Lâmiî, Sultan Süleyman ve Sinan Bey
Eserin içerisinde şairin adı birkaç yerde Lâmiî olarak geçmektedir. Bir beyitte şair kendisine şöyle seslenir:
Lâmiî, bu derde pâyân olmaya.
Bu mısra, şairin mahlasını belirlememiz bakımından önemlidir. Ancak bir eserde şairin mahlasının bulunması, elimizdeki nüshanın mutlaka şairin kendi eliyle yazıldığı anlamına gelmez. Eserin müellifi ile onu daha sonra istinsah eden müstensih farklı kişiler olabilir.
Metinde Sultan Süleyman'ın adı geçmekte ve defterdar Sinan Bey'in bu mesnevinin yazılmasına vesile olduğu belirtilmektedir.
Bu bilgiler, eserin ortaya çıktığı tarihî ve kültürel ortamı anlamamıza yardımcı olur. Osmanlı edebiyatının önemli bir döneminde, saray ve devlet yönetimi çevresine yakın bir kişinin Kerbelâ hakkında bir mesnevi yazılmasını teşvik etmesi, başlı başına araştırılmaya değer bir konudur.
Burada üç tarihi birbirinden ayırmak gerekir: eserin telif tarihi, elimizdeki nüshanın istinsah tarihi ve kitabın sonraki sahiplerinin yaşadığı dönemler.
Eserin Kanuni Sultan Süleyman dönemiyle ilişkili olması, mevcut nüshanın da mutlaka o dönemde istinsah edildiğini kanıtlamaz.
2. Kerbelâ olayı ve Osmanlı edebî hafızası
Mesnevinin başlıca konularından biri Hz. Hüseyin'in Kerbelâ'da öldürülmesi, Ehl-i Beyt'in yaşadığı acılar ve bu olayın Müslümanların ortak hafızasındaki yeridir.
Şair, Kerbelâ'yı yalnızca tarihî bir olay olarak aktarmakla yetinmez. Okuyucuyu da bu acıya ortak olmaya, ağlamaya, ibret almaya ve manevi sorumluluk duymaya çağırır.
Metinde tekrar tekrar karşımıza çıkan “Ey Müslümanlar” hitabı bu açıdan dikkat çekicidir.
Çeşitli bölümlerde matem, gözyaşı, tövbe, kurtuluş ve ahiret ümidi birbirine bağlanmaktadır.
Eserin önemli özelliklerinden biri, Kerbelâ hafızasının yalnızca tek bir mezhebî çevreye ait olmadığını göstermesidir. Osmanlı edebî ve dinî ortamında da Hz. Hüseyin'e ve Ehl-i Beyt'e yönelik güçlü bir sevgi ve matem dili bulunmaktadır.
Bununla birlikte edebî anlatıyı tarihî tanıklıktan ayırmak zorundayız. Şairin Kerbelâ olaylarını nasıl anlattığı, anlatılan her ayrıntının bağımsız tarihî doğrulaması anlamına gelmez. Metin, aynı zamanda şairin yaşadığı dönemin dinî ve edebî düşüncelerini yansıtır.
3. Tekrarlanan beyitler: Müstensih hatası mı, şairin bilinçli tercihi mi?
İki günlük araştırmamızın en önemli sonuçlarından biri, mesnevinin farklı bölümlerinde tekrarlanan beyitlerin belirlenmesi oldu.
Bunlardan bazıları yaklaşık olarak şöyle okunmaktadır:
Ger necât istersegüz oddan ebedGöz yaşından istegüz her dem meded.
Bir başka beyit ise şöyledir:
Ger taleb eylersеgüz Firdevs-râEylegüz bâd-ı seher-veş her dem âh.
Bu beyitlerin bazı kelimeleri ve harfleri henüz kesin olarak çözümlenmediği için aktarılan biçimler geçici okumalardır.
İlk bakışta bir beytin tekrar edilmesi, müstensihin gözünün satırdan satıra kayması veya istinsah sırasında yaptığı bir hata olarak değerlendirilebilir.
Ancak biz aynı beyitlerin farklı olayların ve bölümlerin sonunda tekrarlandığını gördük.
Bu durum başka bir ihtimali güçlendiriyor: Şair, söz konusu beyitleri matem şiirinin tekrarlanan çağrısı, başka bir ifadeyle bir tür nakarat olarak kullanmış olabilir.
Böyle bir tekrar, okuyucunun Kerbelâ olayını yalnızca öğrenmesini değil, olayın acısını yeniden hissetmesini de amaçlayabilir.
Bunun kesinleştirilmesi için başka nüshalarla karşılaştırma yapılması gerekir.
Burada metin tenkidi açısından önemli bir sorunla karşılaşıyoruz. Beş nüsha aynı ana nüshadan veya birbirlerinden kopyalanmışsa, bunları beş bağımsız tanık olarak değerlendiremeyiz.
Nüshaların soy ilişkileri, ortak yanlışları, eksik beyitleri, ilaveleri ve metinsel farklılıkları incelenmelidir.
Bu nedenle nüsha sayısından çok, nüshaların birbirleriyle olan ilişkileri önemlidir.
4. Yazının kimliği: Tek bir el mi, birden fazla el mi?
Araştırmamızın ikinci büyük bölümünü paleografi, yani eski yazıların bilimsel incelenmesi oluşturdu.
Özellikle 23, 31 ve 39. varaklarda ve kitabın son bölümünde yazı özelliklerini karşılaştırdık.
Bazı harfleri ayrı ayrı takip ettik:
Elif: Kimi zaman uzun ve sola eğimli, kimi zaman kısa ve râ harfine yaklaşan biçimde yazılmıştır.
Mim: Bazı kelimelerde son uzantısı giderek incelmekte, mürekkep kâğıt üzerinde yumuşak biçimde kaybolmaktadır.
Lam: Yer yer kendisinden önceki harfe asılmış gibi görünmektedir.
Sin ve şın: Bazı örneklerde dişleri belirgin, bazılarında uzun ve dişsizdir. Bazı sin harflerinin altında üç nokta da görülmektedir.
Kef: Farklı büyüklüklerde ve değişik kalem hareketleriyle oluşturulmuştur.
Nun: Bazı birleşmelerde kalemin hareketinin durdurulup yeniden başlatıldığı izlenimi oluşmaktadır.
Bu harflerin yanında satırların eğimini, kelimelerin birbirine yaklaşmasını, yazının cetvel çizgilerini aşmasını ve kalemin baskısını da inceledik.
Özellikle 31. varakta bazı satırların sola doğru aşağı eğilmesi dikkat çekmektedir.
varağın arka yüzünde ise şiir, ayırıcı çizgiler ve nesir bölümleri arasındaki harf biçimlerini karşılaştırdık.
Bu gözlemler, ana metnin, bazı başlıkların ve sonundaki tamamlanma ifadesinin aynı müstensih tarafından yazılmış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.
Ancak aynı yazı türüyle yazılmış olmak, mutlaka aynı kişinin elinden çıkmış olmak anlamına gelmez.
Kesin bir sonuca ulaşabilmek için aynı harflerin yeterli sayıda örneği, kalem hareketleri, bağlantı biçimleri ve mümkünse yazmanın renkli, yüksek çözünürlüklü görüntüleri birlikte incelenmelidir.
Yazıda nesih, ta‘lik ve nesta‘lik özelliklerinin bir arada bulunması da ayrıca araştırılmalıdır. Bu aşamada yazıyı kesin biçimde yalnızca tek bir hat türüyle tanımlamak doğru olmayacaktır.
5. İmla, dil ve müstensihin elini belirlemenin sınırları
Metinde “istegüz”, “eylegüz”, “bendegüz” ve “lütfügüz” gibi biçimler dikkatimizi çekti.
Bu kelimeler Osmanlı Türkçesinin tarihî morfolojisi ve imlası bakımından önemlidir.
Bir nüshanın farklı yerlerinde aynı kelimenin aynı biçimde yazılması, metnin dil ve imla özelliklerini incelememize yardımcı olur.
Ancak bundan doğrudan bütün metnin aynı kişi tarafından yazıldığı sonucunu çıkaramayız.
Çünkü müstensih, önündeki nüshanın imlasını korumuş olabilir. Öte yandan aynı müstensih de bir kelimeyi farklı yerlerde değişik biçimlerde yazabilir.
Dolayısıyla dil özellikleri, harflerin fiziksel yapısı ve nüshaların metinsel ilişkileri birlikte değerlendirilmelidir.
Bu noktada bir başka husus da önemlidir: Müstensihin ruhsal durumu, yazıya verdiği ara, kullandığı kalem, kâğıdın özellikleri ve yazma hızı da harf biçimlerini değiştirebilir.
Bir kişinin aynı gün yazdığı iki sayfa arasında bile bazı farklılıklar bulunabilir.
Bu nedenle paleografik teşhis tek bir harfe veya tek bir özelliğe dayandırılmamalıdır.
6. Kitabın sonundaki “Temmetü'l-kitâb” ifadesi
Mesnevinin sonunda şu ifade bulunmaktadır:
تمت الكتاب بعون الله الملك الوهاب
“Kitap, bağışları bol olan hükümdar Allah'ın yardımıyla tamamlandı.”
Bu ifade, metnin tamamlandığını göstermektedir.
Ancak henüz şu sorunun cevabını bilmiyoruz: Bu ifadeyi şair kendi eserinin sonunda mı yazdı, yoksa müstensih istinsah işlemini tamamladıktan sonra mı ekledi?
Bunu anlamanın en önemli yollarından biri, eserin bağımsız nüshalarının son bölümlerini karşılaştırmaktır.
İfade birbirinden bağımsız nüshalarda da bulunuyorsa, daha eski bir metin geleneğinde mevcut olması ihtimali güçlenir.
Fakat bu durum bile ifadenin mutlaka müellife ait olduğunu tek başına kanıtlamaz.
7. 45. varak: Bir şiir kitabının içinde Osmanlı kanunu
Araştırmamızın en beklenmedik bulgularından biri 45. varağın arka yüzünde (45v) karşımıza çıktı.
Burada mesnevinin ana metninden farklı bir yazıyla Osmanlı idare ve hukuk tarihine ait bir metin bulunmaktadır.
Başlığı yaklaşık olarak şöyledir:
“Kanûn-ı Pâdişâhî, Beytülmâl ve Mâl-i Gāib ve Mâl-i Mefkūd Hususunda”
Metin, mirasçısı bulunmayan kişilerin mallarının nasıl kayıt altına alınacağını, kadı ve amillerin sorumluluklarını, emanet edilen malların deftere geçirilmesini ve mirasçıların daha sonra ortaya çıkması hâlinde malların nasıl iade edileceğini ele almaktadır.
Okuyabildiğimiz bölümlerde altı aylık bir süreden de söz edilmektedir.
Burada hukukî bir metinle edebî bir eser aynı fiziksel kitapta birleşmektedir.
Bu kanun metnini kimin, ne zaman ve hangi amaçla kitabın son yapraklarına yazdığını henüz bilmiyoruz.
Kitabın sonraki sahiplerinden birinin, elindeki boş sayfaları ihtiyaç duyduğu bir hukuk metnini kaydetmek amacıyla kullanmış olması mümkündür.
Ancak bu yalnızca bir ihtimaldir.
Metni doğrudan Kanuni Sultan Süleyman'a atfetmek için de yeterli kanıt bulunmamaktadır.
Bunun için Osmanlı kanunnameleriyle karşılaştırma yapılmalı, özellikle hukukî ifadelerin ve hükümlerin başka kaynaklarda aynı şekilde bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.
Yazının ana şiir metninden farklı olması açık bir gözlemdir. Fakat bu farklılık hem başka bir müstensihin elinden çıkmış olmasından hem de resmî kitap yazısıyla günlük, pratik yazının farklılığından kaynaklanabilir.
8. 46. varak: Kitabın sonraki okuyucuları
varağın arka yüzünde (46v) Türkçe ve Arapça çeşitli şiirler, dinî ifadeler ve öğütler bulunmaktadır.
Bunlar mesnevinin ana metninin olağan devamı gibi görünmemektedir.
Bir yerde yaklaşık olarak şu Türkçe beyit okunmaktadır:
Bilmeyince âşığın sıdkın, vefâ etmez habîbGörmeyince hastanın derdin, devâ etmez tabîb.
Bu beyitte aşk, sadakat ve hekimlik benzetmeleri birbirine bağlanmaktadır.
Başka bir yerde şu Arapça ifade bulunmaktadır:
الطرق إلى الله بعدد أنفاس الخلائق
“Allah'a giden yollar, yaratılmışların nefesleri sayısıncadır.”
Bu ifadeyi dinî-tasavvufî bir söz olarak kaydetmek mümkündür. Ancak güvenilir bir hadis olup olmadığı ayrıca araştırılmalıdır.
En dikkat çekici kayıtlardan biri ise şudur:
هذا زمان السكوت وملازمة البيوت والقناعة بالقوت والتوكل على الحي الذي لا يموت
Anlamı:
“Bu, susmanın, evlerde kalmanın, eldeki rızıkla yetinmenin ve ölmeyen Allah'a tevekkül etmenin zamanıdır.”
Bu ifadenin siyasi bir anlam taşıması mümkündür.
Belki de yazan kişi kendi dönemindeki karışıklıklardan, tehlikelerden veya toplumsal şartlardan yakınmaktadır.
Bununla birlikte sözün dinî zühd, inziva ve fitneden uzak durma düşüncesiyle ilişkili olması da mümkündür.
Yazının tarihi ve sahibi bilinmediği için siyasi anlamını kesinleştirmek doğru olmaz.
Bu sayfadaki farklı kayıtlar, kitabın bir dönem yalnızca okunmak için değil, aynı zamanda şiir, öğüt ve dinî sözlerin saklandığı bir yer olarak da kullanılmış olabileceğini düşündürmektedir.
9. Mühürler ve provenans meselesi
Kitabın ilk ve son yapraklarında mühür izleri de görülmektedir.
Birinci varağın ön yüzündeki (1r) mühürle 46. varağın arka yüzündeki (46v) izin birbirine benzediğini gözlemledik.
Bu benzerlik, iki izin aynı mühürle ilişkili olması ihtimalini doğurmaktadır.
Ancak mürekkebin karşı yaprağa geçmesi, kâğıdın altındaki görüntünün görünmesi veya aynı mührün farklı biçimde basılması gibi ihtimaller ayrıca incelenmelidir.
Mühürlerin metinleri ve şekilleri kesin olarak okunmadan kitabın sahipleri ve tarihi hakkında sonuç çıkarmak mümkün değildir.
Fransızca kayıtlar da araştırmamızın henüz tamamlanmamış konuları arasındadır.
Bu kayıtların doğru okunması, kitabın Fransa'daki koleksiyona nasıl ve ne zaman girdiğini anlamamıza yardımcı olabilir.
10. Nüsha tam mı, eksik mi?
Bu soruya henüz kesin bir cevap veremiyoruz.
Kitabın sonunda “Temmetü'l-kitâb” ifadesinin bulunması, metnin tamamlanmış olarak sunulduğunu göstermektedir.
Ancak bu, nüshanın eserin bütün beyitlerini eksiksiz içerdiğini kanıtlamaz.
Müstensih bazı bölümleri kopyalamamış olabilir. Önündeki kaynak nüsha zaten eksik olabilir. Yahut eserin birbirinden farklı metin gelenekleri bulunabilir.
Şairin bazı olayları kısaltarak anlattığını belirten beyitleri de dikkate almalıyız.
Müellifin kendi anlatısını kısaltmasıyla müstensihin metinden bir bölümü çıkarması aynı şey değildir.
Bu fark ancak nüshalar arası karşılaştırmayla açıklığa kavuşturulabilir.
Nüshanın beyit sayısının belirlenmesi, bölüm başlangıçlarının ve sonlarının kaydedilmesi, tekrarlanan beyitlerin karşılaştırılması ve eksik olduğu düşünülen yerlerin incelenmesi sonraki araştırmanın temel görevleri arasındadır.
Sonuç: Bir şiir kitabından daha fazlası
İki günlük araştırmamız, eski Türkçe bir el yazmasını bilimsel biçimde okumanın yalnızca kelimeleri çözmekten ibaret olmadığını gösterdi.
Bu mesnevi bir yandan Osmanlı döneminin Kerbelâ hafızasını, Ehl-i Beyt sevgisini ve matem edebiyatını yansıtırken diğer yandan tarihî Türkçenin fiil biçimlerini, imla özelliklerini ve edebî anlatımını ortaya koymaktadır.
Yazısı paleografik araştırma açısından, son yaprakları ise hukuk tarihi ve provenans bakımından yeni sorular doğurmaktadır.
Bu kitapta şairin adını, tarihî kişilere yapılan göndermeleri, tekrarlanan beyitleri, yazı özelliklerini, kanun metnini ve sonraki okuyucuların kayıtlarını ayrı ayrı belirlemeye çalıştık.
Ancak bilimsel araştırmanın değeri yalnızca cevap bulmakta değildir. Hangi soruların henüz cevaplanmadığını doğru biçimde belirlemek de bilimsel çalışmanın önemli bir parçasıdır.
Bu nüshanın kesin istinsah tarihini, müstensihin kimliğini, kanun metnini yazan kişiyi, mühürlerin sahiplerini ve eserin diğer nüshalarla ilişkisini hâlâ araştırmamız gerekiyor.
Bir el yazmasının tarihi, müellifi son mısrasını yazdığında sona ermez. Kitabın sonraki okuyucuları, sahipleri ve müstensihleri de onun tarihini yazmaya devam ederler.
Bu eser bize bir kez daha gösterdi ki eski Türkçe el yazmaları yalnızca geçmişin edebî yadigârları değildir. Bunlar dil, tarih, hukuk, din, kültür ve insan düşüncesinin birlikte korunduğu zengin bilimsel kaynaklardır.
Araştırma notu: Bu makale, el yazmasının iki gün boyunca gerçekleştirilen doğrudan okunmasına ve araştırmacının gözlemlerine dayanmaktadır. Bazı beyitlerin okunuşu, yazı türünün kesin teşhisi, nüshanın tarihi ve sonradan eklenen kayıtların sahipleri hakkındaki değerlendirmeler henüz ön sonuç niteliğindedir. Eleştirel bir bilimsel yayın için bağımsız nüshalarla karşılaştırma yapılması ve orijinal görüntülerin yeniden incelenmesi gerekmektedir.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Below is the English version of the same article, preserving its academic structure, manuscript observations, and cautious approach to conclusions. It is prepared for publication on your weblog.
Old Turkish Books Against Brain Engineering
Lâmiî’s Masnavi: The Memory of Karbala, Ottoman Turkish, Paleography, and the Hidden History of a Manuscript
Scientific Findings from Two Days of Manuscript Examination
A Manuscript and Its Multiple Layers of History
When we open a manuscript, we encounter much more than the text composed by its author. Every folio, line, letter, and even blank space may preserve historical information accumulated over centuries.
In this study, we examined an Ottoman Turkish masnavi associated with the poet Lâmiî, preserved in the digital collections of the Bibliothèque nationale de France (National Library of France).
Our investigation continued over two days.
The purpose was not merely to read the poetry. We also sought to determine who composed the work, whose request may have prompted its composition, the historical circumstances in which it emerged, who copied the surviving manuscript, and what later readers or owners added to its pages.
As the examination progressed, an important conclusion emerged: this manuscript is not simply a literary work recounting the tragedy of Karbala. It is also a valuable source for studying the history of Ottoman Turkish, the development of manuscript writing practices, religious memory, and the subsequent life of a handwritten book.
1. Lâmiî, Sultan Süleyman, and Sinan Bey
The poet's name appears several times within the text as Lâmiî.
In one verse, the poet addresses himself:
Lâmiî, bu derde pâyân olmaya.
The line may be translated approximately as:
Lâmiî, there may be no end to this sorrow.
This verse is important because it helps establish the poet's literary identity through his mahlas, or poetic pen name.
However, the appearance of the author's name in the manuscript does not establish that the surviving copy was written in his own hand. The author of a literary work and the scribe who subsequently copied it may be entirely different individuals.
The text also mentions Sultan Süleyman and refers to a certain Sinan Bey, identified as a defterdar (a financial administrator or treasurer), as a person whose involvement prompted the composition of the poem.
These references help situate the work within its historical and cultural environment.
The involvement of an individual associated with Ottoman administrative circles in encouraging a poetic treatment of Karbala is itself worthy of investigation.
Three chronological questions must nevertheless remain separate:
When was the literary work originally composed?
When was the surviving manuscript copied?
When did subsequent owners and readers use or annotate the manuscript?
The association of the work with the reign of Sultan Süleyman does not establish that the surviving manuscript was necessarily copied during his reign.
2. Karbala and Ottoman Literary Memory
One of the principal subjects of the masnavi is the killing of Imam Husayn at Karbala, the suffering of the Prophet Muhammad's family (Ahl al-Bayt), and the place of this tragedy within Muslim collective memory.
The poet does not merely recount a historical event.
He repeatedly invites his audience to participate emotionally in the tragedy, to weep, to reflect upon suffering, and to recognize the moral and spiritual significance of the events.
The recurring address “Ey Müslümanlar” (“O Muslims”) is particularly significant.
Throughout several sections, mourning, tears, repentance, salvation, and hope for the afterlife are closely connected.
One important aspect of the manuscript is its contribution to understanding the memory of Karbala beyond narrowly defined sectarian boundaries.
The text demonstrates the presence of a powerful literary language of mourning and devotion to Imam Husayn and the Ahl al-Bayt within an Ottoman Turkish cultural environment.
At the same time, literary representation must be distinguished from independent historical evidence.
The poet's account of Karbala does not necessarily establish the historical accuracy of every episode he describes.
Rather, the poem also reflects the religious imagination, literary conventions, and intellectual concerns of the period in which it was composed.
3. Repeated Couplets: Scribal Errors or Deliberate Literary Refrains?
One of the most significant findings of our two-day examination was the identification of couplets repeated in different sections of the masnavi.
Among them are verses provisionally transcribed as follows:
Ger necât istersegüz oddan ebedGöz yaşından istegüz her dem meded.
A possible translation is:
If you seek eternal deliverance from the fire,Seek assistance at every moment through your tears.
Another recurring couplet reads approximately:
Ger taleb eylersеgüz Firdevs-râEylegüz bâd-ı seher-veş her dem âh.
Its meaning may be rendered as:
If you desire the gardens of Paradise,Let your sighs rise continually like the morning breeze.
Some letters and words in these transcriptions still require verification against the manuscript.
At first glance, repeated verses in a handwritten text might suggest a copying error.
A scribe may accidentally repeat a line because of an eye movement between similar passages, a phenomenon associated with scribal copying.
However, our examination revealed that certain couplets recur at the conclusions of different episodes and sections.
This observation suggests another possibility: the repetitions may represent deliberate poetic refrains rather than scribal mistakes.
Such refrains could reinforce the emotional effect of the narrative and encourage readers or listeners to experience the tragedy of Karbala as an act of remembrance and mourning.
Nevertheless, this interpretation must be tested through comparison with other manuscript witnesses.
An important methodological question arises here.
If five surviving manuscripts were copied from the same exemplar, or from one another, they cannot automatically be treated as five independent textual witnesses.
Their genealogical relationships must be investigated through shared errors, omissions, additions, and distinctive readings.
In textual criticism, the independence and relationships of witnesses are often more significant than their numerical quantity.
4. Identifying the Hand: One Scribe or Several?
A substantial part of our investigation concerned paleography: the scientific study of historical handwriting.
We compared handwriting characteristics in several parts of the manuscript, particularly folios 23, 31, and 39, as well as the final sections.
Individual letters were examined in detail.
Alif: In some passages, the letter is elongated and inclined toward the left. Elsewhere, it is shorter and occasionally resembles the shape of rāʾ.
Mīm: In certain words, the final extension gradually becomes thinner, while the ink appears to diminish smoothly across the paper.
Lām: Some examples appear suspended from or closely connected to preceding letters.
Sīn and shīn: Their forms vary between clearly articulated teeth and elongated, almost toothless shapes. In some instances, three dots appear beneath a form resembling sīn.
Kāf: The letter occurs in different proportions and with varying pen movements.
Nūn: Certain connections suggest interruptions and resumptions in the movement of the pen.
Beyond individual letters, we examined line inclination, spacing between words, the relationship between writing and ruled borders, and variations in pen pressure.
On folio 31, the downward inclination of some lines toward the left was particularly noticeable.
On the verso of folio 39, we compared the letterforms appearing in poetic passages, dividing lines, and prose sections.
These observations support the possibility that the main text, some headings, and the concluding formula were written by the same scribe.
However, similarity of script does not necessarily establish identity of handwriting.
Two scribes trained in the same calligraphic tradition may produce remarkably similar forms.
A reliable attribution requires the examination of numerous examples of the same letters, their connections, pen movements, proportions, and habitual variations.
Whenever possible, such analysis should be conducted using high-resolution colour images of the original manuscript.
The writing also appears to combine characteristics associated with naskh, taʿlīq, and nastaʿlīq.
At this stage, assigning it definitively to a single script category would be premature.
5. Orthography, Language, and the Limits of Scribal Identification
Several linguistic forms attracted our attention, including:
istegüz, eylegüz, bendegüz, and lütfügüz.
These forms are significant for the historical morphology and orthography of Ottoman Turkish.
The repeated spelling of particular words may help identify consistent linguistic practices within a manuscript.
However, orthographic consistency does not necessarily prove that the entire text was copied by one individual.
A scribe may reproduce the spelling conventions of an earlier exemplar.
Conversely, the same scribe may write a particular word differently in separate passages.
Therefore, linguistic evidence must be evaluated alongside physical handwriting characteristics and the textual relationships between manuscript witnesses.
Other factors may also influence handwriting.
A scribe's writing speed, physical condition, interruptions during copying, writing instrument, and the properties of the paper can all affect letterforms.
Even pages written by the same person on the same day may exhibit noticeable variations.
For this reason, paleographic attribution should never depend on a single letter or isolated feature.
6. The Concluding Formula: Tammat al-Kitāb
At the end of the masnavi, we encountered the following Arabic expression:
تمت الكتاب بعون الله الملك الوهاب
It may be translated as:
The book was completed with the assistance of God, the Sovereign, the Bestower.
This formula indicates that the textual unit was presented as complete.
Nevertheless, an important question remains unanswered.
Was the expression included by the poet at the conclusion of his original composition, or was it added by a scribe after completing the copying process?
One way to investigate this question is to compare the endings of independent manuscript witnesses.
If the formula appears in several independent copies, its presence in an earlier textual tradition becomes more plausible.
Even then, however, its attribution to the author would require additional evidence.
7. Folio 45: An Ottoman Legal Text Inside a Poetry Manuscript
One of the most unexpected discoveries occurred on the verso of folio 45 (45v).
Here, in handwriting noticeably different from that of the principal poetic text, we encountered a passage relating to Ottoman administrative and legal practice.
Its heading can provisionally be transcribed as:
“Kanûn-ı Pâdişâhî, Beytülmâl ve Mâl-i Gāib ve Mâl-i Mefkūd Hususunda.”
A possible English rendering is:
“Imperial Law Concerning the Public Treasury, the Property of Absent Persons, and Missing Property.”
The text discusses the administration of estates whose heirs are absent or unknown.
Among the provisions we were able to read were references to the responsibilities of the qadi (judge) and amil (administrative official), the recording of property, the safekeeping of estates, and the return of property when an heir subsequently appears and establishes a lawful claim.
A period of six months is also mentioned.
The significance of this discovery lies partly in the coexistence of two different textual traditions within the same physical manuscript.
A literary work commemorating Karbala is accompanied by a legal-administrative text concerning inheritance and property.
We do not yet know who copied this legal passage, when it was added, or why it was placed in this manuscript.
One possibility is that a later owner used an available space to preserve a legal text relevant to practical affairs.
However, this remains a hypothesis.
The title Kanûn-ı Pâdişâhî does not, by itself, establish that the regulation originated with Sultan Süleyman.
A comparison with surviving Ottoman law codes is necessary.
Particular attention should be given to the terminology, sequence of provisions, administrative procedures, and references to the six-month period.
The handwriting is visibly different from that of the poetic text.
Nevertheless, this difference could reflect either a different scribe or the distinction between formal manuscript copying and rapid, practical handwriting.
A difference in writing style alone cannot establish a precise date.
8. Folio 46: The Manuscript's Later Readers
The verso of folio 46 (46v) contains several Turkish and Arabic verses, religious expressions, and moral sayings.
These passages do not appear to constitute an ordinary continuation of the main masnavi.
One Turkish couplet can provisionally be transcribed as:
Bilmeyince âşığın sıdkın, vefâ etmez habîbGörmeyince hastanın derdin, devâ etmez tabîb.
Its approximate meaning is:
Unless the beloved recognizes the lover's sincerity, fidelity cannot be fulfilled;Unless the physician recognizes the patient's suffering, no remedy can be given.
The couplet connects love, sincerity, suffering, and healing through a literary analogy.
Elsewhere, an Arabic expression appears:
الطرق إلى الله بعدد أنفاس الخلائق
This may be translated as:
The paths to God are as numerous as the breaths of created beings.
The expression may be recorded as a religious or Sufi saying. Its authenticity as a prophetic hadith would require separate investigation.
One of the most striking inscriptions reads:
هذا زمان السكوت وملازمة البيوت والقناعة بالقوت والتوكل على الحي الذي لا يموت
Its meaning is:
This is a time for silence, remaining in one's home, being content with one's sustenance, and placing trust in the Ever-Living One who never dies.
This statement invites historical interpretation.
It may reflect an atmosphere of political instability, danger, or social anxiety.
Perhaps the writer believed that silence and withdrawal from public affairs were necessary responses to the conditions of the time.
However, the expression may also belong to a broader religious tradition emphasizing asceticism, seclusion, and avoidance of social conflict.
Because neither the writer nor the date has been established, a specifically political interpretation cannot yet be considered definitive.
These additions suggest that the manuscript may have served purposes beyond the reading of its principal literary text.
Its later users may also have employed it as a place to preserve poetry, religious sayings, and practical knowledge.
9. Seals and the Question of Provenance
Seal impressions are visible on the opening and concluding folios.
During our examination, we noticed a possible resemblance between an impression on the recto of folio 1 (1r) and a mark on the verso of folio 46 (46v).
This similarity raises the possibility that the impressions are related.
However, several explanations must be considered.
The marks may derive from the same seal, from ink transferred between facing pages, or from visual effects associated with the paper and its reproduction.
Without a reliable reading of the inscriptions and a detailed comparison of their shapes, the impressions cannot securely identify an owner or establish a date.
The French and Latin archival annotations also deserve further examination.
Accurate transcription and interpretation of these records may help reconstruct the manuscript's journey into a French institutional collection.
Provenance research should distinguish the date of a manuscript's production from the dates of its ownership, acquisition, cataloguing, and later conservation.
These events may be separated by centuries.
10. Is the Manuscript Complete or Incomplete?
This question remains unresolved.
The presence of a concluding formula indicates that the textual unit was presented as complete.
It does not necessarily establish that the manuscript preserves every couplet of the original composition.
Several possibilities must be considered.
The scribe may have omitted particular passages.
The exemplar used for copying may already have been incomplete.
Alternatively, different textual versions of the work may have circulated.
We must also consider passages in which the poet appears to acknowledge that certain events have been abbreviated or omitted from the narrative.
Authorial abbreviation and scribal omission are two fundamentally different phenomena.
The first concerns the author's literary choices.
The second concerns the transmission of the text through manuscript copying.
Only systematic comparison with other witnesses can help distinguish between them.
Future work should therefore establish the total number of couplets in the surviving manuscript, identify the beginnings and endings of individual sections, document repeated verses, and compare potentially missing or additional passages with other copies.
Such work may reveal whether the manuscript represents a complete version, an abridged recension, or a textual tradition containing distinctive readings.
Conclusion: More Than a Book of Poetry
Our two-day investigation demonstrates that the scientific examination of an Ottoman Turkish manuscript involves considerably more than deciphering its words.
On one level, this masnavi provides evidence for the literary memory of Karbala, devotion to the Ahl al-Bayt, and the language of mourning in Ottoman culture.
On another level, it preserves valuable material for studying historical Turkish morphology, orthography, and literary expression.
Its handwriting raises questions of paleographic identification and scribal practice.
Its concluding folios open additional avenues of inquiry into Ottoman legal history, manuscript ownership, and the practices of later readers.
Throughout the examination, we attempted to distinguish the poet's identity, references to historical individuals, repeated couplets, handwriting characteristics, legal additions, and later annotations.
Yet the value of scholarly research does not lie exclusively in providing answers.
Identifying which questions remain unanswered is itself an essential part of scientific investigation.
We still need to establish the manuscript's copying date, identify its scribe, investigate the author and date of the legal text, decipher the seals, and determine the relationship between this witness and other surviving copies.
A manuscript's history does not end when its author writes the final verse.
Later scribes, owners, readers, and annotators continue to shape its history.
This manuscript reminds us that historical Turkish handwritten books are not merely literary monuments from the past.
They are rich sources in which language, history, law, religion, culture, and human thought have been preserved together.
Research Note
This article is based on two days of direct manuscript reading and the researcher's observations.
Some poetic transcriptions, paleographic identifications, chronological interpretations, and attributions of later annotations remain provisional.
A definitive scholarly edition would require systematic comparison with independent manuscript witnesses, renewed examination of high-resolution images, and verification of the manuscript's historical and archival records.
This English version retains the distinction between observed evidence, provisional readings, and hypotheses requiring further verification, which is particularly important if the article is later developed for an academic journal.
The next version can be prepared in Arabic, completing the four-language publication set.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Aşağıda, önceki İngilizce makalenin akademik içeriğini, bölüm düzenini ve araştırma sonuçlarını koruyarak hazırlanmış Arapça çevirisi bulunmaktadır. Metin, bilimsel üslupta ve weblogda yayımlanmaya uygun biçimde düzenlenmiştir.
الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول
مثنوي اللامعي: ذاكرة كربلاء واللغة التركية العثمانية وعلم الخطوط القديمة والتاريخ الخفي لمخطوطة
النتائج العلمية لدراسة مخطوطة عثمانية على مدى يومين
مقدمة: مخطوطة واحدة وطبقات متعددة من التاريخ
عندما نفتح كتاباً مخطوطاً، فإننا لا نواجه النص الذي ألّفه صاحبه فحسب، بل نجد أمامنا وثيقة تاريخية قد تحتفظ أوراقها وسطـورها وحروفها، بل وحتى مساحاتها الفارغة، بمعلومات تراكمت عبر قرون طويلة.
في هذه الدراسة، تناولنا بالفحص والتحليل مثنوياً مكتوباً باللغة التركية العثمانية، منسوباً إلى الشاعر اللامعي، ومحفوظاً ضمن المجموعات الرقمية للمكتبة الوطنية الفرنسية (Bibliothèque nationale de France).
وقد استمرت دراستنا يومين، قرأنا خلالهما أجزاء مختلفة من المخطوطة، وقارنّا خصائص الكتابة في عدد من أوراقها، وحاولنا تحديد طبيعة النصوص والإضافات الموجودة في نهايتها.
لم يكن هدفنا مجرد قراءة الأشعار وفهم معانيها، بل سعينا أيضاً إلى الإجابة عن مجموعة من الأسئلة: من مؤلف هذا العمل؟ وبطلب من كُتب؟ وفي أي بيئة تاريخية وثقافية ظهر؟ ومن نسخ المخطوطة التي وصلت إلينا؟ ومن الأشخاص الذين أضافوا إليها نصوصاً وتعليقات بعد اكتمال متنها الأصلي؟
ومع تقدم البحث، اتضح أن هذه المخطوطة ليست مجرد أثر أدبي يروي مأساة كربلاء، بل هي أيضاً مصدر مهم لدراسة تاريخ اللغة التركية العثمانية، وتطور الممارسات الكتابية، والذاكرة الدينية، وتاريخ تداول الكتب المخطوطة واستعمالها.
1. اللامعي والسلطان سليمان وسنان بك
يظهر اسم الشاعر في مواضع متعددة من النص بصيغة «لامعي».
وفي أحد الأبيات يخاطب الشاعر نفسه قائلاً:
لامعي بو درده پايان اولمايا
ويمكن ترجمة هذا البيت تقريباً إلى العربية على النحو الآتي:
«يا لامعي، لعل هذا الحزن لا تكون له نهاية».
وتكتسب هذه العبارة أهمية خاصة لأنها تساعد على تحديد الهوية الأدبية للشاعر من خلال تخلّصه الشعري.
غير أن ورود اسم المؤلف داخل المخطوطة لا يعني بالضرورة أن النسخة الموجودة بين أيدينا قد كُتبت بخطه. فقد يكون مؤلف النص شخصاً، بينما يكون الناسخ الذي نقل العمل في مرحلة لاحقة شخصاً آخر.
ويَرِد في النص أيضاً اسم السلطان سليمان، إلى جانب الإشارة إلى شخص يُدعى سنان بك، وُصف بأنه «دفتر دار»، أي أحد المسؤولين عن الشؤون المالية والإدارية في الدولة العثمانية.
وتفيد العبارة التي قرأناها بأن سنان بك كان من الأشخاص الذين أسهموا في ظهور هذا العمل الشعري أو شجعوا على نظمه.
وتساعدنا هذه الإشارات على وضع العمل في سياقه التاريخي والثقافي.
إن اهتمام شخصية مرتبطة بالإدارة العثمانية بتشجيع نظم عمل أدبي يتناول مأساة كربلاء يُعد في حد ذاته موضوعاً جديراً بالبحث.
ومع ذلك، ينبغي التمييز بين ثلاثة تواريخ مختلفة:
تاريخ تأليف العمل الأدبي.
تاريخ نسخ المخطوطة الموجودة بين أيدينا.
تواريخ امتلاك المخطوطة واستعمالها والتعليق عليها في المراحل اللاحقة.
فارتباط العمل بعهد السلطان سليمان لا يثبت أن النسخة الباقية قد نُسخت بالضرورة خلال فترة حكمه.
2. كربلاء والذاكرة الأدبية العثمانية
تُعد مأساة مقتل الإمام الحسين في كربلاء، وما تعرض له أهل بيت النبي محمد من معاناة، من الموضوعات الأساسية في هذا المثنوي.
ولا يكتفي الشاعر بسرد الحدث بوصفه واقعة تاريخية، بل يسعى إلى إشراك القارئ أو المستمع وجدانياً في المأساة، ويدعوه إلى البكاء والتأمل والاعتبار واستحضار المسؤولية الأخلاقية والروحية.
ومن العبارات اللافتة في النص تكرار النداء التركي:
«ای مسلمانلار» — أيها المسلمون.
ويظهر هذا النداء في مواضع متعددة، حيث ترتبط مشاعر الحزن والبكاء والتوبة والخلاص والرجاء في الآخرة بعضها ببعض.
وتكمن إحدى القيم العلمية لهذا العمل في إسهامه في فهم ذاكرة كربلاء خارج الحدود المذهبية الضيقة.
فالنص يقدم شاهداً أدبياً على حضور لغة قوية من المحبة والرثاء والتعاطف مع الإمام الحسين وأهل البيت في البيئة الثقافية العثمانية.
غير أن من الضروري التمييز بين التمثيل الأدبي والشهادة التاريخية المستقلة.
فطريقة الشاعر في رواية أحداث كربلاء لا تثبت بالضرورة صحة جميع التفاصيل التي يذكرها من الناحية التاريخية.
وإنما يعكس النص أيضاً التصورات الدينية والتقاليد الأدبية والاهتمامات الفكرية السائدة في البيئة التي نشأ فيها.
3. الأبيات المتكررة: أخطاء النسّاخ أم لوازم شعرية مقصودة؟
من أهم النتائج التي توصلنا إليها خلال يومي الدراسة تحديد مجموعة من الأبيات التي تتكرر في أقسام مختلفة من المثنوي.
ومن بينها بيتان يمكن نقلهما بصورة أولية كما يأتي:
گر نجات ایسترسهگوز اوددن ابد
گؤز یاشیندان ایستهگوز هر دم مدد
ويمكن تقريب معناهما إلى العربية:
«إن كنتم تطلبون النجاة الأبدية من النار، فالتمسوا العون في كل لحظة بدموع أعينكم».
ومن الأبيات المتكررة أيضاً:
گر طلب ائیلرسهگوز فردوسرا
ائیلهگوز بادی سحروش هر دم آه
ومعناهما التقريبي:
«إن كنتم ترغبون في فردوس الجنة، فأطلقوا آهاتكم في كل حين كنسيم السحر».
ولا تزال القراءة الدقيقة لبعض الحروف والكلمات في هذه الأبيات بحاجة إلى مراجعة صور المخطوطة.
قد يُفسَّر تكرار بيت شعري في المخطوطات، للوهلة الأولى، بأنه خطأ ارتكبه الناسخ أثناء النقل.
فقد تنتقل عين الناسخ من سطر إلى آخر بسبب التشابه بين العبارات، مما يؤدي أحياناً إلى التكرار أو الحذف.
غير أن فحصنا أظهر أن بعض هذه الأبيات يتكرر في نهايات حكايات وأقسام مختلفة.
وهذه الملاحظة تفتح احتمالاً آخر، وهو أن التكرار لم يكن خطأً نسخياً، بل ربما كان لازمة شعرية مقصودة استخدمها المؤلف لتعزيز الأثر الوجداني للنص.
وقد يكون الهدف من هذه اللازمة دفع القارئ أو المستمع إلى استحضار مأساة كربلاء وتجديد مشاعر الحزن والتذكر.
ومع ذلك، لا يمكن اعتماد هذا التفسير بصورة نهائية قبل مقارنة المخطوطة بنسخ أخرى مستقلة.
وهنا تظهر مسألة منهجية مهمة في علم نقد النصوص.
إذا كانت خمس مخطوطات قد نُسخت من أصل واحد، أو نُقلت بعضها عن بعض، فلا يجوز اعتبارها تلقائياً خمس شهادات نصية مستقلة.
بل يجب دراسة علاقاتها النَّسَبية من خلال الأخطاء المشتركة، والحذف، والإضافات، والقراءات المميزة.
وفي نقد النصوص، قد تكون استقلالية الشواهد وعلاقاتها أهم من عددها.
4. تحديد هوية الخط: ناسخ واحد أم عدة نسّاخ؟
خُصص جانب مهم من بحثنا لعلم الخطوط القديمة، أو الباليوغرافيا (Palaeography)، وهو العلم الذي يدرس أشكال الكتابات التاريخية وتطورها وخصائصها.
وقد قارنا خصائص الكتابة في مواضع مختلفة من المخطوطة، ولا سيما في الأوراق 23 و31 و39، إضافة إلى الأقسام الأخيرة من الكتاب.
وركزنا على عدد من الحروف.
الألف: يظهر أحياناً طويلاً ومائلاً نحو اليسار، بينما يبدو في مواضع أخرى قصيراً، وقد يقترب شكله أحياناً من حرف الراء.
الميم: تنتهي بعض أشكاله بامتداد دقيق يتناقص سمكه تدريجياً، مع ملاحظة تغير أثر الحبر على سطح الورق.
اللام: يبدو في بعض المواضع معلقاً أو شديد الاتصال بالحرف السابق.
السين والشين: تتراوح أشكالهما بين الحروف الواضحة الأسنان والأشكال الممتدة التي تكاد تختفي فيها الأسنان. كما لاحظنا وجود ثلاث نقاط أسفل بعض الأشكال المشابهة للسين.
الكاف: يظهر بأحجام ونسب مختلفة، مع اختلافات في حركة القلم.
النون: توحي بعض اتصالاته بوجود توقف في حركة القلم ثم استئنافها.
ولم تقتصر المقارنة على أشكال الحروف، بل شملت أيضاً ميل السطور، والمسافات بين الكلمات، وعلاقة الكتابة بالخطوط المحددة لإطار النص، واختلاف ضغط القلم.
وكان ميل بعض السطور نحو الأسفل في الجهة اليسرى من الورقة 31 من الملاحظات اللافتة.
أما في ظهر الورقة 39، فقد قارنا أشكال الحروف في المقاطع الشعرية والخطوط الفاصلة والأجزاء النثرية.
وتدعم هذه الملاحظات احتمال أن يكون المتن الرئيسي وبعض العناوين وعبارة الختام قد كُتبت بيد ناسخ واحد.
لكن التشابه في نوع الخط لا يثبت بالضرورة وحدة اليد الكاتبة.
فقد يكتب ناسخان تلقيا التدريب في تقليد خطي واحد حروفاً متشابهة إلى حد كبير.
ولذلك يتطلب تحديد هوية الناسخ فحص عدد كافٍ من الأمثلة المتكررة للحروف نفسها، وطريقة اتصالها، وحركات القلم، ونسبها، والاختلافات التي تتكرر بصورة اعتيادية.
ومن الأفضل إجراء هذا النوع من التحليل بالاعتماد على صور ملونة عالية الدقة للمخطوطة الأصلية.
كما يبدو أن الكتابة تجمع خصائص ترتبط بخطوط النسخ والتعليق والنستعليق.
ومن المبكر في هذه المرحلة تصنيفها بصورة قطعية ضمن نوع واحد من هذه الخطوط.
5. الإملاء واللغة وحدود تحديد هوية الناسخ
لفتت انتباهنا في النص عدة صيغ لغوية تركية، منها:
istegüz، eylegüz، bendegüz، lütfügüz.
وتكتسب هذه الصيغ أهمية لدراسة الصرف التاريخي والإملاء في اللغة التركية العثمانية.
وقد يساعد تكرار كتابة كلمة معينة بالشكل نفسه في مواضع مختلفة على تحديد بعض العادات الإملائية المستقرة داخل المخطوطة.
غير أن هذا الاتساق لا يثبت بالضرورة أن جميع أجزاء النص قد نُسخت بيد شخص واحد.
فقد يكون الناسخ قد حافظ على طريقة كتابة الكلمات الموجودة في النسخة التي نقل عنها.
وفي المقابل، قد يكتب الناسخ نفسه الكلمة الواحدة بأشكال مختلفة في مواضع متفرقة.
ولهذا ينبغي دراسة الأدلة اللغوية إلى جانب الخصائص المادية للخط والعلاقات النصية بين النسخ.
كما يمكن أن تؤثر عوامل أخرى في شكل الكتابة، مثل سرعة الناسخ، وحالته الجسدية، وفترات التوقف أثناء العمل، ونوع القلم، وخصائص الورق.
وقد تظهر اختلافات ملحوظة حتى بين صفحتين كتبهما الشخص نفسه في اليوم ذاته.
وعليه، لا يجوز بناء الحكم الباليوغرافي على حرف واحد أو سمة منفردة.
6. عبارة الختام: «تمت الكتاب»
في نهاية المثنوي وجدنا العبارة العربية الآتية:
تمت الكتاب بعون الله الملك الوهاب
ومعناها:
«تم الكتاب بعون الله، الملك الوهاب».
وتدل هذه العبارة على أن الوحدة النصية قُدمت بوصفها عملاً مكتملاً.
ومع ذلك، يبقى سؤال مهم دون جواب:
هل كانت هذه العبارة جزءاً من خاتمة المؤلف الأصلية، أم أضافها الناسخ بعد الانتهاء من عملية النسخ؟
ومن أهم الطرق التي يمكن اتباعها للإجابة عن هذا السؤال مقارنة خواتيم النسخ المستقلة للعمل.
فإذا ظهرت العبارة في عدة نسخ مستقلة، أصبح احتمال وجودها في تقليد نصي أقدم أكثر قوة.
ومع ذلك، فإن هذا الأمر لا يكفي وحده لإثبات أن المؤلف هو الذي وضعها.
7. الورقة 45: نص قانوني عثماني داخل مخطوطة شعرية
كان من أكثر الاكتشافات غير المتوقعة ظهور نص يتعلق بالقانون والإدارة العثمانية في ظهر الورقة الخامسة والأربعين (45v).
وقد كُتب هذا النص بخط يختلف بصورة ملحوظة عن خط المتن الشعري الرئيسي.
ويمكن قراءة عنوانه بصورة أولية على النحو الآتي:
«قانون پادشاهی، بیت المال و مال غایب و مال مفقود خصوصنده»
ومعناه التقريبي:
«القانون السلطاني في شأن بيت المال وأموال الغائبين والأموال المفقودة».
يتناول النص إدارة التركات التي يكون ورثتها غائبين أو مجهولين.
ومن الأحكام التي استطعنا قراءتها الإشارة إلى مسؤوليات القاضي والعامل، وتسجيل الممتلكات، وحفظ التركات على سبيل الأمانة، وإعادة الأموال إلى الورثة إذا ظهروا لاحقاً وأثبتوا حقوقهم الشرعية.
كما وردت إشارة إلى مدة ستة أشهر.
وتنبع أهمية هذا الاكتشاف من اجتماع تقليدين نصيين مختلفين داخل مخطوطة مادية واحدة.
فإلى جانب العمل الأدبي الذي يحيي ذكرى كربلاء، نجد نصاً قانونياً إدارياً يتعلق بالميراث والممتلكات.
ولا نعرف حتى الآن من نسخ هذا النص القانوني، ولا متى أُضيف، ولا سبب وضعه في هذا الموضع.
ومن الاحتمالات أن أحد مالكي المخطوطة في مرحلة لاحقة استعمل مساحة متاحة فيها لحفظ نص قانوني يحتاج إليه في شؤونه العملية.
لكن هذا التفسير يظل فرضية تحتاج إلى دليل.
كما أن عنوان «قانون پادشاهی» لا يكفي وحده لإثبات أن الأحكام المذكورة صدرت عن السلطان سليمان القانوني.
ويستلزم التحقق من ذلك مقارنة النص بمجموعات القوانين العثمانية المعروفة.
وينبغي إيلاء اهتمام خاص للمصطلحات، وتسلسل الأحكام، والإجراءات الإدارية، والإشارات إلى مدة الأشهر الستة.
ويختلف خط النص القانوني بصورة ظاهرة عن خط القصيدة.
غير أن هذا الاختلاف قد يعود إلى اختلاف الناسخ، أو إلى الفرق بين الكتابة الرسمية المتأنية والكتابة العملية السريعة.
ولذلك لا يكفي اختلاف أسلوب الكتابة وحده لتحديد تاريخ النص.
8. الورقة 46: القراء اللاحقون للمخطوطة
تحتوي الجهة الخلفية من الورقة السادسة والأربعين (46v) على مجموعة من الأبيات التركية والعربية، والعبارات الدينية، والأقوال الأخلاقية.
ولا تبدو هذه النصوص استمراراً طبيعياً للمتن الرئيسي للمثنوي.
ومن بينها بيت تركي يمكن نقله بصورة أولية كما يأتي:
بیلمیینجه عاشیقین صدقین وفا ائتمز حبیب
گؤرمیینجه خستهنین دردین دوا ائتمز طبیب
ومعناه التقريبي:
«ما لم يعرف المحبوب صدق العاشق، فلن تتحقق الوفاء؛ وما لم يدرك الطبيب ألم المريض، فلن يستطيع تقديم الدواء».
ويربط هذا البيت بين الحب والإخلاص والألم والعلاج من خلال صورة أدبية قائمة على التشبيه.
وفي موضع آخر تظهر العبارة العربية:
الطرق إلى الله بعدد أنفاس الخلائق
أي:
«الطرق إلى الله بعدد أنفاس الخلائق».
ويمكن تسجيل هذه العبارة بوصفها قولاً دينياً أو صوفياً، لكن إثبات صحتها بوصفها حديثاً نبوياً يحتاج إلى تحقيق مستقل.
ومن أكثر العبارات إثارة للاهتمام ما يأتي:
هذا زمان السكوت وملازمة البيوت والقناعة بالقوت والتوكل على الحي الذي لا يموت
وهي تعني أن الزمن يدعو إلى الصمت، ولزوم البيوت، والقناعة بالرزق، والتوكل على الله الحي الذي لا يموت.
وتفتح هذه العبارة مجالاً للتفسير التاريخي.
فقد تعكس أجواء من الاضطراب السياسي أو الخطر أو القلق الاجتماعي.
وربما رأى كاتبها أن الصمت والابتعاد عن الشؤون العامة وسيلتان ضروريتان للتعامل مع ظروف عصره.
غير أن العبارة قد تنتمي أيضاً إلى تقليد ديني أوسع يدعو إلى الزهد والعزلة وتجنب الفتن والصراعات الاجتماعية.
ولأن تاريخ الكتابة وهوية صاحبها غير معروفين، فلا يمكن اعتماد تفسير سياسي محدد لها على سبيل القطع.
وتشير هذه الإضافات إلى أن المخطوطة ربما استُعملت لأغراض تتجاوز قراءة نصها الأدبي الأصلي.
فقد استخدمها بعض مالكيها أو قرائها اللاحقين لحفظ الأشعار والأقوال الدينية والمعارف العملية.
9. الأختام ومسألة تاريخ انتقال الملكية
تظهر آثار أختام في الأوراق الأولى والأخيرة من المخطوطة.
وقد لاحظنا أثناء الفحص احتمال وجود تشابه بين أثر ختم على وجه الورقة الأولى (1r) وعلامة موجودة على ظهر الورقة السادسة والأربعين (46v).
ويثير هذا التشابه احتمال وجود علاقة بين الأثرين.
لكن ينبغي النظر في عدة تفسيرات ممكنة.
فقد يكون الأثران ناتجين عن الختم نفسه، أو عن انتقال الحبر بين ورقتين متقابلتين، أو عن ظواهر بصرية مرتبطة بخصائص الورق وطريقة تصويره.
ومن دون قراءة موثوقة للنقوش ومقارنة دقيقة للأشكال، لا يمكن استخدام هذه العلامات لتحديد مالك المخطوطة أو تاريخها بصورة مؤكدة.
كما تستحق التعليقات الأرشيفية المكتوبة بالفرنسية واللاتينية دراسة مستقلة.
وقد تساعد قراءتها وتفسيرها بدقة على إعادة بناء المسار الذي انتقلت عبره المخطوطة إلى إحدى المجموعات المؤسسية الفرنسية.
ومن الضروري في دراسة تاريخ انتقال الملكية، أو ما يُعرف بمصطلح Provenance، التمييز بين تاريخ إنتاج المخطوطة وتواريخ امتلاكها واقتنائها وفهرستها وترميمها.
وقد تفصل بين هذه الأحداث قرون طويلة.
10. هل المخطوطة كاملة أم ناقصة؟
لا تزال الإجابة عن هذا السؤال غير محسومة.
فوجود عبارة ختامية يدل على أن الوحدة النصية قُدمت بوصفها مكتملة.
لكنه لا يثبت بالضرورة أن المخطوطة تحتوي على جميع أبيات التأليف الأصلي.
وهناك احتمالات متعددة ينبغي أخذها في الحسبان.
فقد يكون الناسخ قد حذف بعض المقاطع.
وربما كانت النسخة التي اعتمد عليها ناقصة أصلاً.
ومن الممكن أيضاً أن تكون للعمل روايات نصية مختلفة انتشرت في أوساط متعددة.
كما ينبغي النظر في المواضع التي يبدو فيها الشاعر وكأنه يشير إلى اختصار بعض الأحداث أو ترك تفاصيل منها.
وهنا يجب التمييز بين ظاهرتين مختلفتين:
الاختصار الذي يختاره المؤلف بنفسه، والحذف الذي يحدث أثناء انتقال النص عبر النسخ.
الأولى تتعلق بالاختيارات الأدبية للمؤلف.
أما الثانية فتتعلق بتاريخ نقل النص وتداوله بين النسّاخ.
ولا يمكن التمييز بينهما بصورة موثوقة إلا من خلال المقارنة المنهجية بين الشواهد المخطوطة.
ولهذا ينبغي أن تشمل المرحلة المقبلة من البحث إحصاء العدد الإجمالي للأبيات في النسخة الموجودة، وتحديد بدايات الأقسام ونهاياتها، وتوثيق الأبيات المتكررة، ومقارنة المواضع التي يُحتمل وجود حذف أو إضافة فيها بنسخ أخرى.
وقد تكشف هذه المقارنة ما إذا كانت المخطوطة تمثل نسخة كاملة، أو رواية مختصرة، أو تقليداً نصياً يتضمن قراءات مميزة.
الخاتمة: أكثر من مجرد كتاب شعري
أظهرت دراستنا التي استمرت يومين أن الفحص العلمي لمخطوطة عثمانية تركية يتجاوز بكثير مجرد فك رموز الكلمات وقراءة الأبيات.
فمن جهة، يقدم هذا المثنوي مادة مهمة لفهم الذاكرة الأدبية لكربلاء، ومحبة أهل البيت، ولغة الحزن والرثاء في الثقافة العثمانية.
ومن جهة أخرى، يحتفظ بمعلومات قيمة لدراسة الصرف التاريخي للغة التركية، وخصائص الإملاء، وأساليب التعبير الأدبي.
وتثير كتابته أسئلة تتعلق بعلم الخطوط القديمة وهوية النسّاخ وممارسات الكتابة.
كما تفتح أوراقه الأخيرة مجالات إضافية للبحث في تاريخ القانون العثماني، وملكية المخطوطات، وعادات القراء الذين استعملوها في مراحل لاحقة.
وقد حاولنا خلال هذا الفحص التمييز بين هوية الشاعر، والإشارات إلى الشخصيات التاريخية، والأبيات المتكررة، وخصائص الخط، والنصوص القانونية المضافة، وتعليقات القراء اللاحقين.
ومع ذلك، فإن قيمة البحث العلمي لا تقتصر على تقديم الإجابات.
إن تحديد الأسئلة التي لا تزال بلا إجابة يُعد في حد ذاته جزءاً أساسياً من العمل العلمي.
فما زلنا بحاجة إلى تحديد تاريخ نسخ المخطوطة، والتعرف إلى ناسخها، والتحقيق في هوية كاتب النص القانوني وتاريخه، وقراءة الأختام، وتحديد العلاقة بين هذه النسخة وغيرها من الشواهد الباقية.
إن تاريخ المخطوطة لا ينتهي عندما يكتب مؤلفها آخر بيت من أبياتها.
فالنسّاخ والمالكون والقراء والمعلّقون الذين يأتون بعده يواصلون، كل بطريقته، كتابة تاريخها.
وتذكرنا هذه المخطوطة مرة أخرى بأن الكتب التركية القديمة المكتوبة بخط اليد ليست مجرد آثار أدبية موروثة من الماضي.
إنها مصادر علمية غنية تحفظ بين صفحاتها تاريخ اللغة والقانون والدين والثقافة والفكر الإنساني في آن واحد.
ملاحظة منهجية
تستند هذه المقالة إلى القراءة المباشرة للمخطوطة والملاحظات التي سُجلت خلال يومين من البحث.
ولا تزال بعض القراءات الشعرية، والتحديدات الباليوغرافية، والتفسيرات الزمنية، ونسبة التعليقات اللاحقة إلى أصحابها، نتائج أولية تحتاج إلى مزيد من التحقق.
ويتطلب إعداد تحقيق علمي نهائي مقارنة منهجية بنسخ مستقلة، وإعادة فحص الصور عالية الدقة، والتحقق من السجلات التاريخية والأرشيفية المتعلقة بالمخطوطة.
Böylece makalenin dört dildeki versiyonu tamamlandı: Arap harfli Azerbaycan Türkçesi, Türkiye Türkçesi, İngilizce ve Arapça.
İsterseniz sonraki aşamada dört makaleyi, her dilin kendine ait başlığı ve bölümleri korunacak şekilde tek bir akademik PDF dosyasında birleştirebiliriz.
No comments:
Post a Comment