بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 547 درس 22
بو درس "ای.آی" الی ایله آشاغاداکی دیللره ترجومه ادیلیب:
تورکجه
Türkçe
In English
و
عربجه
https://youtube.com/live/WaUoIFAb09Yآشاغیدا ۵۴۷-جی بؤلومده کئچدیگیمیز ۲۲-جی درسین اساس بحثلرینی بیرلشدیرن، وئبلوگدا نشر اوچون حاضیرلانمیش علمی مقالهنی تقدیم ائدیرم. مقالهده الیازمالارین کاتالوگلاشدیرما اصوللاری ایله یاناشی، سیزین آراشدیرمالارینیزدا خصوصاً اؤنمه چیکان دیل، قدرت، تاریخی شرایط و مؤلفین آزاد انتخابی مسئلهلرینه ده یئر وئریلیب.
بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار
۵۴۷-جی بؤلوم — ۲۲-جی درس
الیازمالارین علمی کاتالوگلاشدیرماسی: بیر کیتابین آدی، تاریخی، دیلی و گیزلی حیکایهسی
الیازما آراشدیرمالاری و نسخهشناسی اوزرینه علمی درسلر
گیریش: بیر الیازمانی تانیتماق نه دئمکدیر؟
بیر الیازمانی الیمیزه آلاندا، یا اونون دیجیتال صورتینی آچیب اوخوماغا باشلایاندا، ایلک باخیشدا ساده گؤرونن بیر نئچه سواللا قارشیلاشیریق: بو کیتابین آدی نهدیر؟ کیم یازیبدیر؟ هانسی دیلدهدیر؟ نه واخت کؤچورولوب؟ هانسی موضوع حاققیندادیر؟
بو سواللارین جوابینی تاپماق همیشه آسان دئییلدیر.
بعضاً بیر کیتابین باشیندا بیر آد، سونوندا باشقا بیر آد، جلدینده ایسه اوچونجو بیر آد گؤروروک. بعضاً مؤلفین آدی هئچ یئرده یازیلمایـیب. بیر کیتابین ایچینده بیر نئچه مستقل اثر توپلانـیب. بیر نسخهنین بعضی ورقلری باشقا کاغیذدا، باشقا خطله و باشقا مرکبله یازیلیب.
بئله حاللاردا کاتالوگ حاضیرلاماق، فقط گؤردوکلریمیزی بیر سیاهییا کؤچورمک دئییلدیر. بیز اثرین ادبی، تاریخی و فیزیکی خصوصیتلرینی آراشدیرمالی، دلیـللری مقایسه ائتمهلی و بیلدیگیمیزله احتمال ائتدیگیمیزی بیر-بیریندن آییرمالیییق.
بو درسده الیازمالارین علمی کاتالوگلاشدیرماسینین اساس اصوللارینی، اؤنجهکی نسخه آراشدیرمالاریمیزدان الده ائتدیگیمیز تجربهلر اساسیندا اینجهلهدیک.
۱. بیر کیتابین بیر نئچه آدی اولا بیلرمی؟
الیازما آراشدیرمالاریندا قارشیلاشدیغیمیز اؤنملی مسئلهلردن بیری اثرین اصلی آدینی تعیین ائتمکدیر.
فرض ائدک کی، بیر مؤلف مقدمهده کیتابینا بیر آد وئریب. اما اثرین سونونا یاخین یئرده، آیری بیر فصل آچاراق، عینی اثر اوچون ایکی باشقا آد ایشلدیب.
بئله بیر وضعیتده هانسی آدی اساس قبول ائتمهلیییک؟
معمولاً مؤلفین مقدمهده وئردیگی آد اؤنملی شاهد حساب اولونور. اما بو، خاتمهده یا متنـین باشقا یئرلرینده مؤلفین اؤز دیلی ایله ایشلتدیگی آدلاری نظره آلماماق دئمک دئییلدیر.
اگر اوچ آدین هر اوچو مؤلف طرفیندن ایشلدیلیبسه، اونلارین همیسی علمی اهمیت داشیییر.
کاتالوگدا بیر آد اساس گؤستریله، قالان ایکی آد ایسه آلتئرناتیو آدلار کیمی قئید ائدیله بیلر. اما بو انتخابین سببی آیدین اولمالیدیر.
بورادا داها بیر مسئله وار: بعضاً کیتابین آدینی مؤلف دئییل، کاتب، مالک، اوخوجو یا سونراکی کیتابخاناچی وئریب.
بیر آدین متنـین موضوعونا اویغون اولماسی، اونون اصلی آد اولدوغونو ثابت ائتمیر.
بو سببدن ایکی آیری سوال سورمالیییق:
بیرینجی: بو آد متنـین موضوعونا و ادبی خصوصیتلرینه اویغوندورمو؟
ایکینجی: بو آدی کیم، نه واخت و هانسی منبع اساسیندا وئریب؟
بیرینجی سوال آدین مناسبلیگینی، ایکینجی سوال ایسه اونون تاریخی اعتبارینی آراشدیرار.
۲. «مسنوی لمعی» مثالینـده آد و مؤلف مسئلهسی
آراشدیرمالاریمیزدا اوزرینـده چالیشدیغیمیز اثرلردن بیری «مسنوی لمعی» آدی ایله تانیدیلان بیر الیازما ایدی.
بو اثر مسنوی شکلینـده یازیلیب. متنـده حضرت محمد، کربلا حادثهسی، امام حسینین شهادتی و اونون سونراسیندا باش وئرن حادثهلر حاققیندا روایتلر وار.
اثرین بعضی یئرلرینده «لامعی» کلمهسی ایشلهدیلیب. بو کلمه شاعرین تخلصی اولا بیلر.
اما بورادا احتیاطلی اولمالیییق.
«مسنوی» کلمهسی اثرین ادبی نوعونو گؤستریر. «لمعی» ایسه مؤلفه عائد تخلص اولا بیلر. بو ایکی معلومات دوغرو اولسا دا، «مسنوی لمعی» ترکیبینین مؤلف طرفیندن اثره وئریلمیش اصلی آد اولدوغو هله ثابت اولمور.
نسخهنین باشقا بیر یئرینده «مقتل امام حسین» آدی یازیلیبسه، بو آدین دا متنله علاقهسی وار. اما اونون کیم طرفیندن و نه واخت یازیلمیش اولدوغونو آراشدیرمادان اصلی آد حساب ائتمک اولماز.
بو مثال بیزه گؤستریر کی، اثرین موضوعونو تانیتماقلا اونون تاریخی آدینی تعیین ائتمک آیری مسئلهلردیر.
۳. بیر کلمه مؤلفین آدیدیر، یوخسا عادی بیر سؤز؟
الیازمالاردا بعضی کلمهلر هم شخص آدی، هم ده لغوی معنا داشییا بیلر.
بو سببدن بیر کلمهنی اوخوماقلا اونون مؤلف تخلصی اولدوغونا قرار وئرمک دوغرو دئییلدیر.
مثلاً، شاعر بیر بیتده اؤز تخلصینی ایشلده بیلر. باشقا بیر بیتده ایسه عینی شکلده یازیلمیش کلمه تامامیله فرقلی معنا داشییا بیلر.
بورادا فیلولوژیک تحلیل اؤنمه چیکیر.
بیز کلمهنین اؤزوندن علاوه، اونون جملهدهکی یئرینه، بیتین معناسیـنا، شاعرین اؤزونه خطاب ائدیب-ائتمهدیگینه و متنـین عمومی ادبی باغلامینا باخمالیییق.
پالئوگرافیا بیزه کلمهنین نئجه یازیلدیغینی گؤستریر. فیلولوژیا ایسه اونون بو متنـده نه معنا داشیدیغینی آیدینلاشدیرماغا کؤمک ائدیر.
بو ایکی علم بیر-بیرینی تاماملاییر.
۴. بیر آدی کیم یازیبدیر؟
الیازمانین باشیندا، سونوندا یا حاشیهسینده گؤرونن بیر آدین مؤلف، کاتب، مالک یا سونراکی اوخوجو طرفیندن یازیلمیش اولماسی ممکندیر.
بونو آراشدیرارکن خطین شکلینه، قلم حرکتلرینه، مرکبه، کاغیذا و قئیدین یئرلشمهسینه باخیریق.
بعضی الیازمالاردا شخص آدلاری قیرمیزی مرکبله یازیلیب یا اونلارین اوستونه رنگلی خط چکیلیب. بیز بئله خصوصیتلرله اؤنجهکی نسخه آراشدیرمالاریمیزدا دا قارشیلاشمیشیق.
اما عینی خطا بنزهین ایکی قئیدین ضروراً عینی شخص طرفیندن یازیلمیش اولدوغونو سؤیلهیه بیلمریک.
بعضاً کاتب اؤز یازیسینی دَییشدیره بیلر. بعضاً ایکی آیری کاتب بیر-بیرینه چؤخ بنزهین خطلا یازار.
بو سببدن خط، مرکب، کاغیذ و تاریخی قئیدلر بیرلیکده آراشدیرلمالیدیر.
۵. پروونانس: کیتابین کیملرین الیندن کئچدیگینی اؤیرنمک
بیر الیازمانین تاریخی فقط مؤلف و کاتبله محدودلاشمیر.
کیتاب بیر شخصین الیندن باشقاسینا کئچه، ساتیلا، باغیشلانا، وقف ائدیله یا بیر کیتابخانایا داخیل اولا بیلر.
بو تاریخی انتقالی آراشدیران ساحهیه Provenance دئییلیر.
مالکیت قئیدلری، مهرلر، وقفنامهلر، فروش یازیلاری و حاشیهلر بو آراشدیرمانین اؤنملی منبعلریدیر.
مثلاً، بیر کیتابین ایلک ورقینده «مقتل امام حسین» آدی یازیلیبسه، اونون یانینـداکی مالکیت قئیدی یا مهر بیزه بو آدین هانسی دؤورده ایشلهدیلدیگی حاققیندا معلومات وئره بیلر.
بعضاً تاریخی کیتابخانا کاتالوگلاری دا اثرین اؤنجهکی آدلاری حاققیندا شاهد ساخلامیش اولور.
بئلهلیکله، بیر کیتابین آدینین تاریخی اؤزونون ده آراشدیرما موضوعونا چئوریلیر.
۶. ایکی نسخهنین عینی اثره عائد اولدوغونو نئجه بیلهریک؟
فرض ائدک کی، بیر نسخه پاریسده «مسنوی لمعی»، باشقا بیر نسخه ایسه استانبولدا «مقتل امام حسین» آدی ایله قئید اولونوب.
هر ایکیسی «ذکر حق» عبارتی ایله باشلاییر و کربلا حادثهسینی روایت ائدیر.
بو معلومات اونلارین عینی اثره عائد اولدوغونو ثابت ائدیرمی؟
یوخ.
ایکی اثر عینی موضوع حاققیندا یازیلا بیلر. بیر شاعر باشقا شاعرین اثرینه نظیره یازا بیلر. حتی ایکی اثرین باشلانغیج بیتلری بنزهیه، اما سونراکی بؤلوملری فرقلی اولا بیلر.
بونا گؤره نسخهلری متن اساسیندا مقابله ائتمهلیییق.
باشلانغیج و سون عبارتلرینی، متنـین اورتاسیندان سئچیلن بؤلوملری، خاص بیتلری، مؤلف تخلصینی، تاریخی شخصیتلرین آدلاریـنی و روایت ترتیبینی مقایسه ائتمک لازیمدیر.
مثلاً، بیر نسخهده سلطان سلیمان و سینان بگ حاققیندا بیر بؤلوم وارسا، باشقا نسخهده ده عینی بؤلومون اولوب-اولمادیغینی آراشدیرماق فایدالیدیر.
اما بو مقابلهنی صفحه نومرهلرینه اساساً آپارماق دوغرو دئییلدیر.
چونکی بیر نسخهده بئشینجی صفحهده اولان بیت، باشقا نسخهده اونونجو صفحهده یئرلشه بیلر. کاغیذین اؤلچوسو، سطر سایی و خطین سیخلیغی صفحهلری دَییشدیرر.
بیز صفحهلری دئییل، متنـین عینی بؤلوملرینی مقایسه ائتمهلیییق.
۷. عینی اثر اولماق، عینی منبعدن کؤچورولماق دئییلدیر
ایکی نسخهنین عینی اثره عائد اولدوغونو تعیین ائتدیکدن سونرا یئنی بیر سوال اورتایا چیخیر:
بو نسخهلر بیر-بیریندن کؤچورولوب، یوخسا هر ایکیسی باشقا بیر قدیم نسخهیه اساسلانـیب؟
بو سوالا جواب وئرمک اوچون متنـدهکی مشترک خطالاری، حذفلری، اضافهلری و فرقلی اوخونوشلاری آراشدیرماق لازیمدیر.
مثلاً، بیر کاتبین گؤزو ایکی بنزهر عبارت آراسیندا قاچیب و بیر نئچه سطری کؤچورمهدیگینی فرض ائدک.
عینی حذف باشقا نسخهده ده وارسا، بو نسخهلر آراسیندا تاریخی علاقه اولماسی احتمالینی گوجلندیره بیلر.
اما هر مشترک خطا ضروراً مستقیم کؤچورمهنی ثابت ائتمیر. اونلار مشترک بیر قدیم منبعدن ده گلمیش اولا بیلر.
بو آراشدیرما متن تنقیدی و نسخهلرین نسبنامهسینی قورماق اوچون اساس اهمیت داشیییر.
۸. تعقیبه، کاغیذ و ایتـمیش ورقلر
الیازمالاردا تعقیبه — Catchword — ورقلرین ترتیبینی آراشدیرماغا کؤمک ائدن اؤنملی نشانهلردن بیریدیر.
فرض ائدک کی، ۱۲۰ ورقلیک بیر الیازمانین ۶۰-جی ورقینین سونونداکی تعقیبه، ۶۱-جی ورقین ایلک کلمهسی ایله اویغون گلمیر.
اوستهلیک، ۶۱-جی ورقین کاغیذی، خطی و مرکبی ده اؤنجهکی ورقدن فرقلیدیر.
بئله بیر وضعیتده ۶۱-جی ورقین سونرادان اضافه ائدیلدیگینی قطعی سؤیلهیه بیلهریکمی؟
یوخ.
چونکی بیر الیازما ایلک حاضیرلانماسی زامانیندا دا مختلف کاغیذلارلا یازیلا بیلر. کاتب قلمینی یا مرکبینی دَییشدیره بیلر. حتی متنـین بیر بؤلومونو باشقا کاتب کؤچوره بیلر.
بو مسئلهنی آیدینلاشدیرماق اوچون دفتر قورولوشونو، تیکیـش دلیکلرینی، جلدین بئلینی، تعمیر ایزلرینی، سو علامتلرینی و متنـین داوامینی آراشدیرمالیییق.
اگر قدیم تیکیـش دلیکلری ایله یئنی دلیکلر آراسیندا فرق وارسا، بو نسخهنین سونرادان سؤکولوب یئنیدن تیکیلمهسی احتمالینی گوجلندیره بیلر.
اما بو حالدا دا هر مشاهدهنین نهنی ثابت ائتدیگینی دقیق گؤسترمک لازیمدیر.
کاتالوگدا «۶۱-جی ورق سونرادان اضافه ائدیلیب» یازماقدان اؤنجه، بو نتیجهنین دلیـللرینی آراشدیرمالیییق.
۹. بیر جلدده بیر نئچه مستقل اثر
آراشدیرمالاریمیزدا بعضاً بیر جلدین ایچینده اونلارلا، حتی یوزلرله مختلف متنله قارشیلاشدیق.
بئله مجموعهلرده تورکجه، عربجا و فارسجا اثرلر بیرلیکده یئرلشه بیلر. موضوعلار، مؤلفلر، کاتبلر و کؤچورولمه تاریخلری فرقلی اولا بیلر.
فرض ائدک کی، ۱۵۰ ورقلیک بیر مجموعهده اوچ اثر وار:
بیرینجی اثر 1r–50v ورقلری آراسیندا تورکجه بیر مسنویدیر.
ایکینجی اثر 51r–90v ورقلری آراسیندا عربجا بیر فقه رسالهسیدیر.
اوچونجو اثر 91r–150v ورقلری آراسیندا فارسجا بیر تصوف رسالهسیدیر.
هر اوچ اثر عینی جلدده ساخْلانیلیر و بیر Shelfmark داشیییر.
بئله بیر مجموعهنی فقط بیر عمومی آدلا قئید ائتمک یئتـرلی دئییلدیر.
مجموعهنین عمومی توصیفی حاضیرلانمالی، هر اثرین آدی، دیلی، موضوعو، مؤلفی، کاتبی، تاریخی، باشلانغیج و سون عبارتلری آیریجا گؤستریلمهلیدیر.
بو توصیفلر کیتابخانانین سیستمینه گؤره بیر عمومی قئیدین ایچینده یا بیر-بیرینه باغلانمیش قئیدلر شکلینـده ساخْلانیلا بیلر.
بورادا مقصد بیر جلدی اوچ فیزیکی کیتاب کیمی گؤسترمک دئییل، اونون ایچیندهکی اوچ مستقل اثرین آختاریلا بیلمهسینی تأمین ائتمکدیر.
۱۰. Multiple-Text Manuscript و Composite Manuscript
بیر جلدین ایچینده بیر نئچه متن اولارسا، بونا Multiple-Text Manuscript دئیله بیلر.
اما بو متنلر اصلینده آیری-آیری فیزیکی بؤلوملر کیمی حاضیرلانـیب، سونرادان بیر جلدده بیرلشدیرلیبسه، Composite Manuscript ترمینی ایشلهدیلیر.
بو فرق نسخهنین تاریخی قورولوشونو آراشدیرماق اوچون اؤنملیدیر.
بیر جلدده بیر نئچه اثرین اولماسی، اونلارین ضروراً مختلف دؤورلرده حاضیرلانمیش اولدوغونو گؤسترمیر.
بعضاً بیر کاتب بیر نئچه اثرینی عینی پروژهنین بؤلوملری کیمی کؤچورور. بعضاً ایسه یوز ایللر آراسیندا حاضیرلانمیش رسالهلر سونرادان بیر جلدده توپلانیر.
بو ایکی وضعیت تاریخی باخیمدان فرقلیدیر و کاتالوگدا دا بو فرق ساخْلانمالیدیر.
۱۱. بیر مجموعهنین تاریخی هانسی تاریخدیر؟
فرض ائدک کی، بیر مجموعهنین بیرینجی اثرى ۹۵۰، ایکینجیسی ۱۰۵۰، اوچونجوسو ایسه ۱۱۵۰ هجریده کؤچورولوب.
بئله حالدا مجموعهنین تاریخینی فقط ۹۵۰ یا فقط ۱۱۵۰ هجری گؤسترمک دوغرو اولماز.
هر اثرین کؤچورولمه تاریخی آیریجا قئید ائدیلمهلیدیر.
مجموعهنین عمومی توصیفینده ۹۵۰–۱۱۵۰ هجری آرالیغی گؤستریله بیلر، اما بو تاریخلر مجموعهنین بیر جلدده نه واخت بیرلشدیرلدیگینی گؤسترمیر.
اوچونجو اثر ۱۱۵۰ هجریده کؤچورولوبسا، بو اوچ نسخهنین بیرلیکده جلدلندیریلمهسی اونون حاضیرلانماسیندان اؤنجه باش وئره بیلمز.
اما بیرلشدیرمهنین محض ۱۱۵۰ هجریده اولدوغونو دا سؤیلهیه بیلمریک.
بو مسئلهنی آراشدیرماق اوچون جلد، تیکیـش، مالکیت قئیدلری، وقفنامهلر و تاریخی کیتابخانا سندلری کؤمگیمیزه گله بیلر.
۱۲. دیل، قدرت و الیازمانین تاریخی شرایطی
بو درسین بحثلری بیزی کاتالوگلاشدیرمانین فیزیکی و متنی اصوللاریندان داها گئنیش بیر مسئلهیه گتیردی: دیل ایله قدرت آراسینداکی علاقهیه.
بیر مؤلفین هانسی دیلده یازدیغینی، هانسی کلمهلری سئچدیگینی و هانسی اصطلاحلاری ایشلتدیگینی آراشدیرارکن، اونون یاشادیغی اجتماعی و سیاسی محیطی نظره آلماماق اولماز.
دیل فقط انسانلارین بیر-بیری ایله دانیشما وسیلهسی دئییلدیر. دیل علمین، تحصیلین، قانونون، ادبیاتین و اجتماعی حیاتین دا وسیلهسیدیر.
بیر دیل دولتی ادارهلرده، مدرسهلرده، دانشگاهلاردا و مطبوعاتدا حمایه اولونارسا، اونون ایشلتمه امکاناتلاری گئنیشلنه بیلر.
باشقا بیر دیل ایسه عینی امکاناتلاردان محروم قالارسا، اونون یازیلی ادبیاتی، علمی اصطلاحلاری و نشر امکاناتلاری محدودلاشا بیلر.
گۆنئی آذربایجانین یئنی تاریخینی آراشدیرارکن بو مسئله خصوصاً اؤنملیدیر.
بیر تورک مؤلفین فارسجا یازماسی همیشه اونون آزاد ادبی انتخابی اولمایا بیلر. رسمی تحصیل دیلی، ایش امکاناتلاری، نشر شرایطی و سانسور بو انتخابا تأثیر ائده بیلر.
عینی زاماندا تورکجه یازماغی سئچن بیر مؤلفین ده هانسی اجتماعی و اقتصادی چتینلیکلرله قارشیلاشدیغینی آراشدیرماق لازیمدیر.
بونونلا بیرلیکده، بیر متنـده فارسجا کلمهلرین چؤخ اولماسی تکباشینا مؤلفین سیاسی یا مذهبی اعتقادینی قطعی تعیین ائتمیر.
بیز عمومی تاریخی فشارلا فردی انتخاب آراسینداکی علاقهنی آراشدیرمالی، اما بیر شخصین نیتینی دلیلسز قطعی حکم کیمی گؤسترممهلیییک.
۱۳. کاتب فقط کؤچورن بیر شخص دئییلدیر
قدیم دؤورلرده کیتاب حاضیرلاماق بعضاً چؤخ باهالی بیر ایش ایدی.
بیر کیتابی سفارش وئرن شخص دولتی مقام صاحبی، تاجر، عالم، صوفی، درویش یا باشقا بیر اجتماعی طبقهنین اوزوی اولا بیلردی.
کاتب ایسه اؤز ایشی ایله یاشاییشینی تأمین ائدن بیر انسان ایدی.
بونا گؤره کاتبین همیشه تام مستقل اولدوغونو فرض ائتمک دوغرو دئییلدیر.
سفارش وئرن شخصین ایستهکلری، مذهبی باخیشی، سیاسی موقعیتی یا ادبی زؤوقو بعضی حاللاردا متنـین کؤچورولمهسینه تأثیر ائده بیلردی.
کاتب بعضی عبارتلری دَییشدیره، بعضی سؤزلری اضافه ائده یا بعضی بؤلوملری چیخارا بیلردی.
اما بئله بیر دَییشیکلیگین محض کاتبین شخصی اعتقادینا یا سفارش وئرن شخصین ایستهگینه گؤره باش وئردیگینی ثابت ائتمک اوچون تاریخی و متنی شاهد لازیمدیر.
بو سببدن نسخهلر آراسینداکی فرقلیلیکلری فقط یازی خطاسی کیمی گؤرمک ده، اونلارین همیسینی سیاسی مقصدله ایضاح ائتمک ده دوغرو دئییلدیر.
هر فرقلیلیگین اؤز دلیـلی آراشدیرلمالیدیر.
۱۴. علمی کاتالوگون ان اؤنملی وظیفهسی
بو درسده گؤردوک کی، علمی کاتالوگلاشدیرما فقط کیتابین آدینی، مؤلفینی و تاریخینی یازماقدان عبارت دئییلدیر.
یاخشی بیر کاتالوگ قئیدی بیزه نسخهنین فیزیکی خصوصیتلرینی، متنـین کیملیگینی، تاریخی انتقالینی و آراشدیرما زامانی اورتایا چیخان مسئلهلری گؤسترمَلیدیر.
داها اؤنملیسی، بو معلوماتلارین هانسی منبعدن گلدیگی آیدین اولمالیدیر.
اگر بیر اثرین مؤلفی معلوم دئییلسه، «نامعلوم» یازماق علمی باخیمدان دلیلسز بیر آد وئرمکدن داها دوغرودور.
اگر بیر ورقین سونرادان اضافه ائدیلدیگینه شوبه وارسا، بونو احتمال کیمی گؤسترمک لازیمدیر.
اگر بیر اثرین آدی فقط سونراکی مالکین قئیدینده وارسا، بو آدی مؤلفین وئردیگی آد کیمی تانیتماق اولماز.
علمی کاتالوگون اعتبارى، اونون هر سوالا قطعی جواب وئرمَسینده دئییل، بیلیننله بیلینمهینی دقیق آییرماسیندادیر.
نتیجه: هر الیازما بیر تاریخی شاهددیر
بیر الیازما فقط کاغیذ اوزرینه یازیلمیش سؤزلر مجموعهسی دئییلدیر.
اونون کاغیذی، خطی، مرکبی، جلدی، حاشیهلری، مهرلری و مالکیت قئیدلری بیر تاریخی حیکایه داشیییر.
بعضاً بیر کلمهنین نئجه یازیلمیسی بیزه کاتبین دیل محیطی حاققیندا معلومات وئریر. بعضاً بیر مهر کیتابین هانسی شهره گئتدیگینی گؤستریر. بعضاً بیر تعقیبه ایتـمیش ورقین ایزینی آختارماغا کؤمک ائدیر.
بعضاً ایسه بیر اثرین ایکی فرقلی آدلا تانینماسی، اونون یوز ایللر بویونجا مختلف اوخوجولار طرفیندن نئجه قبول ائدیلدیگینی گؤستریر.
بو دلیـللری دوغرو اوخوماق اوچون نسخهشناسی، پالئوگرافیا، فیلولوژیا، تاریخ و کاتالوگلاشدیرما بیرلیکده ایشلهمهلیدیر.
بیزیم مقصدیمیز کیتابلار حاققیندا فقط معلومات توپلاماق دئییل، اونلارین تاریخی کیملیگینی ممکن اولدوغو قدر دقیق و دلیـللی شکلده تانیتماقدیر.
بو سببدن ۲۲-جی درسیمیزین اساس علمی نتیجهسینی بئله ایضاح ائده بیلهریک:
یاخشی الیازما کاتالوگو فقط بیر کیتابین نه اولدوغونو دئییل، اونون حاققیندا نهلری بیلدیگیمیزی، بو معلوماتلاری هارادان الدیغیمیزی و هانسی سواللارین هله جوابسیز قالدیغینی دا گؤسترمَلیدیر.
تاریخی الیازمالارا بو روشله یاناشماق، اونلاری فقط کئچمیشدن قالان اشیا کیمی دئییل، انسانلارین فکری، دیلی، علمی و اجتماعی حیاتینی گؤستَرن زنده تاریخی شاهدلر کیمی آراشدیرماغا امکان وئریر.
۲۲-جی درسیمیزی بورادا باشا چاتدیریریق.
الله عؤمور و ساغلیق وئرسه، گلهجک درسیمیزده کیتابخانا و الیازما کاتالوگلاشدیرماسینین بینالمللی استانداردلارىندان بیری اولان RDA — Resource Description and Access ایله تانیش اولاجاغیق.
ساغ قالین، سلامت قالین، گؤروشـمک اوزره!
بو مقالهنی نؤوبتی مرحلهده عینی علمی مضمون و طبیعی مقاله اوسلوبونو قورویاراق تورکیه تورکجهسینه، اینگیلیسجهیه و عربجایا دا حاضیرلایا بیلهریک. سونرا دؤرد دیلدهکی متنلری بیر PDF فایلینـده بیرلشدیرهریک.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Aşağıda 547. bölümde işlediğimiz 22. dersin makalesini, bilimsel içeriğini koruyarak Türkiye Türkçesine aktardım. Metni, akademik ciddiyetini koruyan, doğal ve akıcı bir anlatımla, doğrudan internet sitenizde yayımlanabilecek biçimde hazırladım.
Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar
547. Bölüm – 22. Ders
Yazma Eserlerin Bilimsel Kataloglanması: Bir Kitabın Adı, Tarihi, Dili ve Gizli Hikâyesi
Yazma eser araştırmaları ve kodikoloji üzerine bilimsel dersler
Giriş: Bir Yazma Eseri Tanıtmak Ne Demektir?
Bir yazma eseri elimize aldığımızda ya da dijital görüntüsünü açıp okumaya başladığımızda, ilk bakışta basit görünen bazı sorularla karşılaşırız: Bu kitabın adı nedir? Kim tarafından yazılmıştır? Hangi dildedir? Ne zaman istinsah edilmiştir? Hangi konuyu ele almaktadır?
Bu soruların cevaplarını bulmak her zaman kolay değildir.
Bazen bir kitabın başında bir ad, sonunda başka bir ad, cildinde ise üçüncü bir ad görürüz. Bazen yazarın adı hiçbir yerde belirtilmemiştir. Tek bir cildin içerisinde birbirinden bağımsız birçok eser bir araya getirilmiştir. Bir yazmanın bazı yaprakları farklı kâğıtlara, farklı yazılarla ve farklı mürekkeplerle yazılmıştır.
Böyle durumlarda katalog hazırlamak, yalnızca gördüklerimizi bir listeye aktarmak değildir. Eserin edebî, tarihî ve fiziksel özelliklerini araştırmamız, kanıtları karşılaştırmamız ve bildiklerimizle ihtimal olarak değerlendirdiklerimizi birbirinden ayırmamız gerekir.
Bu derste, yazma eserlerin bilimsel kataloglanmasının temel ilkelerini, önceki yazma araştırmalarımızdan edindiğimiz deneyimlerden hareketle ele aldık.
1. Bir Kitabın Birden Fazla Adı Olabilir mi?
Yazma eser araştırmalarında karşılaştığımız önemli sorunlardan biri, eserin özgün adını belirlemektir.
Bir yazarın kitabına ön sözünde bir ad verdiğini düşünelim. Ancak eserin sonlarına doğru ayrı bir bölüm açarak aynı kitap için iki farklı ad daha kullanmış olsun.
Böyle bir durumda hangi adı esas almalıyız?
Genellikle yazarın ön sözde verdiği ad önemli bir kanıt kabul edilir. Ancak bu, yazarın sonuç bölümünde veya metnin başka yerlerinde kullandığı adların göz ardı edilmesi gerektiği anlamına gelmez.
Üç adın da yazar tarafından kullanıldığı belirlenebiliyorsa bunların tamamı bilimsel değer taşır.
Katalogda adlardan biri tercih edilen başlık olarak gösterilebilir, diğerleri ise alternatif başlıklar şeklinde kaydedilebilir. Bununla birlikte, tercih edilen başlığın neden seçildiği açıklanmalıdır.
Burada başka bir sorun daha vardır: Bazen kitabın adını yazar değil, müstensih, eserin sahibi, bir okuyucu veya daha sonraki dönemlerde bir kütüphaneci vermiş olabilir.
Bir adın eserin konusuna uygun olması, o adın yazar tarafından verilmiş özgün başlık olduğunu kanıtlamaz.
Bu nedenle iki ayrı soruya cevap aramalıyız:
Birincisi: Bu başlık metnin konusuna ve edebî özelliklerine uygun mudur?
İkincisi: Bu başlığı kim, ne zaman ve hangi kaynağa dayanarak vermiştir?
İlk soru başlığın uygunluğunu, ikinci soru ise tarihsel güvenilirliğini araştırır.
2. Mesnevî-i Lâmiî Örneğinde Başlık ve Yazarlık Sorunu
Araştırmalarımız sırasında üzerinde çalıştığımız eserlerden biri, Mesnevî-i Lâmiî adıyla tanıtılan bir yazmaydı.
Eser mesnevi biçiminde kaleme alınmıştır. Metinde Hz. Muhammed, Kerbelâ olayı, İmam Hüseyin'in şehadeti ve bu olayın ardından yaşanan gelişmeler anlatılmaktadır.
Eserin bazı bölümlerinde «لامعی» kelimesi geçmektedir. Bu kelime şairin mahlası olabilir.
Ancak burada dikkatli davranmamız gerekir.
“Mesnevi” kelimesi eserin edebî türünü gösterir. “Lâmiî” ise muhtemel yazarın mahlası olabilir. Bu iki bilgi doğru olsa bile Mesnevî-i Lâmiî ifadesinin yazar tarafından verilmiş özgün eser adı olduğu henüz kanıtlanmış değildir.
Yazmanın başka bir yerinde Maktel-i İmam Hüseyin başlığı bulunuyorsa bu adın da metnin konusuyla ilişkisi vardır. Ancak başlığın kim tarafından ve ne zaman yazıldığı araştırılmadan onu özgün eser adı kabul etmek doğru olmaz.
Bu örnek, bir eserin konusunu tanımlamakla tarihsel adını belirlemenin birbirinden farklı işlemler olduğunu göstermektedir.
3. Bir Kelime Yazarın Adı mı, Yoksa Sıradan Bir Sözcük mü?
Yazma eserlerde bazı kelimeler hem kişi adı hem de sözlük anlamıyla kullanılabilir.
Bu nedenle bir kelimeyi okuyabilmek, onun mutlaka yazarın mahlası olduğunu belirlemek için yeterli değildir.
Örneğin bir şair, bir beyitte kendi mahlasını kullanabilir. Başka bir beyitte ise aynı biçimde yazılan kelime tamamen farklı bir anlam taşıyabilir.
Bu noktada filolojik inceleme önem kazanır.
Kelimenin kendisiyle birlikte cümledeki yerini, beytin anlamını, şairin kendisine seslenip seslenmediğini ve metnin genel edebî bağlamını değerlendirmeliyiz.
Paleografi kelimenin nasıl yazıldığını gösterirken filoloji, o kelimenin metin içerisinde hangi anlamı taşıdığını belirlememize yardımcı olur.
Bu iki disiplin birbirini tamamlar.
4. Bir Başlığı Kim Yazmıştır?
Bir yazmanın başında, sonunda veya kenarında bulunan başlık; yazar, müstensih, eser sahibi ya da daha sonraki bir okuyucu tarafından yazılmış olabilir.
Bunu araştırırken yazının biçimini, kalem hareketlerini, mürekkebi, kâğıdı ve kaydın sayfa üzerindeki konumunu inceleriz.
Bazı yazmalarda kişi adları kırmızı mürekkeple yazılmış veya üzerlerine renkli çizgiler çekilmiştir. Önceki yazma araştırmalarımızda bu tür özelliklerle birçok kez karşılaştık.
Ancak birbirine benzeyen iki yazının mutlaka aynı kişi tarafından yazıldığını söyleyemeyiz.
Bir müstensih zaman içerisinde yazı biçimini değiştirebilir. İki farklı müstensih de birbirine çok benzeyen yazılar kullanabilir.
Bu nedenle yazı, mürekkep, kâğıt ve tarihsel kayıtlar birlikte değerlendirilmelidir.
5. Provenans: Kitabın Kimlerin Elinden Geçtiğini Öğrenmek
Bir yazmanın tarihi yalnızca yazarı ve müstensihiyle sınırlı değildir.
Kitap bir kişinin elinden başka birine geçebilir; satılabilir, bağışlanabilir, vakfedilebilir veya bir kütüphaneye dâhil edilebilir.
Bu tarihsel dolaşımı araştıran çalışma alanına provenans (provenance) denir.
Mülkiyet kayıtları, mühürler, vakfiyeler, satış notları ve derkenarlar bu araştırmanın önemli kaynaklarıdır.
Örneğin bir kitabın ilk yaprağında Maktel-i İmam Hüseyin başlığı yazılıysa, yakınındaki mülkiyet kaydı veya mühür bu adın hangi dönemde kullanıldığı konusunda bilgi sağlayabilir.
Bazen tarihî kütüphane katalogları da eserin eski adları hakkında kanıtlar barındırır.
Böylece bir kitabın adlandırılma tarihi de başlı başına araştırma konusuna dönüşür.
6. İki Yazmanın Aynı Eseri İçerdiğini Nasıl Belirleyebiliriz?
Bir yazmanın Paris'te Mesnevî-i Lâmiî, başka bir yazmanın ise İstanbul'da Maktel-i İmam Hüseyin adıyla kaydedildiğini varsayalım.
Her ikisi de “Zikr-i Hak” ifadesiyle başlıyor ve Kerbelâ olayını anlatıyor olsun.
Bu bilgiler, iki yazmanın aynı esere ait olduğunu kanıtlar mı?
Hayır.
İki farklı eser aynı konuyu ele alabilir. Bir şair başka bir şairin eserine nazire yazabilir. Hatta iki eserin başlangıç beyitleri birbirine benzeyebilir, ancak sonraki bölümleri farklı olabilir.
Bu nedenle yazmaları metin temelinde karşılaştırmalıyız.
Başlangıç ve bitiş ifadelerini, metnin farklı bölümlerinden seçilen beyitleri, belirleyici ifadeleri, yazarın mahlasını, tarihî kişilerin adlarını ve anlatının sıralanışını incelemeliyiz.
Örneğin bir yazmada Sultan Süleyman ve Sinan Bey hakkında bir bölüm varsa, diğer yazmada da aynı bölümün bulunup bulunmadığını araştırmak yararlı olacaktır.
Ancak bu karşılaştırmayı sayfa numaralarına göre yapmak doğru değildir.
Çünkü bir yazmanın beşinci sayfasında bulunan bir beyit, başka bir yazmanın onuncu sayfasında yer alabilir. Kâğıdın boyutu, satır sayısı ve yazının sıklığı sayfa düzenini değiştirir.
Karşılaştırılması gereken sayfalar değil, metnin karşılık gelen bölümleridir.
7. Aynı Eseri İçermek, Aynı Nüshadan Kopyalanmış Olmak Değildir
İki yazmanın aynı eseri içerdiğini belirledikten sonra yeni bir soru ortaya çıkar:
Bu yazmalar birbirinden mi kopyalanmıştır, yoksa her ikisi de daha eski bir nüshaya mı dayanmaktadır?
Bu soruyu cevaplandırmak için metindeki ortak hataları, eksiltmeleri, eklemeleri ve farklı okumaları incelemeliyiz.
Örneğin bir müstensihin gözünün birbirine benzeyen iki ifade arasında kaydığını ve birkaç satırı atladığını düşünelim.
Aynı eksiklik başka bir yazmada da bulunuyorsa bu durum, nüshalar arasında tarihsel bir ilişki bulunması ihtimalini güçlendirebilir.
Ancak her ortak hata doğrudan kopyalama ilişkisini kanıtlamaz. Söz konusu hata, ortak bir eski nüshadan da aktarılmış olabilir.
Bu tür incelemeler, metin tenkidi ve nüshalar arasındaki soy ilişkilerinin belirlenmesi açısından önemlidir.
8. Çoban Kelimeler, Kâğıt ve Kayıp Yapraklar
Yazma eserlerde çoban kelime (catchword, takibe), yaprakların sıralanışını incelemeye yardımcı olan önemli işaretlerden biridir.
120 yapraklık bir yazmanın 60. yaprağının sonundaki çoban kelimenin, 61. yaprağın ilk kelimesiyle uyuşmadığını varsayalım.
Üstelik 61. yaprağın kâğıdı, yazısı ve mürekkebi de önceki yapraktan farklı olsun.
Böyle bir durumda 61. yaprağın sonradan eklendiğini kesin olarak söyleyebilir miyiz?
Hayır.
Çünkü bir yazma, ilk hazırlanışı sırasında da farklı kâğıtlarla oluşturulmuş olabilir. Müstensih kalemini veya mürekkebini değiştirebilir. Hatta metnin bir bölümü başka bir müstensih tarafından yazılmış olabilir.
Bu sorunu aydınlatmak için forma yapısını, dikiş deliklerini, cildin sırtını, onarım izlerini, filigranları ve metnin devamlılığını araştırmalıyız.
Eski dikiş delikleriyle yeni delikler arasında fark bulunması, yazmanın sonradan sökülüp yeniden dikilmiş olabileceği ihtimalini güçlendirebilir.
Ancak böyle bir durumda da her gözlemin tam olarak neyi kanıtladığını belirtmek gerekir.
Katalogda “61. yaprak sonradan eklenmiştir” demeden önce bu sonucu destekleyen kanıtları araştırmalıyız.
9. Bir Cilt İçerisinde Birden Fazla Bağımsız Eser
Araştırmalarımız sırasında bazen tek bir cilt içerisinde onlarca, hatta yüzlerce farklı metinle karşılaştık.
Bu tür mecmualarda Türkçe, Arapça ve Farsça eserler birlikte bulunabilir. Konuları, yazarları, müstensihleri ve istinsah tarihleri farklı olabilir.
150 yapraklık bir mecmuada üç eser bulunduğunu varsayalım.
Birinci eser, 1r–50v yaprakları arasında yer alan Türkçe bir mesnevidir.
İkinci eser, 51r–90v yaprakları arasında bulunan Arapça bir fıkıh risalesidir.
Üçüncü eser ise 91r–150v yaprakları arasında bulunan Farsça bir tasavvuf risalesidir.
Üç eser de aynı ciltte korunmakta ve tek bir yer numarası (shelfmark) taşımaktadır.
Böyle bir mecmuayı yalnızca genel bir başlık altında kaydetmek yeterli değildir.
Mecmuanın genel tanımı hazırlanmalı; her eserin adı, dili, konusu, yazarı, müstensihi, tarihi, başlangıç ve bitiş ifadeleri ayrıca gösterilmelidir.
Bu tanımlar, kütüphanenin kullandığı sisteme göre tek bir genel katalog kaydı içerisinde veya birbirine bağlanmış kayıtlar şeklinde tutulabilir.
Buradaki amaç, tek bir cildi üç ayrı fiziksel kitap gibi göstermek değil, içerisindeki üç bağımsız eserin araştırmacılar tarafından bulunabilmesini sağlamaktır.
10. Multiple-Text Manuscript ve Composite Manuscript
Bir cilt içerisinde birden fazla metin bulunuyorsa buna Multiple-Text Manuscript (çok metinli yazma) denilebilir.
Ancak bu metinler başlangıçta birbirinden bağımsız fiziksel birimler olarak hazırlanmış ve daha sonra tek bir ciltte birleştirilmişse Composite Manuscript (birleştirilmiş yazma) terimi kullanılır.
Bu ayrım, yazmanın tarihsel oluşumunu anlamak açısından önemlidir.
Bir ciltte birden fazla eserin bulunması, bunların mutlaka farklı dönemlerde hazırlanmış olduğunu göstermez.
Bazen bir müstensih, birkaç eseri aynı yazma projesinin bölümleri olarak istinsah eder. Bazen de aralarında yüzlerce yıl bulunan risaleler daha sonra tek bir ciltte toplanır.
Bu iki durum tarihsel açıdan farklıdır ve katalogda da bu farklılık korunmalıdır.
11. Bir Mecmuanın Tarihi Hangi Tarihtir?
Bir mecmuanın ilk eserinin 950, ikinci eserinin 1050, üçüncü eserinin ise 1150 Hicrî yılında istinsah edildiğini varsayalım.
Böyle bir durumda mecmuanın tarihini yalnızca 950 veya yalnızca 1150 Hicrî olarak göstermek doğru olmaz.
Her eserin istinsah tarihi ayrı ayrı kaydedilmelidir.
Mecmuanın genel tanımında 950–1150 Hicrî tarih aralığı gösterilebilir. Ancak bu tarihler, eserlerin hangi tarihte tek ciltte birleştirildiğini göstermez.
Üçüncü eser 1150 Hicrî yılında istinsah edilmişse üç nüshanın birlikte ciltlenmesi, bu eserin hazırlanmasından önce gerçekleşmiş olamaz.
Ancak birleştirme işleminin tam olarak 1150 Hicrî yılında yapıldığını da söyleyemeyiz.
Bu sorunu araştırırken cilt, dikiş, mülkiyet kayıtları, vakfiyeler ve tarihî kütüphane belgeleri bize yardımcı olabilir.
12. Dil, İktidar ve Yazma Eserin Tarihsel Koşulları
Bu dersin tartışmaları bizi kataloglamanın fiziksel ve metinsel ilkelerinden daha geniş bir meseleye götürdü: Dil ile iktidar arasındaki ilişkiye.
Bir yazarın hangi dilde yazdığını, hangi kelimeleri seçtiğini ve hangi terimleri kullandığını araştırırken yaşadığı toplumsal ve siyasal çevreyi göz ardı edemeyiz.
Dil yalnızca insanların birbirleriyle konuşmasını sağlayan bir araç değildir. Aynı zamanda bilimin, eğitimin, hukukun, edebiyatın ve toplumsal yaşamın da aracıdır.
Bir dil devlet kurumlarında, medreselerde, üniversitelerde ve basında destekleniyorsa kullanım alanları genişleyebilir.
Başka bir dil aynı imkânlardan yoksun bırakılıyorsa onun yazılı edebiyatı, bilimsel terminolojisi ve yayın olanakları sınırlanabilir.
Güney Azerbaycan'ın yakın tarihini araştırırken bu konu özellikle önem kazanmaktadır.
Türk bir yazarın Farsça yazması her zaman onun özgür edebî tercihi olmayabilir. Resmî eğitim dili, iş olanakları, yayın koşulları ve sansür bu tercihi etkileyebilir.
Aynı zamanda Türkçe yazmayı tercih eden bir yazarın hangi toplumsal ve ekonomik güçlüklerle karşılaştığını da araştırmak gerekir.
Bununla birlikte, bir metinde Farsça kelimelerin fazla olması tek başına yazarın siyasal veya mezhepsel görüşlerini kesin olarak belirlemez.
Genel tarihsel baskılarla bireysel tercihler arasındaki ilişkiyi incelemeli, ancak belirli bir kişinin niyetini kanıt olmadan kesin bir hüküm şeklinde sunmamalıyız.
13. Müstensih Yalnızca Metni Kopyalayan Bir Kişi Değildir
Eski dönemlerde kitap hazırlamak kimi zaman son derece pahalı bir işti.
Bir kitabı sipariş eden kişi devlet görevlisi, tüccar, âlim, sufi, derviş veya başka bir toplumsal kesimin mensubu olabilirdi.
Müstensih ise çoğu zaman yaptığı iş sayesinde geçimini sağlayan bir insandı.
Bu nedenle müstensihin her zaman bütünüyle bağımsız olduğunu varsaymak doğru değildir.
Kitabı sipariş eden kişinin istekleri, dinî görüşleri, siyasal konumu veya edebî zevki bazı durumlarda metnin istinsahını etkileyebilirdi.
Müstensih bazı ifadeleri değiştirebilir, kimi kelimeleri ekleyebilir veya bazı bölümleri çıkarabilirdi.
Ancak böyle bir değişikliğin doğrudan müstensihin kişisel inancından ya da sipariş veren kişinin isteğinden kaynaklandığını kanıtlamak için tarihsel ve metinsel deliller gereklidir.
Bu nedenle nüshalar arasındaki bütün farklılıkları yalnızca yazım hatası olarak değerlendirmek de hepsini siyasal amaçlarla açıklamak da doğru değildir.
Her farklılığın kendi kanıtları araştırılmalıdır.
14. Bilimsel Kataloğun En Önemli Görevi
Bu derste bilimsel kataloglamanın yalnızca kitabın adını, yazarını ve tarihini yazmaktan ibaret olmadığını gördük.
İyi bir katalog kaydı, yazmanın fiziksel özelliklerini, metnin kimliğini, tarihsel dolaşımını ve araştırma sırasında ortaya çıkan sorunları göstermelidir.
Daha da önemlisi, bu bilgilerin hangi kaynaklardan elde edildiği açık olmalıdır.
Bir eserin yazarı bilinmiyorsa “yazarı bilinmiyor” demek, kanıt bulunmadan bir isim vermekten bilimsel açıdan daha doğrudur.
Bir yaprağın sonradan eklendiğinden şüpheleniliyorsa bu durum ihtimal olarak belirtilmelidir.
Bir eserin adı yalnızca sonraki dönemlerde yaşamış bir sahibinin kaydında bulunuyorsa o başlık yazarın verdiği özgün ad olarak sunulmamalıdır.
Bilimsel kataloğun güvenilirliği, her soruya kesin cevap vermesinde değil, bilinenlerle henüz bilinmeyenleri dikkatle birbirinden ayırmasındadır.
Sonuç: Her Yazma Eser Tarihsel Bir Tanıktır
Bir yazma eser yalnızca kâğıt üzerine yazılmış kelimelerden oluşmaz.
Kâğıdı, yazısı, mürekkebi, cildi, kenar notları, mühürleri ve mülkiyet kayıtları da tarihsel bir hikâye taşır.
Bazen bir kelimenin yazılış biçimi müstensihin dil çevresi hakkında bilgi verir. Bazen bir mühür kitabın hangi şehre ulaştığını gösterir. Bazen bir çoban kelime kaybolmuş bir yaprağın izini sürmemize yardımcı olur.
Bazen de bir eserin iki farklı adla tanınması, onun yüzyıllar boyunca farklı okuyucular tarafından nasıl karşılandığını gösterir.
Bu kanıtları doğru değerlendirebilmek için kodikoloji, paleografi, filoloji, tarih ve kataloglama disiplinlerinin birlikte çalışması gerekir.
Amacımız yalnızca kitaplar hakkında bilgi toplamak değil, onların tarihsel kimliğini mümkün olduğunca doğru ve kanıtlara dayalı biçimde ortaya koymaktır.
Bu nedenle 22. dersimizin temel bilimsel sonucunu şöyle ifade edebiliriz:
İyi bir yazma eser kataloğu yalnızca bir kitabın ne olduğunu değil, onun hakkında neleri bildiğimizi, bu bilgileri nereden elde ettiğimizi ve hangi soruların henüz cevapsız kaldığını da göstermelidir.
Tarihî yazmalara bu yöntemle yaklaşmak, onları yalnızca geçmişten kalmış nesneler olarak değil, insanların düşünsel, dilsel, bilimsel ve toplumsal yaşamlarını yansıtan canlı tarihsel tanıklar olarak incelememizi sağlar.
22. dersimizi burada tamamlıyoruz.
Allah ömür ve sağlık verirse gelecek dersimizde, kütüphane ve yazma eser kataloglamasının uluslararası standartlarından biri olan RDA – Resource Description and Access (Kaynak Tanımlama ve Erişim) konusunu ele alacağız.
Sağlıcakla kalın, esen kalın. Yeniden görüşmek üzere!
Bir sonraki aşamada aynı makaleyi İngilizceye, ardından Arapçaya çevirebiliriz. Böylece dört dildeki metinleri tek bir PDF dosyasında birleştirerek araştırma arşiviniz için saklayabiliriz.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Aşağıda 547. bölümün 22. dersine ait makalenin İngilizce versiyonunu hazırladım. Türkçe metindeki bilimsel içeriği, örnekleri ve temel değerlendirmeleri korudum. Metin, uluslararası okuyuculara hitap eden, akademik açıdan dikkatli ancak doğal ve anlaşılır bir İngilizceyle yayımlanmaya hazırdır.
Old Turkic Manuscripts Against the Engineering of Minds
Episode 547 — Lesson 22
The Scientific Cataloguing of Manuscripts: A Book’s Title, Date, Language, and Hidden History
A Research-Based Lesson in Manuscript Studies, Codicology, and Historical Textual Analysis
Introduction: What Does It Mean to Identify a Manuscript?
When we examine a historical manuscript, whether physically or through a digital reproduction, we usually begin with a few apparently simple questions: What is the title of this work? Who wrote it? In what language was it composed? When was this particular copy produced? What subject does it address?
Finding reliable answers, however, is not always straightforward.
A manuscript may carry one title at the beginning, another near the end, and a third on its binding or an opening leaf. The author's name may be absent. A single volume may contain several independent works. Some leaves may differ from others in paper, handwriting, or ink.
In such circumstances, cataloguing is much more than transferring visible information into a database. It requires the examination of textual, historical, and material evidence, the comparison of different sources, and a clear distinction between established facts and plausible interpretations.
In this lesson, we examine the fundamental principles of scholarly manuscript cataloguing, drawing on observations and practical experiences from our earlier investigations of historical manuscripts.
1. Can a Manuscript Have More Than One Title?
One of the recurring challenges in manuscript research is establishing the original title of a work.
Imagine that an author gives a book one title in its introduction but refers to the same work by two additional titles in a section near the end.
Which title should a cataloguer select?
The title given in the introduction often carries considerable authority. Nevertheless, titles explicitly used by the author elsewhere in the work should not be disregarded.
If all three titles can be attributed to the author, each constitutes meaningful historical evidence.
A catalogue may designate one as the preferred title and record the others as alternative titles. The reasoning behind this choice should be transparent.
The situation becomes more complicated when a title was supplied not by the author but by a copyist, owner, reader, or later librarian.
A title may accurately describe a manuscript without being the original title assigned by its author.
We must therefore distinguish between two questions:
First: Does the title accurately reflect the content and literary characteristics of the work?
Second: Who supplied the title, when was it recorded, and what evidence supports its historical authority?
The first question concerns descriptive accuracy. The second concerns provenance and historical reliability.
These are related but distinct matters.
2. The Case of Masnavi-yi Lāmiʿī: Title and Authorship
One of the manuscripts examined in our research has been identified under the title Masnavi-yi Lāmiʿī.
The work is written in the masnavi form. Its narrative includes references to the Prophet Muhammad, the events of Karbala, the martyrdom of Imam Husayn, and developments following that tragedy.
The expression «لامعی» appears in certain passages and may represent the poet's literary pen name, or takhallus.
This possibility requires careful examination.
The term masnavi identifies the literary form, while Lāmiʿī may identify the poet. Even if both interpretations are correct, they do not establish that Masnavi-yi Lāmiʿī was the title originally given to the work by its author.
Another designation, Maqtal-i Imam Husayn, may appear elsewhere in the manuscript. This title is also consistent with the subject matter, but its historical status depends on who wrote it and when.
Before treating either designation as the author's original title, we must establish the source and authority of the relevant inscription.
This example illustrates a central principle of manuscript studies: identifying a work's subject, literary form, and probable author is not equivalent to establishing its original title.
3. Is a Word a Poet's Name or an Ordinary Expression?
A word appearing in a manuscript may function as a personal name, a poetic pen name, or an ordinary lexical expression.
Reading the word correctly does not automatically establish which function it performs.
A poet may employ a takhallus in one couplet while using a similarly written expression with a different meaning elsewhere.
This is where philological analysis becomes essential.
We must examine the word's grammatical position, the meaning of the couplet, the possibility of poetic self-address, and the wider literary context.
Palaeography helps us determine how a word was written and how its written form should be read.
Philology helps us understand what that word means in its particular textual setting.
Neither discipline can fully replace the other.
4. Who Wrote the Title?
A title found at the beginning, end, or margin of a manuscript may have been written by the author, the copyist, an owner, or a later reader.
Identifying the writer requires examination of several kinds of evidence, including letterforms, pen movements, ink, paper, and the position of the inscription.
In some manuscripts, personal names are written in red ink or distinguished by coloured lines. We have encountered such practices repeatedly in our earlier manuscript investigations.
Nevertheless, similarities in handwriting do not necessarily establish that two inscriptions were written by the same person.
A copyist's handwriting may change over time. Different copyists may also employ remarkably similar scripts.
For this reason, handwriting, ink, paper, and historical evidence must be evaluated together.
5. Provenance: Reconstructing a Manuscript's History of Ownership
The history of a manuscript does not end with its author or copyist.
A manuscript may pass through several hands. It may be sold, donated, endowed, inherited, or transferred to a library.
The investigation of this historical movement forms part of provenance research.
Ownership inscriptions, seals, endowment records, sale notes, and marginal annotations are important sources of evidence.
For example, if the title Maqtal-i Imam Husayn appears on an opening leaf, an accompanying ownership inscription or seal may help establish when that designation was in use.
Historical library catalogues may also preserve earlier titles and descriptions.
Consequently, the history of a manuscript's titles can itself become an important subject of scholarly investigation.
6. How Can We Determine Whether Two Manuscripts Contain the Same Work?
Suppose a manuscript in Paris is catalogued as Masnavi-yi Lāmiʿī, while another in Istanbul is described as Maqtal-i Imam Husayn.
Both begin with an expression referring to the remembrance of God, and both narrate events associated with Karbala.
Does this prove that they contain the same work?
No.
Different authors may write about the same subject. A poet may compose a nazira, a poetic response or imitation of an earlier work. Two compositions may even share opening lines while developing into substantially different texts.
A reliable identification therefore requires systematic textual comparison.
We should compare opening passages, concluding passages, selected sections from different parts of the text, distinctive couplets, poetic pen names, historical references, and the sequence of the narrative.
For example, if one manuscript contains a passage mentioning Sultan Süleyman and Sinan Bey, we should investigate whether the corresponding passage occurs in the other manuscript.
The comparison must be based on textual correspondence rather than page numbers.
A couplet appearing on page five of one manuscript may occur on page ten of another. Differences in paper dimensions, line spacing, handwriting, and layout can substantially alter pagination.
The appropriate units of comparison are corresponding textual passages, not corresponding page numbers.
7. The Same Work Does Not Necessarily Mean the Same Source Manuscript
Once we establish that two manuscripts contain the same work, another question arises:
Was one copied from the other, or were both copied from an earlier exemplar?
Answering this question requires examination of shared errors, omissions, additions, and variant readings.
Consider a copyist whose eye moves from one phrase to a similar phrase farther down the page, accidentally omitting several lines.
If the same omission appears in another manuscript, it may indicate a historical relationship between the copies.
However, a shared error does not necessarily establish direct copying. Both manuscripts may have inherited it from a common ancestor.
Such investigations belong to the fields of textual criticism and stemmatics, which seek to reconstruct relationships among textual witnesses.
8. Catchwords, Paper, and Missing Leaves
In manuscript studies, a catchword is a word or short expression written near the end of a page, commonly intended to anticipate the beginning of the following page.
Catchwords can provide valuable evidence about the order and continuity of manuscript leaves.
Imagine a manuscript containing 120 folios.
The catchword at the end of folio 60v does not correspond to the opening word of folio 61r.
Furthermore, folio 61 differs from folio 60 in paper, handwriting, and ink.
Can we conclude that folio 61 was inserted at a later date?
Not necessarily.
A manuscript may originally have been produced using different types of paper. A copyist may have changed pens or ink. Different sections may even have been written by different scribes.
To investigate the discrepancy, we should examine quire structure, sewing holes, the spine, traces of repair, watermarks, and textual continuity.
If earlier sewing holes differ from those used in the present binding, this may strengthen the possibility that the manuscript was disbound and rebound.
Yet even then, the precise implications of the evidence must be assessed carefully.
Before recording that a particular leaf was added later, we must establish whether the available evidence actually supports that conclusion.
9. Cataloguing Several Independent Works in One Volume
During our manuscript investigations, we have encountered volumes containing numerous independent texts, sometimes dozens or even hundreds.
Such collections may include works in Turkish, Arabic, and Persian. Their subjects, authors, scribes, and copying dates may differ considerably.
Consider a manuscript volume containing 150 folios and three works:
| Folios | Work | Language |
|---|---|---|
| 1r–50v | A masnavi | Turkish |
| 51r–90v | A treatise on Islamic jurisprudence | Arabic |
| 91r–150v | A treatise on Sufism | Persian |
All three works are preserved in the same physical volume and share one library shelfmark.
Describing the entire volume under a single general title would not adequately represent its contents.
A scholarly catalogue should provide an overall description of the volume while also identifying each constituent work.
The individual descriptions should include, where available, the title, author, language, subject, folio range, opening and closing passages, copyist, and copying date.
Depending on the cataloguing system, these descriptions may appear within one comprehensive record or in separate, linked records.
The objective is not to represent one physical volume as three separate books. Rather, it is to ensure that each independent work can be discovered and studied.
10. Multiple-Text Manuscripts and Composite Manuscripts
Two related terms require careful distinction.
A multiple-text manuscript is a manuscript containing more than one textual work.
A composite manuscript, by contrast, consists of originally independent physical units that were subsequently brought together into a single volume.
The distinction concerns the historical formation of the manuscript.
A volume containing several works was not necessarily assembled from separate manuscripts.
Sometimes a single copyist produced several texts as part of one planned project.
In other cases, independently produced manuscripts, possibly separated by centuries, were later bound together.
These situations have different historical implications and should be distinguished in scholarly cataloguing.
11. What Is the Date of a Manuscript Collection?
Suppose a collection contains three works copied in different years:
| Work | Copying date |
|---|---|
| First work | 950 AH |
| Second work | 1050 AH |
| Third work | 1150 AH |
Which date should be assigned to the collection?
It would be misleading to record only 950 AH or only 1150 AH without further explanation.
Each work should retain its individual copying date.
The general description may indicate that the constituent manuscripts date from 950 to 1150 AH.
However, this range does not establish when the separate units were brought together.
If the latest work was copied in 1150 AH, the present collection of all three units cannot have been assembled before that work existed.
Nevertheless, we cannot conclude that the binding or assembly occurred precisely in 1150 AH.
Evidence from the binding, sewing structure, ownership inscriptions, endowment records, and historical catalogues may help establish a more precise chronology.
12. Language, Power, and the Historical Conditions of Manuscript Production
Our discussion of manuscript cataloguing also raises a broader historical question: the relationship between language and political power.
When investigating why an author wrote in a particular language, selected certain words, or employed specific technical terminology, we cannot ignore the social and political environment in which the text was produced.
Language is not merely a means of everyday communication. It is also a medium of education, scholarship, law, literature, administration, and public life.
When a language receives institutional support through government administration, schools, universities, and publishing, its opportunities for development and public use may expand.
Conversely, when another language lacks access to those institutions, its written literature, scholarly terminology, and publishing opportunities may be restricted.
This issue is particularly important when examining the modern history of South Azerbaijan.
A Turkish-speaking author who writes in Persian may not always be exercising an entirely unrestricted literary choice. Official educational policies, employment opportunities, publishing conditions, and censorship may influence that decision.
Similarly, we should investigate the social and economic difficulties that may confront an author who chooses to write in Turkish.
At the same time, the presence of numerous Persian words in a text does not, by itself, conclusively establish the author's political or religious convictions.
The relationship between institutional pressure and individual choice must be examined historically, without assigning a definite political intention to a particular person in the absence of sufficient evidence.
A manuscript's language is therefore not simply a neutral descriptive characteristic. It may also provide an entry point into the study of education, social hierarchy, cultural transmission, and power.
13. A Copyist Is Not Merely Someone Who Reproduces Words
In many historical societies, producing a manuscript was an expensive undertaking.
The person commissioning a book might have been a government official, merchant, religious scholar, Sufi, dervish, or member of another social group.
The copyist, meanwhile, was often someone who depended on manuscript production for a livelihood.
We should therefore avoid assuming that every copyist worked in complete independence.
The preferences, religious outlook, political position, or literary tastes of a patron could sometimes influence the production of a manuscript.
A copyist might alter an expression, introduce additional wording, or omit a passage.
However, demonstrating that a particular alteration resulted from the copyist's beliefs or the patron's instructions requires historical and textual evidence.
It would be equally misleading to treat every variation as an accidental copying error or to interpret every variation as a deliberate political intervention.
Each difference must be investigated on its own merits.
14. The Central Responsibility of Scholarly Cataloguing
Scientific manuscript cataloguing is not limited to recording a title, an author's name, and a date.
A reliable catalogue should describe the manuscript's physical characteristics, textual identity, historical transmission, and unresolved questions.
Equally important, it should indicate the sources on which its descriptions are based.
If an author's identity is unknown, recording that uncertainty is preferable to assigning an unsupported name.
If a leaf may have been inserted later, the catalogue should distinguish the observation from the hypothesis.
If a title appears only in an ownership inscription added long after the manuscript was copied, it should not automatically be presented as the author's original title.
The credibility of a scholarly catalogue does not depend on providing a definitive answer to every question.
Rather, it depends on accurately distinguishing established knowledge from uncertainty.
Conclusion: Every Manuscript Is a Historical Witness
A manuscript is more than a collection of words written on paper.
Its paper, handwriting, ink, binding, marginal annotations, seals, and ownership records preserve traces of its history.
Sometimes the spelling of a word offers clues about the linguistic environment of a copyist. Sometimes a seal reveals that a manuscript passed through a particular city. Sometimes a catchword helps us investigate the possible loss or displacement of a leaf.
In other cases, the existence of several titles for the same work reveals how successive generations of readers understood and classified it.
Interpreting this evidence requires the combined methods of codicology, palaeography, philology, history, and scholarly cataloguing.
Our purpose is not simply to accumulate information about old books. It is to reconstruct their historical identities as accurately as the available evidence allows.
The central conclusion of Lesson 22 can therefore be expressed as follows:
A good manuscript catalogue should explain not only what a book is, but also what we know about it, where that knowledge comes from, and which questions remain unanswered.
Approaching historical manuscripts in this way allows us to study them not merely as surviving objects from the past, but as witnesses to the intellectual, linguistic, scholarly, and social lives of the people who created, copied, owned, and read them.
This concludes Lesson 22.
In our next lesson, circumstances permitting, we will examine RDA — Resource Description and Access, an international standard for resource description and discovery used in libraries and other information institutions.
Until then, stay well, stay healthy, and I look forward to our next meeting.
İngilizce makale de hazır. Bir sonraki aşamada aynı metnin Arapça versiyonunu hazırlayabilir, ardından dört dildeki makaleyi tek bir PDF dosyasında birleştirebiliriz.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Aşağıda 547. bölümün 22. dersine ait makalenin Arapça versiyonunu hazırladım. İngilizce metindeki bilimsel açıklamaları, örnekleri ve değerlendirmeleri koruyarak akademik, doğal ve akıcı bir Arapçayla çevirdim. Metin, Arapça okuyan araştırmacılara ve yazma eserlerle ilgilenen okuyuculara yönelik olarak yayımlanmaya hazırdır.
المخطوطات التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول
الحلقة 547 — الدرس الثاني والعشرون
الفهرسة العلمية للمخطوطات: عنوان الكتاب وتاريخه ولغته وقصته الخفية
درس بحثي في علم المخطوطات والكوديكولوجيا والتحليل النصي التاريخي
المقدمة: ماذا يعني التعريف بمخطوطة؟
عندما نتناول مخطوطة تاريخية، سواء أكانت بين أيدينا أم كنا ندرس صورتها الرقمية، فإننا نبدأ عادةً بمجموعة من الأسئلة التي تبدو بسيطة: ما عنوان هذا العمل؟ من مؤلفه؟ بأي لغة أُلّف؟ متى نُسخت هذه النسخة تحديداً؟ وما الموضوع الذي تتناوله؟
غير أن العثور على إجابات موثوقة عن هذه الأسئلة ليس أمراً يسيراً دائماً.
فقد تحمل المخطوطة عنواناً في بدايتها، وعنواناً آخر قرب نهايتها، وعنواناً ثالثاً على تجليدها أو إحدى أوراقها الأولى. وقد يغيب اسم المؤلف تماماً. وربما يضم مجلد واحد عدة مؤلفات مستقلة، أو تختلف بعض أوراقه عن غيرها من حيث نوع الورق أو الخط أو الحبر.
وفي مثل هذه الحالات، لا تعني الفهرسة مجرد نقل المعلومات الظاهرة إلى سجل أو قاعدة بيانات، بل تتطلب فحص الأدلة النصية والتاريخية والمادية، ومقارنة المصادر المختلفة، والتمييز الواضح بين الحقائق الثابتة والتفسيرات المحتملة.
نتناول في هذا الدرس المبادئ الأساسية للفهرسة العلمية للمخطوطات، مستفيدين من الملاحظات والخبرات العملية التي اكتسبناها خلال دراساتنا السابقة للمخطوطات التاريخية.
1. هل يمكن أن يكون للمخطوطة أكثر من عنوان؟
من المشكلات المتكررة في دراسة المخطوطات تحديد العنوان الأصلي للعمل.
لنفترض أن مؤلفاً ذكر لكتابه عنواناً في المقدمة، ثم أشار إلى العمل نفسه بعنوانين آخرين في فصل قريب من النهاية.
فأي عنوان ينبغي للمفهرس أن يعتمد؟
غالباً ما يتمتع العنوان الذي يذكره المؤلف في المقدمة بقيمة توثيقية مهمة. غير أن ذلك لا يعني إهمال العناوين التي استخدمها المؤلف نفسه في مواضع أخرى من الكتاب.
فإذا أمكن إثبات أن العناوين الثلاثة صادرة عن المؤلف، فإن كلاً منها يمثل شاهداً تاريخياً ذا قيمة.
ويمكن أن يختار المفهرس أحدها عنواناً مفضلاً، مع تسجيل العنوانين الآخرين بوصفهما عنوانين بديلين، على أن يوضح الأساس الذي اعتمد عليه في اختياره.
وتزداد المسألة تعقيداً عندما لا يكون العنوان من وضع المؤلف، بل أضافه الناسخ أو المالك أو أحد القراء أو أمين مكتبة في فترة لاحقة.
فقد يكون العنوان وصفاً دقيقاً لمحتوى المخطوطة، من دون أن يكون العنوان الأصلي الذي وضعه مؤلفها.
ولذلك ينبغي التمييز بين سؤالين:
الأول: هل يعكس العنوان محتوى العمل وخصائصه الأدبية بدقة؟
الثاني: من الذي وضع هذا العنوان؟ ومتى سُجّل؟ وما الأدلة التي تثبت قيمته التاريخية؟
يتعلق السؤال الأول بالدقة الوصفية، أما الثاني فيتعلق بالمصدر والموثوقية التاريخية.
وهما مسألتان مترابطتان، لكنهما ليستا شيئاً واحداً.
2. حالة «مثنوي لامعي»: إشكالية العنوان ونسبة التأليف
من بين المخطوطات التي تناولناها في أبحاثنا مخطوطة عُرفت بعنوان «مثنوي لامعي».
وقد نُظم العمل على هيئة المثنوي، ويتضمن روايات تتعلق بالنبي محمد، وأحداث كربلاء، واستشهاد الإمام الحسين، وما أعقب تلك المأساة من وقائع.
وتظهر في بعض مواضع النص كلمة «لامعي»، التي قد تكون تخلّص الشاعر، أي اسمه الأدبي.
لكن هذا الاحتمال يحتاج إلى فحص دقيق.
فكلمة «مثنوي» تحدد الشكل الأدبي للعمل، بينما قد تشير كلمة «لامعي» إلى الشاعر. وحتى إذا صحّ التفسيران، فإن ذلك لا يثبت أن عبارة «مثنوي لامعي» هي العنوان الأصلي الذي وضعه المؤلف.
وقد يظهر في موضع آخر من المخطوطة عنوان «مقتل الإمام الحسين». وهذا العنوان أيضاً يتوافق مع موضوع النص، لكن قيمته التاريخية تتوقف على معرفة من كتبه ومتى أُضيف.
وقبل اعتماد أي من العنوانين بوصفه العنوان الأصلي، يجب التحقق من مصدر الكتابة وسلطتها التوثيقية.
يوضح هذا المثال مبدأً أساسياً في علم المخطوطات: إن تحديد موضوع العمل وشكله الأدبي ومؤلفه المحتمل لا يعادل إثبات عنوانه الأصلي.
3. هل الكلمة اسم شاعر أم تعبير لغوي عادي؟
قد تؤدي الكلمة الواردة في المخطوطة وظيفة اسم شخص، أو تخلّص شاعر، أو تعبير لغوي يحمل معناه المعجمي المعتاد.
ولا يكفي أن نقرأ الكلمة قراءة صحيحة حتى نحدد وظيفتها في النص.
فقد يستخدم الشاعر تخلّصه في بيت من الشعر، بينما يستخدم في بيت آخر كلمة مشابهة في الرسم، ولكن بمعنى مختلف تماماً.
وهنا تبرز أهمية التحليل الفيلولوجي، أي التحليل اللغوي والنصي التاريخي.
ينبغي أن نفحص الموقع النحوي للكلمة، ومعنى البيت، واحتمال أن يكون الشاعر يخاطب نفسه، والسياق الأدبي العام.
يساعدنا علم الخطوط القديمة، أو الباليوغرافيا، على تحديد كيفية كتابة الكلمة وقراءتها.
أما الفيلولوجيا فتساعدنا على فهم معناها ووظيفتها في سياقها النصي المحدد.
ولا يمكن لأي من هذين العلمين أن يحل محل الآخر بصورة كاملة.
4. من الذي كتب العنوان؟
قد يكون العنوان الموجود في بداية المخطوطة أو نهايتها أو هامشها مكتوباً بخط المؤلف أو الناسخ أو المالك أو أحد القراء اللاحقين.
ويتطلب تحديد كاتبه فحص أنواع متعددة من الأدلة، منها أشكال الحروف، وحركات القلم، والحبر، والورق، وموضع الكتابة.
وفي بعض المخطوطات تُكتب أسماء الأشخاص بالحبر الأحمر، أو تُميز بخطوط ملونة. وقد صادفنا مثل هذه الممارسات مراراً خلال دراساتنا السابقة.
ومع ذلك، فإن التشابه بين خطين لا يثبت بالضرورة أن الشخص نفسه كتبهما.
فقد يتغير خط الناسخ بمرور الزمن، كما قد يستخدم ناسخان مختلفان خطين متشابهين إلى حد كبير.
ولهذا ينبغي تقييم الخط والحبر والورق والأدلة التاريخية معاً.
5. تاريخ التملك والانتقال: إعادة بناء رحلة المخطوطة
لا ينتهي تاريخ المخطوطة عند مؤلفها أو ناسخها.
فقد تنتقل من شخص إلى آخر، وتُباع أو تُهدى أو تُوقف أو تُورث أو تُنقل إلى مكتبة.
ويُعد البحث في هذا الانتقال التاريخي جزءاً من دراسة تاريخ التملك والانتقال، أو Provenance.
وتشكل قيود التملك، والأختام، وسجلات الوقف، وملاحظات البيع، والتعليقات الهامشية مصادر مهمة لهذا البحث.
فإذا ظهر عنوان «مقتل الإمام الحسين» على إحدى الأوراق الأولى، فقد يساعد قيد تملك أو ختم مجاور على تحديد الفترة التي كان فيها هذا العنوان متداولاً.
وقد تحتفظ فهارس المكتبات التاريخية أيضاً بعناوين قديمة أو أوصاف سابقة للعمل.
وهكذا يمكن أن يصبح تاريخ عناوين المخطوطة نفسه موضوعاً مستقلاً للدراسة العلمية.
6. كيف نحدد ما إذا كانت مخطوطتان تحتويان على العمل نفسه؟
لنفترض أن مخطوطة محفوظة في باريس مفهرسة بعنوان «مثنوي لامعي»، بينما وُصفت مخطوطة أخرى في إسطنبول بعنوان «مقتل الإمام الحسين».
وتبدأ كلتاهما بعبارة تتعلق بذكر الله، وتتناولان أحداث كربلاء.
فهل يثبت ذلك أنهما تحتويان على العمل نفسه؟
الجواب: لا.
فقد يكتب مؤلفان مختلفان عن الموضوع نفسه. وقد ينظم شاعر نظيرة لعمل شعري سابق. وربما تتشابه بدايات عملين، بينما تختلف بقية أجزائهما اختلافاً جوهرياً.
ولذلك يتطلب تحديد هوية النص إجراء مقارنة منهجية.
ينبغي مقارنة بدايات النصوص ونهاياتها، ومقاطع مختارة من أجزائها المختلفة، والأبيات المميزة، وتخلّص الشاعر، والإشارات التاريخية، وتسلسل الأحداث.
فعلى سبيل المثال، إذا احتوت إحدى المخطوطتين على مقطع يذكر السلطان سليمان وسنان بك، فمن المفيد التحقق من وجود المقطع المقابل في المخطوطة الأخرى.
ويجب أن تعتمد المقارنة على المواضع النصية المتناظرة، لا على أرقام الصفحات.
فقد يظهر بيت شعري في الصفحة الخامسة من مخطوطة، بينما يقع في الصفحة العاشرة من مخطوطة أخرى.
وتؤثر أبعاد الورق، وعدد الأسطر، وكثافة الخط، وتخطيط الصفحة في مواضع النصوص.
إن وحدات المقارنة الصحيحة هي المقاطع النصية المتناظرة، وليست أرقام الصفحات المتطابقة.
7. احتواء مخطوطتين على العمل نفسه لا يعني أنهما نُسختا من الأصل نفسه
بعد إثبات أن مخطوطتين تحتويان على العمل نفسه، يظهر سؤال آخر:
هل نُسخت إحداهما من الأخرى، أم نُسختا كلتاهما من أصل أقدم؟
يتطلب الجواب دراسة الأخطاء المشتركة، والحذف، والإضافات، واختلافات القراءات.
لنتصور ناسخاً انتقلت عينه من عبارة إلى عبارة مشابهة في موضع لاحق، فسقطت من نسخته عدة أسطر من غير قصد.
إذا ظهر السقط نفسه في مخطوطة أخرى، فقد يشير ذلك إلى وجود علاقة تاريخية بين النسختين.
لكن الخطأ المشترك لا يثبت بالضرورة أن إحدى النسختين نُقلت مباشرة من الأخرى؛ فقد تكونان قد ورثتا الخطأ من أصل مشترك.
وتنتمي هذه الدراسات إلى مجال نقد النصوص ودراسة أنساب النسخ، المعروف باسم Stemmatics.
8. التعقيبات والورق والأوراق المفقودة
في علم المخطوطات، تُعرف التعقيبة (Catchword) بأنها كلمة أو عبارة قصيرة تُكتب عادةً قرب نهاية الصفحة، لتشير إلى بداية الصفحة التالية.
ويمكن أن تقدم التعقيبات أدلة مهمة على ترتيب أوراق المخطوطة واستمرار النص.
لنفترض أن لدينا مخطوطة تتكون من 120 ورقة.
ولا تتطابق التعقيبة الموجودة في نهاية ظهر الورقة 60 مع الكلمة الأولى في وجه الورقة 61.
وفضلاً عن ذلك، تختلف الورقة 61 عن الورقة السابقة في نوع الورق والخط والحبر.
فهل نستطيع الجزم بأن الورقة 61 أُضيفت في فترة لاحقة؟
ليس بالضرورة.
فقد تكون المخطوطة قد أُنتجت منذ البداية باستخدام أنواع مختلفة من الورق. وربما غيّر الناسخ قلمه أو حبره، أو شارك ناسخ آخر في كتابة قسم من النص.
ولفهم هذا الاختلاف، ينبغي فحص بنية الكراريس، وثقوب الخياطة، وكعب التجليد، وآثار الترميم، والعلامات المائية، واستمرار النص.
وإذا اختلفت ثقوب الخياطة القديمة عن الثقوب المستخدمة في التجليد الحالي، فقد يعزز ذلك احتمال تفكيك المخطوطة وإعادة تجليدها.
لكن حتى في هذه الحالة يجب تحديد ما الذي تثبته الأدلة بدقة.
وقبل تسجيل أن ورقة معينة أُضيفت لاحقاً، ينبغي التحقق من أن الأدلة المتاحة تدعم هذا الاستنتاج فعلاً.
9. فهرسة عدة مؤلفات مستقلة في مجلد واحد
خلال أبحاثنا في المخطوطات، صادفنا مجلدات تضم نصوصاً مستقلة كثيرة، قد يبلغ عددها عشرات، بل مئات في بعض الحالات.
وقد تحتوي هذه المجاميع على مؤلفات بالتركية والعربية والفارسية، مع اختلاف موضوعاتها ومؤلفيها ونساخها وتواريخ نسخها.
لنفترض أن لدينا مجلداً يتكون من 150 ورقة، ويضم ثلاثة أعمال:
| الأوراق | العمل | اللغة |
|---|---|---|
| 1r–50v | مثنوي شعري | التركية |
| 51r–90v | رسالة في الفقه الإسلامي | العربية |
| 91r–150v | رسالة في التصوف | الفارسية |
تُحفظ الأعمال الثلاثة في مجلد مادي واحد، وتشترك في رقم حفظ واحد داخل المكتبة.
ولا يكفي وصف المجلد كله تحت عنوان عام واحد.
بل ينبغي أن يقدم الفهرس العلمي وصفاً شاملاً للمجلد، مع تعريف مستقل بكل عمل من الأعمال التي يحتويها.
ويشمل وصف كل عمل، متى توفرت المعلومات، العنوان، والمؤلف، واللغة، والموضوع، ونطاق الأوراق، والمطلع، والخاتمة، والناسخ، وتاريخ النسخ.
وبحسب نظام الفهرسة المستخدم، يمكن أن تُدرج هذه الأوصاف في سجل شامل واحد، أو في سجلات منفصلة مترابطة.
وليس الهدف تصوير المجلد الواحد على أنه ثلاثة كتب مادية مستقلة، بل تمكين الباحثين من اكتشاف كل عمل ودراسته.
10. المخطوط متعدد النصوص والمخطوط المركب
ينبغي التمييز بين مصطلحين مترابطين.
المخطوط متعدد النصوص (Multiple-Text Manuscript) هو مخطوط يحتوي على أكثر من عمل نصي واحد.
أما المخطوط المركب (Composite Manuscript) فيتكون من وحدات مادية مستقلة في الأصل، جُمعت لاحقاً في مجلد واحد.
ويتعلق الفرق بين المصطلحين بالتاريخ المادي لتكوين المخطوطة.
فوجود عدة أعمال داخل مجلد واحد لا يعني بالضرورة أنها كانت مخطوطات مستقلة ثم جُمعت.
فقد ينسخ ناسخ واحد عدة نصوص ضمن مشروع واحد مخطط له منذ البداية.
وفي حالات أخرى، تُجمع مخطوطات أُنتجت بصورة مستقلة، وربما تفصل بينها قرون، ثم تُجلد معاً.
ولهاتين الحالتين دلالات تاريخية مختلفة، ويجب التمييز بينهما في الفهرسة العلمية.
11. ما تاريخ المجموع المخطوط؟
لنفترض أن مجموعاً يحتوي على ثلاثة أعمال نُسخت في تواريخ مختلفة:
| العمل | تاريخ النسخ |
|---|---|
| العمل الأول | 950 هـ |
| العمل الثاني | 1050 هـ |
| العمل الثالث | 1150 هـ |
فأي تاريخ ينبغي تسجيله للمجموع؟
سيكون من المضلل تسجيل سنة 950 هـ وحدها، أو سنة 1150 هـ وحدها، من دون توضيح إضافي.
ينبغي الاحتفاظ بتاريخ النسخ الخاص بكل عمل.
ويمكن أن يشير الوصف العام إلى أن الوحدات المكونة للمجموع تعود إلى الفترة الممتدة من 950 إلى 1150 هـ.
لكن هذا النطاق الزمني لا يثبت متى جُمعت الوحدات المستقلة في مجلد واحد.
فإذا كان أحدث الأعمال قد نُسخ سنة 1150 هـ، فلا يمكن أن يكون جمع الوحدات الثلاث بصورتها الحالية قد وقع قبل وجود ذلك العمل.
ومع ذلك، لا نستطيع الجزم بأن عملية الجمع أو التجليد حدثت في سنة 1150 هـ تحديداً.
وقد تساعد الأدلة المستمدة من التجليد، وبنية الخياطة، وقيود التملك، وسجلات الوقف، والفهارس التاريخية على تحديد التسلسل الزمني بصورة أدق.
12. اللغة والسلطة والظروف التاريخية لإنتاج المخطوطات
تقودنا مناقشة الفهرسة العلمية إلى مسألة تاريخية أوسع، هي العلاقة بين اللغة والسلطة السياسية.
فعندما نبحث في أسباب اختيار مؤلف للغة معينة، أو استخدامه كلمات محددة، أو اعتماده مصطلحات علمية بعينها، لا يمكننا تجاهل البيئة الاجتماعية والسياسية التي أُنتج فيها النص.
فاللغة ليست مجرد وسيلة للتواصل اليومي، بل هي أيضاً أداة للتعليم والعلم والقانون والأدب والإدارة والحياة العامة.
وعندما تحظى لغة بدعم المؤسسات الحكومية والمدارس والجامعات ووسائل النشر، فقد تتوسع فرص تطورها واستخدامها في المجال العام.
وفي المقابل، إذا حُرمت لغة أخرى من الوصول إلى تلك المؤسسات، فقد تتقلص فرص أدبها المكتوب، ومصطلحاتها العلمية، ونشاطها في مجال النشر.
وتكتسب هذه المسألة أهمية خاصة عند دراسة التاريخ الحديث لأذربيجان الجنوبية.
فقد لا يكون اختيار مؤلف ناطق بالتركية الكتابة بالفارسية ناتجاً دائماً عن قرار أدبي حر تماماً. إذ يمكن أن تؤثر سياسات التعليم الرسمي، وفرص العمل، وظروف النشر، والرقابة في ذلك الاختيار.
وبالمثل، ينبغي دراسة الصعوبات الاجتماعية والاقتصادية التي قد يواجهها مؤلف يختار الكتابة بالتركية.
ومع ذلك، فإن كثرة الكلمات الفارسية في نص ما لا تكفي وحدها لإثبات المواقف السياسية أو المعتقدات الدينية لمؤلفه.
ويجب دراسة العلاقة بين الضغوط المؤسسية والاختيارات الفردية في سياقها التاريخي، من دون نسبة نوايا سياسية محددة إلى شخص بعينه في غياب أدلة كافية.
ومن ثم، فإن لغة المخطوطة ليست مجرد خاصية وصفية محايدة؛ فقد تشكل مدخلاً لدراسة التعليم، والتدرج الاجتماعي، وانتقال الثقافة، وعلاقات السلطة.
13. الناسخ ليس مجرد شخص يعيد كتابة الكلمات
في كثير من المجتمعات التاريخية، كانت صناعة المخطوطات عملاً مكلفاً.
وقد يكون الشخص الذي يطلب نسخ كتاب مسؤولاً حكومياً، أو تاجراً، أو عالماً دينياً، أو صوفياً، أو درويشاً، أو فرداً من فئة اجتماعية أخرى.
أما الناسخ، فكان في كثير من الأحيان يعتمد على عمله في نسخ الكتب لتأمين معيشته.
ولهذا ينبغي ألا نفترض أن كل ناسخ كان يعمل باستقلال كامل.
فقد تؤثر رغبات راعي الكتاب، أو توجهاته الدينية، أو موقعه السياسي، أو ذائقته الأدبية في بعض جوانب إنتاج المخطوطة.
وقد يغيّر الناسخ عبارة، أو يضيف ألفاظاً، أو يحذف مقطعاً.
لكن إثبات أن تغييراً معيناً نتج عن معتقدات الناسخ أو تعليمات صاحب الطلب يحتاج إلى أدلة تاريخية ونصية.
ومن الخطأ أيضاً تفسير جميع الاختلافات بين النسخ على أنها أخطاء نسخ عارضة، أو اعتبارها كلها تدخلات سياسية متعمدة.
فكل اختلاف ينبغي أن يُدرس في ضوء أدلته الخاصة.
14. المسؤولية الأساسية للفهرسة العلمية
لا تقتصر الفهرسة العلمية للمخطوطات على تسجيل عنوان الكتاب واسم مؤلفه وتاريخه.
فالفهرس الموثوق ينبغي أن يصف الخصائص المادية للمخطوطة، وهوية النص، وتاريخ انتقاله، والمسائل التي لا تزال بحاجة إلى البحث.
والأهم من ذلك أن يوضح المصادر التي استندت إليها أوصافه.
فإذا كانت هوية المؤلف مجهولة، فإن تسجيل هذه الحقيقة أفضل من نسبة العمل إلى شخص من دون دليل.
وإذا احتُمل أن ورقة أُضيفت في وقت لاحق، فينبغي التمييز بين الملاحظة المادية والفرضية التفسيرية.
وإذا لم يظهر عنوان العمل إلا في قيد تملك أُضيف بعد نسخ المخطوطة بزمن طويل، فلا ينبغي تقديمه تلقائياً بوصفه العنوان الأصلي الذي وضعه المؤلف.
إن مصداقية الفهرس العلمي لا تقوم على تقديم إجابة نهائية عن كل سؤال، بل على التمييز الدقيق بين المعرفة الثابتة وما لا يزال موضع شك أو بحث.
الخاتمة: كل مخطوطة شاهد تاريخي
المخطوطة ليست مجرد مجموعة من الكلمات المكتوبة على الورق.
فورقها، وخطها، وحبرها، وتجليدها، وتعليقاتها الهامشية، وأختامها، وقيود تملكها، تحتفظ جميعها بآثار من تاريخها.
فقد تكشف طريقة كتابة كلمة عن البيئة اللغوية للناسخ. وقد يدل ختم على انتقال المخطوطة عبر مدينة معينة. وقد تساعد التعقيبة على البحث عن ورقة مفقودة أو تحديد موضع ورقة تغيّر ترتيبها.
وفي حالات أخرى، يكشف تعدد عناوين العمل الواحد عن كيفية فهم الأجيال المتعاقبة من القراء لذلك العمل وتصنيفه.
ويتطلب تفسير هذه الأدلة توظيف مناهج علم المخطوطات المادي، وعلم الخطوط القديمة، والفيلولوجيا، والتاريخ، والفهرسة العلمية معاً.
وليس هدفنا مجرد جمع المعلومات عن الكتب القديمة، بل إعادة بناء هوياتها التاريخية بأكبر قدر ممكن من الدقة، وفقاً لما تسمح به الأدلة المتاحة.
ويمكن تلخيص النتيجة العلمية الأساسية للدرس الثاني والعشرين في العبارة الآتية:
لا ينبغي للفهرس الجيد أن يوضح ماهية الكتاب فحسب، بل يجب أن يبين أيضاً ما نعرفه عنه، ومن أين استمددنا تلك المعرفة، وما الأسئلة التي لا تزال بلا إجابة.
إن التعامل مع المخطوطات التاريخية بهذه المنهجية يتيح لنا دراستها لا بوصفها أشياء باقية من الماضي فحسب، بل باعتبارها شواهد على الحياة الفكرية واللغوية والعلمية والاجتماعية للأشخاص الذين ألّفوها ونسخوها وامتلكوها وقرؤوها.
وبهذا نختتم الدرس الثاني والعشرين.
وفي درسنا القادم، إن شاء الله، سنتناول معيار RDA — Resource Description and Access (وصف الموارد وإتاحتها)، وهو أحد المعايير الدولية المستخدمة في وصف مصادر المعلومات وإتاحة الوصول إليها في المكتبات والمؤسسات المعنية بالمعلومات.
دمتم بخير وصحة وعافية، وإلى لقاء قادم.
Böylece 22. dersin makalesi dört dilde tamamlandı: Arap harfli Azerbaycan Türkçesi, Türkiye Türkçesi, İngilizce ve Arapça. Bir sonraki aşamada bu dört metni tek bir PDF dosyasında birleştirerek araştırma arşiviniz için hazırlayabiliriz.
No comments:
Post a Comment