Bir əlyazmanın qarşısında öyrənmək: Fəraiz məcmuəsi üzərində kodikologiya və paleoqrafiya imtahanım
Son günlər üzərində işlədiyim bu əlyazma mənim üçün sadəcə bir kitab oxuma işi olmadı. Əslində onu özüm üçün kiçik bir kodikologiya və paleoqrafiya imtahanına çevirdim. Məqsədim mətni yalnız oxumaq deyil, kitabın necə hazırlanmış olduğunu, neçə mətn vahidindən meydana gəldiyini, hansı əllərin orada işlədiyini, hansı əlavələrin sonradan edildiyini və əlyazmanın tarixinin kağızın, mürəkkəbin, çərçivənin, möhürlərin və hətta boş səhifələrin içində necə gizləndiyini öyrənmək idi.
Bu məqalədə buna görə yalnız əlyazmanı tanıtmaq istəmirəm. Öz müşahidələrimi də tənqid etmək istəyirəm: harada doğru gördüm, harada tələsdim, harada səhv etdim və bu səhvlər mənə nə öyrətdi?
Araşdırma zamanı əlyazmanın son hissələrindən 47–78-ci foliolar arasındakı çoxsaylı səhifələri ayrıca müqayisə etdim; əvvəlki folioları isə mətnin başlanğıcı, vəqf qeydi, ölçülər, sətir sayı, tikiş və digər fiziki əlamətlər baxımından yoxladım. Paralel olaraq əsərin kimliyi və provenansı barədə kataloq və elmi mənbələrə də baxdım.
Əvvəlcə nəticə: bu imtahandan neçə alardım?
Özümə qiymət vermək əvəzinə, bugünkü bilik səviyyəmi bir müəllimin qiymətləndirməsi kimi götürsəm, kodikologiyada təxminən 8/10, paleoqrafiyada isə 7/10 səviyyəsində olduğumu deyərdim.
Bu, “artıq mütəxəssisəm” demək deyil. Əksinə, əsas fərq budur ki, bir neçə həftə əvvəl səhifəyə baxıb daha çox “nə yazılıb?” sualını verirdimsə, indi eyni səhifəyə baxanda avtomatik olaraq başqa suallar da ortaya çıxır:
folio rectodur, yoxsa verso?
mətn bloku neçə sətirdir?
çərçivə mətndən əvvəl, yoxsa sonra çəkilib?
rubrication əsas mətnlə eyni mərhələdədirmi?
catchword varmı?
bu boşluq təsadüfidirmi, yoxsa yeni mətn vahidini göstərir?
əl dəyişibmi?
kağız dəyişibmi?
marginal qeyd əsas katibindir, yoxsa sonrakı oxucunun?
möhür kitabın hazırlanmasına, yoxsa sonrakı provenansına aiddir?
Əsl inkişaf məncə budur.
Əlyazmanın kimliyi: artıq nəyi bilirik?
Əlyazma ferâiz, yəni İslam miras hüququ və miras paylarının hesablanması ilə əlaqəli mətnlərdən ibarətdir. “Ferâiz” sözü mirasçılara müəyyən edilmiş paylardan gəlir və klassik fiqh ədəbiyyatında miras hüququ ayrıca Kitābü’l-Ferāʾiż başlığı altında işlənmişdir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Əlimizdəki kitab isə görünür, tək bir əsər deyil. İndiki mərhələdə ona ən təhlükəsiz şəkildə:
çoxmətnli Fəraiz məcmuəsi — multi-text manuscript
demək olar.
Burada ilk böyük dərsimiz də meydana çıxır.
Əvvəllər mən mətn dəyişikliklərini gördükcə ayrı “kitab” və hətta ayrı “kodikoloji vahid” deməyə meylli idim. Bu tamamilə əsassız deyildi, amma metodoloji baxımdan tələsik idi.
Düzəliş: Mətn vahidinin dəyişməsi avtomatik olaraq kodikoloji vahidin dəyişməsi demək deyil.
Bir katib eyni kağız dəstəsində beş ayrı risaləni ardıcıl köçürə bilər. O halda beş textual unit, amma bir codicological unit ola bilər.
Bunun əksinə, əvvəl başqa yerdə hazırlanmış iki dəftər sonradan bir cildə birləşdirilə bilər. O zaman artıq composite manuscript ehtimalı yaranır.
Bizim əlyazmada sonuncu ehtimal xüsusilə 76-cı folio ətrafında güclənir, amma hələ sübut olunmayıb.
Mənim ən yaxşı müşahidələrimdən biri: kitabın istehsal ardıcıllığı
Səhifələrə baxarkən diqqətimi çəkən ilk şeylərdən biri qırmızı çərçivə idi.
Bir sıra yerlərdə çərçivə hərflərin yanına çatanda dayanır, hərfin ətrafından keçir və sonra davam edir. Mən bundan belə nəticə çıxarmışdım:
mətn əvvəl yazılıb, qırmızı çərçivə sonra çəkilib.
Bu müşahidə əsasən doğrudur.
Bu artıq sadəcə “gözəl qırmızı xətt var” müşahidəsi deyil. Kodikoloqun verməli olduğu sual budur: hansı əməliyyat əvvəl baş verdi?
Başqa səhifələrdə isə daha maraqlı hadisə görünür. Qara mətn sətirləri artıq çox sıx yerləşdirilib, qırmızı başlıqlar və izahlar onların arasındakı dar boşluqlara daxil edilib. Xüsusilə 72–73-cü foliolar bu baxımdan çox faydalıdır.
Buna görə hazırkı istehsal modelimiz belədir:
qara əsas mətn → qırmızı rubrication → ehtimalən çərçivə.
Burada isə özümə yarım bal kəsərdim.
Çünki bir ara bunu tam sübut olunmuş ardıcıllıq kimi qəbul etməyə yaxınlaşmışdım. Halbuki qara mətnin qırmızı əlavələrdən əvvəl olduğunu güclü şəkildə görə bilirik; rubrication ilə çərçivənin öz aralarındakı dəqiq ardıcıllığını isə bütün kitab üçün hələ sübut etməmişik.
Kodikologiyanın əsas dərslərindən biri budur:
Gördüyümüz şeyi gördüyümüz qədər deməliyik; bir addım artıq yox.
25 sətirdən 17 sətirə: böyük dəyişiklik
Əsas hissədə səhifələrin əksəriyyətində təxminən 25 sətir olduğunu saydım.
Bu sayımı dəfələrlə təkrar etdim. 47, 57–60, 67–74 və başqa foliolar bunu təsdiqləyir.
Amma kitabın sonunda vəziyyət birdən dəyişir.
76–77 ətrafında:
25 sətir → təxminən 17 sətir
olur.
Eyni zamanda:
çərçivəli səhifə → çərçivəsiz səhifə,
sıx yazı → daha açıq yazı,
kiçik və kompakt ductus → daha iri və sərbəst ductus
keçidi görünür.
Burada mənim ilkin müşahidəm doğru istiqamətdə idi: “burada bir şey dəyişib.”
Amma ilk ifadəm bir qədər artıq qəti idi: “buradan başqa əl başlayır.”
İndi bunu daha elmi şəkildə belə yazmaq lazımdır:
76-cı folio ətrafında yeni scribal/codicological phase üçün güclü əlamətlər meydana çıxır. Ayrı katib əli ehtimalı yüksəkdir; ayrıca kodikoloji vahid olması isə kağız, gathering və tikiş quruluşu ilə ayrıca yoxlanmalıdır.
Bu iki cümlə arasındakı fərq mənim üçün çox mühüm dərs oldu.
Xətti tanımaqda ən böyük səhvim
Bu əlyazma mənim paleoqrafiya məşqimin də yaxşı bir imtahanı oldu.
Əvvəl sətirlərin sağdan sola bir qədər yüksəldiyini gördüm. Təxminən 1–2 mm-lik yüksəliş var. Əliflər və lamlar da tam şaquli deyil; müəyyən maililik göstərirlər.
Bu əlamətlərə görə Nəstəliq və ya Təlik ehtimalını düşündüm.
Burada səhvim vardı.
Səhv müşahidədə deyildi. Sətirin yüksəlməsini düzgün görmüşdüm.
Səhv bir əlamətə həddindən artıq diaqnostik əhəmiyyət verməkdə idi.
Sonra başqa hərflərə baxdım.
Sin və şin:
س — ش
formalarında dişlərin aydın olduğunu gördüm.
Kəşidə çox az idi. Katib sətri doldurmaq üçün sözləri uzun horizontal xətlərlə dartmırdı.
Əlif və lamlar yüngül maili olsa da, bütöv səhifə Nəstəliqin güclü diaqonal ritmini yaratmırdı.
Mim formalarını müqayisə etdikdə onların mövqeyə görə dəyişdiyini gördüm: bəzən kiçik daxili boşluğu olan düyün, bəzən daha sıx forma, bəzən isə uzanmış bağlantı.
Qafda horizontal hissə nisbətən düz və qısa idi.
Bunların hamısını bir yerə qoyduqda nəticə dəyişdi:
Əsas xətt Nəsxdir.
Daha dəqiq desək, onu hazırda kompakt, sürətli, kitab köçürməsinə uyğun Osmanlı Nəsxi kimi təsvir etmək daha münasibdir.
Bu mənim paleoqrafiya dərsimdə ən qiymətli səhvlərdən biri oldu:
Paleoqrafiyada bir hərf və ya bir əlamət hökm vermir. Ductus, proportion, connectivity, teeth, descenders, kashīda, letter allographs və bütöv səhifənin ritmi birlikdə hökm verir.
Mim mənə başqa bir dərs öyrətdi
Mimə baxanda əvvəl çaşdım.
“Elm”, “təlim”, “təəllüm”, “əzim” kimi sözlərdə mim eyni görünmürdü. Bir yerdə düyün kimi, bir yerdə kiçik gözlü, başqa yerdə daha sıx idi.
İlk mərhələdə belə fərqlər adamı “əl dəyişibmi?” sualına apara bilər.
Amma burada öyrəndiyim anlayış allograph oldu.
Eyni hərfin:
əvvəlki hərfə,
sonrakı hərfə,
söz içindəki mövqeyinə,
qələmin həmin anda gəldiyi istiqamətə
görə müxtəlif formaları ola bilər.
Deməli:
hərf formasının dəyişməsi = avtomatik katib dəyişikliyi deyil.
Katib müəyyən hərflər sistemini təkrar-təkrar necə qurur — bunu müqayisə etmək lazımdır.
47–48-ci foliolar mənim üçün kiçik laboratoriyadır
Bu iki folioda əsas mətn, qırmızı rubrication, cədvəl və müxtəlif marginal qeydlər birlikdə görünür.
Xüsusilə cədvəldə təkrar olunan ابن / بنت kimi sözlər əla paleoqrafik material verir.
Niyə?
Çünki eyni katib eyni sözü bir səhifədə dəfələrlə yazır.
Beləliklə, “ideal əlif necə olmalıdır?” kimi dərslik sualından çıxıb daha real suala keçirik:
Bu konkret katib əlifi necə yazır?
Paleoqrafiyanın əsl başlanğıcı məncə buradadır.
Cədvəlləri tanımaqda doğru istiqamətdə getmişəm
Əlyazmada yalnız adi prose text yoxdur.
Mən müxtəlif formalara rast gəldim:
xətli cədvəllər;
xətt çəkilmədən sütunlaşdırılmış məlumat;
şəcərəni xatırladan sxemlər;
mirasçıların paylarını göstərən hesab quruluşları;
səhifənin müxtəlif istiqamətlərinə yerləşdirilmiş rəqəm və sözlər.
Əvvəl “cədvəl yoxdur, amma cədvəl kimidir” deyirdim.
Üstəlik, sonrakı səhifələr göstərir ki, bunlar sadəcə dekorasiya deyil. Ferâiz elmi hesablamanı tələb etdiyindən belə sxemlər əsərin didaktik funksiyasının bir hissəsidir.
Ferâiz klassik hüquq elmində mirasçıların müəyyən edilmiş paylarını hesablamaqla bağlı ayrıca ixtisaslaşmış sahə idi. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Beləliklə, bu kitab yalnız “oxunan mətn” olmayıb; böyük ehtimalla öyrənilən, məsələ həll edilən və hesab aparılan kitab olub.
Catchword məsələsində yaxşı nəticə
Səhifənin aşağısında çərçivədən kənarda yazılan və növbəti səhifənin ilk sözünü qabaqcadan verən sözləri əvvəl sadəcə əlavə söz hesab etmək mümkündür.
Onların catchword, Osmanlı əlyazma terminologiyasında müşir/reddadə, ərəbcə taʿqība funksiyası daşıdığını müəyyənləşdirdik.
Bu çox vacibdir.
Çünki catchword sadəcə katib adəti deyil. Biz ondan:
yarpaq düşüb-düşmədiyini,
folioların sırasının pozulub-pozulmadığını,
dəftərin düzgün bağlanıb-bağlanmadığını
yoxlamaq üçün istifadə edə bilərik.
Bu müşahidəni öz qiymətləndirməmdə tam doğru hesab edərdim.
Kitabın əvvəli və sonu: burada terminologiyanı öyrəndim
Əsas mətnin başlanğıcı yoxdur. Qalan ilk səhifə cümlənin ortasından başlayır.
Buna görə kitab:
acephalous / nāqiṣ al-awwal — ناقص الأول
vəziyyətindədir.
Burada əvvəllər “incipit budur” demək düzgün olmazdı. Çünki əsl incipit itmişdir.
Bu düzəliş vacibdir.
Kitabın sonunda da son ərəb mətninin 77-ci folioda tamamlanmadan davam etdiyi görünür, sonra isə normal mətn yoxdur. Buna görə son hissə üçün də:
nāqiṣ al-ākhir — ناقص الآخر
ehtimalı güclüdür.
Deməli əlyazma həm əvvəldən, həm sondan naqis ola bilər.
Amma neçə folio itmişdir?
Bilmirik.
Məhz burada kodikoloq “bilmirəm” deməyi bacarmalıdır.
Boş səhifələr də məlumatdır
66-cı folio ətrafında bir əsər bitir və səhifənin qalan hissəsi boş qalır.
Başqa yerdə isə bir əsər bitir və yeni mətn eyni səhifədə dərhal başlayır.
Bu iki keçid növünü ayırmaq vacibdir.
Çünki məcmuənin yaranma tarixini anlamağa kömək edir.
Əgər hər əsər ayrıca hazırlanıb yüz il sonra cildlənsəydi, eyni səhifənin içində birinin bitib digərinin başlamasını izah etmək daha çətin olardı.
Deməli, indiki sübut ən azı bəzi mətnlərin bir-birinin ardınca planlı şəkildə köçürüldüyünü göstərir.
Bu isə “məcmuədir” nəticəmizi gücləndirir.
Vəqf möhürü: kitabın ikinci həyatı
Əlyazmanın ən qiymətli xüsusiyyətlərindən biri təkrar görünən oval möhürdür.
Bizim oxuduğumuz mətn başqa bir Kemankeş Emir Hoca nüsxəsi haqqında Türkiyə Yazma Eserler Kurumu tərəfindən yayımlanan konservasiya sənədindəki möhürlə çox yaxın uyğunluq göstərir. Orada möhür belə qeydə alınıb: kitab Seyyid Abdülqadir, yəni Emir Hoca əl-Üsküdari tərəfindən Üsküdardakı Valide Sultan əl-Atik məscidinə vəqf edilib və möhür 1135 H / 1722–23-cü ilə tarixlənib. (Kitap Sıhahanesi)
Bu, bizim öz oxumamızı ciddi şəkildə gücləndirir.
Üstəlik əlyazmadakı vəqf şərtnaməsi kitab tarixinin sosial tərəfini açır. Orada tələbəyə kitabın rəhn və ya maliyyə məsuliyyəti daşıyan kəfil qarşılığında verilməsi, kitabın qorunması, kağızının bükülməməsi, cildinin sökülməməsi, uşağın əlinə verilməməsi, dəyişdirilməməsi kimi şərtlər qoyulur.
Bu artıq sadəcə “kitab kimindir?” sualının cavabı deyil.
Bu, 18-ci əsr Osmanlı kitabxanasında kitabın necə dövr etdiyini göstərən məlumatdır.
Kemankeş kolleksiyasının sonradan Hacı Selim Ağa Yazma Eser Kütüphanəsinə daxil olduğu da rəsmi kitabxana tarixində təsdiqlənir; rəsmi məlumat kolleksiyanın Üsküdardakı Valide Atik mühitindən 1924-cü ildə Hacı Selim Ağa kitabxanasına keçdiyini bildirir. (Haciseilimaga)
Deməli əlyazmanın provenans zəncirinin ən azı bu hissəsini artıq kifayət qədər inamla yaza bilərik:
hazırlanma/köçürülmə → sonradan Kemankeş Emir Hoca mülkiyyəti → 1135 H-də Valide-i Atikə vəqf → 1924-cü ildə Hacı Selim Ağa kolleksiyasına intiqal.
Amma “157” rəqəmini hazırkı shelfmark kimi qəbul etməyimiz düzgün olmaz.
Bu rəqəm köhnə inventar/shelfmark ola bilər. Müasir demirbaş nömrəsini ayrıca müəyyənləşdirməliyik.
1058 tarixi: burada çox ehtiyatlı olmaq lazımdır
Əsas böyük mətnin sonunda mən:
سنة ثمان وخمسين وألف
tipli tarix ifadəsi oxudum.
Əgər oxunuş doğrudursa:
1058 H = təxminən 1648 M.
Aşağıda başqa bir əlin rəqəmlə “1058” yazması da bu oxunuşu dəstəkləyir.
Amma burada özümə yenə xəbərdarlıq edirəm:
1058-i görmək hələ “bütün bu kodeks 1648-də yazılıb” demək deyil.
Bu tarix:
həmin mətnin telif tarixi,
şərhin tamamlanma tarixi,
həmin nüsxənin istinsah tarixi
ola bilər.
Bunu colophon sintaksisi müəyyənləşdirəcək.
Bu fərqi nəzərə almadan “əlyazmanın tarixi 1648-dir” desəm, səhv etmiş olaram.
Bəs müəllif kimdir? “Şərh-i Mətin” nədir?
Burada araşdırma çox maraqlı, amma təhlükəli bir nöqtəyə çatdı.
Əsas mətnin sonunda mənim oxuduğum misralardan biri təxminən belə bir məna verir:
“namu tarixi oldı Şərh-i Mətin.”
Bu ifadə həqiqətən əsərin adı və eyni zamanda tarix düşürmə — chronogram ola bilər.
Ancaq bunun üçün əsl yazılışı dəqiq müəyyən edilməlidir. “Şərh-i Mətin” sözlərinin əbcədini hesablamazdan əvvəl hərflərin dəqiq diplomatik oxunuşunu almalıyıq.
İnternet və elmi kataloq araşdırmasında isə maraqlı bir namizədə rast gəldim.
16-cı əsr Osmanlı alimi Seyyid Ahmed Leâlî Çelebi (ö. 971/1563) fıqh, kəlam, ərəb dili və ədəbiyyatı ilə yanaşı ferâiz və riyaziyyatla da məşğul olub. TDV onun Kemalpaşazadədən dərs aldığını, fetva katibliyi və qazılıq etdiyini və ferâiz sahəsində əsər yazdığını bildirir. (TDV İslâm Ansiklopedisi) Başqa bio-biblioqrafik mənbədə onun əsərləri arasında açıq şəkildə “Feraiz ilminden bir metn-i metîn” qeyd olunur. (Teis)
Daha maraqlısı: 2024-cü ildə məhz Leâlî Ahmed Çələbinin Risâle fi’l-Ferâiz əsəri haqqında 162 səhifəlik magistr işi hazırlanıb. Tədqiqat əsərin nüsxələrini, müəllifliyini, metodunu və mənbələrini ayrıca araşdırıb və onun tələbələrin ferâizi daha asan öyrənməsi üçün muxtəsər və sxematik şəkildə qurulduğunu bildirir. (Tezara)
Bu bizim əlyazmamız üçün çox maraqlı namizəddir.
Amma burada ən mühüm cümlə budur:
Hələ bu əsərin Leâlî Ahmed Çələbinin əsəri olduğunu demək olmaz.
“Metn-i metîn” ifadəsinin uyğunluğu maraqlı ipucudur, sübut deyil.
Hətta “Şərh-i Mətin” oxunuşumuz doğru olarsa, bu Leâlînin metn-i metîn adlandırılan ferâiz mətninə yazılmış şərh ola bilərmi?
Mümkündür.
Hazırda sübut olunubmu?
Xeyr.
Bunun üçün Leâlînin Risâle fi’l-Ferâiz əsərinin nəşr edilmiş/təhqiq edilmiş mətnini bizim əlyazmadakı əsas mətnlə cümlə-cümlə müqayisə etmək lazımdır.
Məncə araşdırmamızın növbəti böyük addımı məhz budur.
Bu gün üçün nə məlumdur, nə naməlumdur?
İndi artıq kifayət qədər inamla deyə bilirik ki, əlyazma ferâiz/miras hüququ məcmuəsidir; türk və ərəb mətnləri ehtiva edir; bir neçə müstəqil textual unit mövcuddur; əsas hissə qırmızı çərçivəli və əsasən 25-sətirlik Nəsx əlindədir; qara mətn və qırmızı rubrication ayrı istehsal mərhələlərini göstərir; müxtəlif cədvəl və hesab sxemləri vardır; kitabın əvvəli naqisdir; sonu da böyük ehtimalla naqisdir; 76-cı folio ətrafında 17-sətirlik, çərçivəsiz və paleoqrafik cəhətdən fərqlənən bir hissə meydana çıxır; sonrakı oxucuların marginal qeydləri vardır; Kemankeş Emir Hoca vəqf provenansı isə xarici mənbə ilə də təsdiqlənir.
Amma bir sıra əsas məsələlər hələ açıqdır:
müasir shelfmark nədir; əsas əsərin dəqiq adı nədir; “Şərh-i Mətin” düzgün oxunuşdurmu; onun müəllifi və şarihi kimdir; 1058 tarixi telif, şərh, yoxsa istinsah tarixidir; məcmuədə dəqiq neçə əsər var; 76-dakı dəyişiklik ayrıca gathering və kodikoloji vahiddirmi; nə qədər başlanğıc və son yarpaq itib; Leâlî Ahmed Çələbi əlaqəsi doğrudurmu?
Bunları bilmədiyimizi yazmaq araşdırmanın zəifliyi deyil. Əksinə, elmi işdə məlum olanla ehtimal ediləni ayırmaq əsas bacarıqlardan biridir.
Özüm haqqında çıxardığım nəticə
Bu əlyazma üzərindəki məşq mənə göstərdi ki, kodikologiyada artıq ən mühüm başlanğıc mərhələni keçmişəm: kitabı yalnız mətn kimi görmürəm.
Kağızın rəngindəki dəyişiklik, tikiş, boş folio, catchword, qırmızı çərçivənin hərfin qarşısında dayanması, 25 sətirin birdən 17-yə düşməsi, eyni səhifədə iki əsərin sərhədi, başqa əlin marginal qeydi — bunların hər biri artıq mənim üçün məlumatdır.
Ən çox inkişaf etməli olduğum sahə isə paleoqrafik hökmün sürətidir.
Bəzən düzgün əlaməti görürəm, amma ondan həddindən artıq tez nəticə çıxarıram. Maili baseline görüb Nəstəliq ehtimalını böyütməyim bunun yaxşı nümunəsidir. Eyni problem kodikologiyada da olur: əl dəyişməsini görüb dərhal “ayrı kodikoloji vahid” demək.
Bundan sonra özüm üçün bir qayda qoyuram:
Əvvəl təsvir et, sonra müqayisə et, ən sonda adlandır.
“Bu Nəstəliqdir” deməzdən əvvəl yazmalıyam: baseline belədir, sinin dişləri belədir, əlif bu bucaqla enir, kəşidə bu qədərdir, ya və nun belə qapanır.
“Bu ayrı dəftərdir” deməzdən əvvəl: sətir sayı dəyişir, frame yox olur, əl dəyişir, kağız belə görünür, tikiş burada yerləşir, catchword bunu göstərir.
Məncə kodikologiya və paleoqrafiyanı öyrənməyin əsas məntiqi də budur: əlyazmaya hökm vermək deyil, əlyazmanın özünün bizə hökmü necə verdiyini öyrənmək.
Bu Fəraiz məcmuəsi hələ bizə adını, müəllifini, şarihini və bütün tarixini açmayıb. Amma artıq bir şey dəyişib: bir neçə həftə əvvəl mən bu səhifələrdə əsasən sözləri görürdümsə, indi kitabın özünü görməyə başlayıram.
بو گونکو درسدن، عرب الیفباسی ایله بیر خولاصه و لاتین الیفباسی ایله ده بیر مقاله حاضیرلاغدیق. آشاغادا گورونورلر:
البته. بو اوچونجو درسین قیسا، اما درس دفترینده ساخلاماغا یارایان خلاصهسیدیر:
درس ۳ ـ خطلری تانیماغین عملی خلاصهسی
بو درسده اساس مقصد مختلف تاریخی خطلری فقط آدلاری ایله تانیماغ یوخ، اونلاری گؤرونوش و یازی خصوصیتلرینه گؤره بیر ـ بیریندن آییرماغ ایدی.
۱. نسخ
نسخ عمومیتله آچیق، منظم و اوخوناقلی خطدیر. حرفلر بیر ـ بیریندن داها راحت سئچیلیر. سطر خطی نسبتاً ثابتدیر. الیف و لام کیمی عمودی حرفلر آچیق گؤرونور؛ سین و شینین دندانهلری ده عمومیتله داها سئچیله بیلیر.
اما «نسخده الیف همیشه کاملاً دوزدور» کیمی مطلق قاعده قویماق اولماز. کاتب، زمان و منطقهیه گؤره فرق اولور.
قیسا فورمول:
نسخ = ثابت، آچیق، اوخوناقلی
۲. تعلیق
تعلیقده یازی داها آخیجی، باغلانتیلی و مئیللی گؤرونه بیلیر. حرفلرین بیر ـ بیرینه کئچیشی نسخدن داها گوجلو hiss olunur.
تعلیقی فقط «تیز یازیلان خط» کیمی تعریف ائتمک دوغرو دئییل. اساس مسئله یازینین عمومی حرکت نظامی، باغلانمالار و مئیلدیر.
قیسا فورمول:
تعلیق = آخیجی، باغلانتیلی، مئیللی
۳. نستعلیق
نستعلیقده کشیدهلر، کلمهلرین قالخما ـ ائنمهسی و آسیلی کیمی گؤرونن ریتم چوخ اؤنملیدیر. کلمهلر همیشه مکانیکی بیر دوز سطر اوستونده اوتورمور.
اوزون افقی حرکتلر، قوسلار و ائنن حرفلر عمومی یازی ریتمینی یارادیر.
اهمیتلی دوزلتمه: نستعلیق فقط «سطر آشاغیا مئیل ائدیر» دئمک دئییل. بزهن سطر عمومی باخیمدان دوز گئده بیلر، اما کلمهلرین اؤز ایچینده قالخما ـ ائنمه ریتمی وار.
قیسا فورمول:
نستعلیق = کشیدهلی، آسیلی، ریتمیک
۴. رقعه
رقعه عملی یازی خطیدیر. حرکتلر عمومیتله قیسا، ساده و سیخیشمیشدیر. حرفلرین شکللری عملی یازی احتیاجینا گؤره سادهلشه بیلر.
رقعهنی سیاقتله قاریشدیرماماق لازیمدیر.
قیسا فورمول:
رقعه = قیسا، ساده، عملی
۵. دیوانی
دیوانی سیخ، قوسلو، باغلانتیلی و بزهن تزئینی گؤرونوشه مالیکدیر. حرفلر و کلمهلر بیر ـ بیرینین آراسینا گیرə، اوست ـ اوسته گله بیلر. عثمانلی دیوان و سارای اداری محیطی ایله خصوصی علاقهسی وار.
اما «آخیجی گؤرونور، دئمک تیز یازیلیب» نتیجهسینی چیخارماق اولماز.
قیسا فورمول:
دیوانی = سیخ، قوسلو، تزئینی و بیر ـ بیرینه کئچن
۶. سیاقت
سیاقت خصوصیله مالی، حساب و اداری سندلرده ایشلنن تخصصلاشمیش بیر یازی نظامیدیر. اختصارلار، خصوصی حرف شکللری و عدد یازما اصوللاری اولا بیلر.
بونا فقط «چتین» یا «تیز یازیلان عرب خطی» دئمک دوغرو دئییل؛ اؤز اداری ـ مالی وظیفهسی و یازی نظامی وار.
قیسا فورمول:
سیاقت = اختصارلی، خصوصی، مالی ـ اداری
خطی تشخیص ائتمک اوچون ۸ سؤال
بیر الیازما صفحهسینه باخاندا بو سؤاللاری سوروشوروق:
۱. سطر خطی ثابتدیر، یوخسا قالخیر ـ ائنیر؟
۲. کلمهلرین ایچینده قالخما ـ ائنمه وارمی؟
۳. الیف و لام نئجه یازیلیر؟
۴. سین و شینین دندانهلری نئجهدیر؟
۵. سطر خطیندن آشاغیا ائنن حرفلر نئجه حرکت ائدیر؟
۶. کشیدهلر قیسادیر، اوزوندور، چوخدور، آزدیر؟
۷. حرفلر آچیق و آیریدیر، یوخسا بیر ـ بیرینین ایچینه گیرir؟
۸. قلمین حرکت نظامی نئجهدیر: دوز و منظم، یوخسا آخیجی، قوسلو و مئیللی؟
درس ۳-ون ان اؤنملی قاعدهسی
بیر حرفə باخیب خطین آدینی دئمک اولماز.
مثلاً تکجه اوزون کشیده گؤردوک دئیه «نستعلیقدیر»، یا دوز الیف گؤردوک دئیه «نسخدیر» دئمک علمی تشخیص دئییل.
دوغرو تشخیصده سطر خطی + حرف شکللری + کشیده + باغلانما + قلم حرکتی + عمومی یازی ریتمی بیرلیکده یوخلانمالیدیر.
بو درس ۳-ون اساس نتیجهسی ایدی و درس ۴-ده ائتدیگیمیز حقیقی صفحه تحلیلینین نظری تمهلی ده بو درس ایدی.
Bir səhifə niyə bir dərs qədər vaxt apardı? — Nəstəliq xəttini oxumaqdan paleoqrafik təhlilə
Bu gün əlyazmaşünaslıq məşqinə başlayanda planımız daha sürətli idi. Düşünürdüm ki, bir dərsdə üç əlyazma səhifəsini nəzərdən keçirə bilərik. Lakin məşq irəlilədikcə məlum oldu ki, həqiqi paleoqrafik təhlildə bir səhifənin özü bütöv bir dərs üçün kifayət edə bilər.
Əslində bu, dərsin ən mühüm nəticələrindən biri oldu: əlyazmanı oxumaqla əlyazmanın yazısını təhlil etmək eyni şey deyil.
Mətni oxuyarkən əsas sual “burada nə yazılıb?”dır. Paleoqrafik təhlildə isə bunun ardınca başqa suallar başlayır: Bu hərf necə yazılıb? Qələm hansı istiqamətdə hərəkət edib? Hərf niyə eyni sözün başqa yerində fərqli görünür? Kəlmə xəyali sətir xəttinin üzərində necə yerləşir? Bir hərfin hərəkəti özündən sonrakı hərfin şəklini dəyişdirirmi?
Bu gün rəngli bir əlyazma səhifəsini məhz bu üsulla araşdırdıq.
Xəttin adını əvvəlcədən bilməmək
Məşqin mühüm şərtlərindən biri bu idi ki, səhifənin hansı xətlə yazıldığını əvvəlcədən deməyək. Məqsəd kataloqdakı adı yadda saxlamaq deyil, xətti onun öz xüsusiyyətlərindən tanımaq idi.
Buna görə əvvəlcə xəttin adına deyil, onun quruluşuna baxdıq.
İlk müşahidə sətir xətti ilə bağlı idi. Səhifədə yazı ümumi istiqamətdə sətir boyunca hərəkət etsə də, sözlər xətkeşlə çəkilmiş bir xəttin üzərində mexaniki şəkildə oturmurdu. Kəlmələrin öz daxilində enmə və qalxma vardı. Bəzi sözlər sətirdə digərlərindən bir qədər yuxarı və ya aşağı yerləşirdi. Bəzən onların qrafik sahələri bir-birinə yaxınlaşır, hətta üst-üstə düşürmüş kimi görünürdü.
Bu xüsusiyyət sonrakı müşahidələrlə birləşəndə mühüm diaqnostik əlamətə çevrildi.
Hərfi deyil, qələmin hərəkətini görmək
Bu məşqdə mənim üçün ən maraqlı dəyişikliklərdən biri hərflərə baxışımda baş verdi.
Əvvəllər məsələn, “bu nun hərfidir” və ya “bu mimdir” deyib onun şəklini tanımaq kifayət edə bilərdi. Bu dəfə isə sual başqa idi:
Katib bu nunu necə yaradıb?
Qələm haradan başlayıb? Haraya enib? Harada sola dönüb? Harada yenidən yuxarı qalxıb? Sonrakı hərfə hansı hərəkətlə bağlanıb?
Paleoqrafiyada bu hərəkət sistemi “ductus” adlanır.
Bu anlayış “baseline” və “morphology” anlayışlarından fərqlidir. Sadə şəkildə desək:
Baseline — yazı harada yerləşir?
Morphology — yazının forması necədir?
Ductus — qələm həmin formanı necə yaradıb?
Bu üç anlayışı bir-birindən ayırmaq bugünkü məşqin əsas metodoloji qazanclarından biri oldu.
Sin və şin: bir hərfin tək forması yoxdur
Sin və şin üzərində işləyərkən maraqlı bir hadisə gördük.
Əvvəl düşünmək olardı ki, məsələn, sin müəyyən bir formada, şin isə başqa formada yazılmalıdır. Lakin səhifədə həm dişli, həm də uzadılmış formalar vardı. Daha maraqlısı isə eyni sözün təkrarlarında belə hərfin eyni formada yazılmaması idi.
Bu bizi “allograph” anlayışına gətirdi: eyni hərfin müxtəlif yazılış formaları.
Deməli, tarixi əlyazmada hərfin bir “ideal şəkli”ni əzbərləmək kifayət deyil. Eyni katib eyni hərfi mövqeyə, əvvəlki və sonrakı hərfə, sözün ümumi ritminə və qələm hərəkətinə görə müxtəlif formalarda yaza bilər.
Sin və şinin dişlərində də başqa xüsusiyyət diqqəti çəkirdi: onlar sərt və iti bucaqlardan çox yumşaq, qövsvari hərəkətlərlə yaradılmışdı.
Nun: hərfin şəklindən onun hərəkətinə
Nun hərfində sözün ortasındakı forma ilə son nun arasında ciddi fərqlər gördük.
Sözün içində nun bəzən olduqca kiçikləşərək qonşu hərflərin arasında sıxlaşırdı. Son nun isə daha geniş hərəkət imkanına malik idi. Qələm sətir xəttindən aşağı enir, sola doğru hərəkət edir, sonra yumşaq bir qövs yaradırdı.
Burada nöqtələrin yerləşməsi də maraqlı idi. Nöqtənin hərfin gövdəsinə olan məsafəsi bütün nümunələrdə eyni deyildi.
Bu da mühüm bir xəbərdarlıqdır: nöqtənin mövqeyini təkbaşına sabit diaqnostik əlamət hesab etmək olmaz.
Mim: bir hərf qonşusunun təsiri altında dəyişir
Mim məşqi bugünkü dərsin ən məhsuldar hissələrindən biri oldu.
Başlanğıc mimlər bəzən çox kiçik, sıxılmış və düyünvari görünürdü. Son mimlərdə isə düyünə bənzəyən baş hissədən sonra sola və aşağıya doğru uzanan yumşaq quyruq müşahidə edilirdi.
Lakin daha mühüm hadisə medial mimlərdə ortaya çıxdı.
Mimin forması yalnız “mim olduğu üçün” yaranmırdı. Ona gələn əvvəlki qələm hərəkəti də mimin necə görünəcəyini müəyyənləşdirirdi. Əvvəlki hərfdən uzun və güclü bir keşidə gələndə mim həmin hərəkətin içərisində sıxıla, onun qrafik müstəqilliyi azala bilirdi. Daha qısa və incə giriş hərəkətində isə mimin düyünvari başı daha aydın seçilirdi.
Beləliklə, mühüm bir prinsip ortaya çıxdı:
Əlyazmada hərfin forması yalnız həmin hərfin özündən yaranmır; qonşu hərflərin qələm hərəkəti də onun görünüşünü dəyişdirir.
Qaf və kaf: şəkildən sistemə
Qaf və kafı araşdırarkən də ayrı-ayrı formaları əzbərləmək əvəzinə təkrarlanan hərəkət sistemini tapmağa çalışdıq.
Müxtəlif sözlərdə ölçülər və bağlanmalar dəyişirdi, lakin müəyyən qələm hərəkətləri təkrar olunurdu. Xüsusilə bir hərfin digərinə bağlandığı nöqtələrdə iki ayrı hərf bəzən gözə vahid qrafik hərəkət kimi görünürdü.
Bu, oxucu üçün əvvəlcə çətinlik yarada bilər. Çünki müasir çap mətnində gözümüz hər hərfi ayrıca görməyə öyrəşib. Əlyazmada isə katibin qələmi iki və ya daha çox hərfi bir-birinə elə bağlaya bilər ki, onları anlamaq üçün hərflərin sərhədindən çox hərəkətin məntiqini izləmək lazım gəlir.
Ya hərfi və “Yeksan”ın verdiyi dərs
Ya hərfində müxtəlif ölçü və formalar gördük. Bəzi nümunələrdə ya qısa və yığcam idi. Başqa nümunələrdə isə uzanaraq keşidənin mühüm hissəsinə çevrilirdi.
“İqlim” və “təzim” kimi sözlərdə ya eyni ölçüdə və eyni hərəkətlə yazılmırdı. Bəzən qısa və qövsvari, bəzən isə xeyli uzun idi.
“Yeksan” sözü isə xüsusilə maraqlı oldu.
Burada ya sadəcə öz formasını göstərən müstəqil bir hərf kimi davranmırdı. Onun hərəkəti qonşu hərflərin quruluşuna təsir edir, onları vizual olaraq bir-birinə bağlayan sistemin bir hissəsinə çevrilirdi. İlk baxışda ayrı-ayrı hərflər kimi düşünülən elementlər qələmin fasiləsiz hərəkətində vahid qrafik quruluş təsiri yaradırdı.
“Ayaq” və “yar” kimi nümunələrdə də ya ilə əlif arasındakı münasibət diqqətəlayiq idi. Bir hərfin hərəkəti digərinin istiqamətini və vizual quruluşunu dəyişdirirdi.
Burada artıq hərfi “şəkil” kimi deyil, hərəkətlər arasındakı münasibət kimi görməyə başlayırıq.
Bəs xətt hansı xətt idi?
Bütün təhlil bitəndən sonra xəttin adını müəyyənləşdirmək vaxtı gəldi.
Nəticəm: nəstəliq.
Ancaq bu dəfə “nəstəliqə oxşayır” deməklə kifayətlənmək olmazdı. Diaqnozu səhifənin özündən əsaslandırmaq lazım idi.
Mənim üçün üç əsas dəlil ön plana çıxdı.
Birincisi, sözlərin və hərflərin sətir xəttinə münasibəti idi. Yazı mexaniki şəkildə eyni xətt üzərində dayanmır, kəlmələrin daxilində və arasında enib-qalxan bir ritm yaradırdı.
İkincisi, keşidələrin sadəcə uzun xətt kimi deyil, sözlərin ümumi ritmi, meyli və yumşaq qövsləri ilə birlikdə işləməsi idi.
Üçüncüsü isə nun, mim, ya və başqa hərflərdə gördüyümüz enən və qalxan yumşaq qələm hərəkətləri, eləcə də hərflərin bir-birinin formasına təsir etməsi idi.
Bunları birlikdə qiymətləndirəndə nəstəliq diaqnozu ortaya çıxdı.
Bir səhifədən öyrəndiyim əsas dərs
Dərsin əvvəlində üç səhifə işləyə biləcəyimizi düşünürdüm. Sonda yalnız bir səhifə üzərində qaldıq.
Amma həmin bir səhifədə sətir xəttini, keşidəni, qələm hərəkətini, əlif və lamı, sin və şini, nunu, mimi, qaf və kafı, nəhayət ya hərfini ayrıca araşdırdıq.
Bəlkə də bugünkü məşqin ən mühüm nəticəsi budur:
Əlyazmanı sürətlə oxumaqla onu paleoqrafik olaraq görmək arasında böyük fərq var.
Oxuyanda hərfdən sözə, sözdən mənaya gedirik.
Paleoqrafik təhlildə isə bəzən əks istiqamətdə hərəkət edirik: görünən sözü yenidən hərflərə, hərfi qələm izlərinə, qələm izini isə katibin hərəkətinə ayırırıq.
Beləcə sual dəyişir.
Artıq yalnız “burada nə yazılıb?” deyə soruşmuruq.
“Bu necə yazılıb və nə üçün məhz belə görünür?” sualını da verməyə başlayırıq.
Məncə, əlyazmanı həqiqətən görmək məhz bu ikinci sualdan başlayır.
This article investigates Fuzuli’s Beng ü Bâde manuscript, preserved at the Saxon State and University Library Dresden under the shelfmark Mscr.Dresd.Eb.362, as a literary witness, an elaborately designed material object, and a historical artefact with an incomplete but partially recoverable biography.
Produced in Baghdad in 1008 AH (1599–1600 CE) under the patronage of Sokulluzade Hasan Pasha, the manuscript combines nastaʿliq calligraphy, gold-sprinkled paper, carefully ruled writing fields, illuminated headings, ornamental variation, and three paintings. Building upon Gülsen Tezcan Kaya’s recent codicological and iconographical study, the present article examines the relationship between the manuscript’s visual organization and the literary world represented in Fuzuli’s allegory.
Particular attention is given to the narrow ornamental fields separating the two text columns, the distribution and visual treatment of illuminated rubrics, and the final written page, where a change in decoration distinguishes the ending of Fuzuli’s poem from additional scribal material.
The manuscript’s subsequent history is reconstructed through its colophon, a later inscription naming Ahmad al-Qadi and a place written as یکشهیر, eighteenth-century Dresden catalogues, and surviving European labels. The evidence places the manuscript in Dresden by approximately 1754, but the route of acquisition remains unknown.
Comparative evidence concerning the wartime removal of manuscripts from Ardabil, Ahiska, Bayezid, and Erzurum demonstrates one historical mechanism of manuscript displacement without establishing such a provenance for the Dresden codex.
The article argues that Eb.362 preserves two interconnected historical archives: the literary imagination of Fuzuli and the material, artistic, and institutional history of the book that transmitted his work.
Keywords: Fuzuli; Beng ü Bâde; Baghdad; Dresden; Ottoman manuscripts; codicology; manuscript illumination; provenance; material culture; Yenişehir; book history.
1. Introduction: Two Histories Within One Manuscript
In 1599–1600, an exceptionally refined manuscript of Fuzuli’s Beng ü Bâde was produced in Baghdad. Today, the same manuscript is preserved in Dresden, Germany, more than 3,000 kilometres from the environment in which it was made.
The distance between the two cities is readily measurable. The historical journey of the manuscript is considerably more difficult to reconstruct.
The beginning of its surviving biography is comparatively clear. Its colophon identifies the copyist, Mustafa ibn Muhammad al-Radawi al-Husayni, and dates the manuscript to 1008 AH. Its patronage context connects the object with Sokulluzade Hasan Pasha, governor of Baghdad.
A later inscription identifies Ahmad al-Qadi and associates his possession of the manuscript with a city written as یکشهیر. The identity of Ahmad, the precise location of that city, and the date of the inscription remain unresolved.
The next major documentary horizon is Dresden.
Gülsen Tezcan Kaya’s 2026 study reproduces evidence from Dresden catalogues dated approximately 1754 and 1755, while Heinrich Leberecht Fleischer’s catalogue of 1831 records the manuscript as number 362.
These records establish important stages in the manuscript’s history. They do not explain how the book travelled from the Ottoman world into the Dresden collection.
Who possessed it after Ahmad al-Qadi? Did it pass through one intermediate city or several? Was it inherited, sold, exchanged, presented as a gift, or acquired through private collecting? Did merchants, diplomats, scholars, or officials participate in its movement? Could warfare or political upheaval have contributed to its displacement?
These questions are legitimate, but they cannot be answered by historical plausibility alone.
A manuscript may survive long after the documents explaining its movements have disappeared. Receipts, correspondence, inheritance records, private catalogues, and inventories are often more vulnerable than the objects whose histories they once recorded.
Eb.362 presents precisely this problem.
The manuscript survives.
Much of the record of its journey does not.
Yet before reconstructing its movement, we must examine what actually travelled.
The object was not simply a transcription of Fuzuli’s poem. It was a carefully constructed codex combining writing, geometry, ornament, painting, and skilled craftsmanship.
It therefore preserves two distinct but interconnected histories.
The first is the literary world created by Fuzuli.
The second is the material and institutional history of the manuscript through which that literary world was transmitted.
The present study examines both.
2. Previous Scholarship and the Contribution of This Study
The Dresden manuscript has already received substantial scholarly attention.
Gülsen Tezcan Kaya’s 2026 study establishes the production context of the manuscript, examines its binding, paper, illumination, calligraphy, and paintings, and discusses its relationship with the artistic patronage of Sokulluzade Hasan Pasha.
Kaya also identifies eighteenth-century Dresden catalogue evidence, an important contribution to reconstructing the manuscript’s institutional history.
These findings must be acknowledged rather than presented as new discoveries.
The present study develops three related lines of inquiry.
First, it examines the manuscript’s internal visual organization, particularly the ornamental treatment of narrow spaces, the variation of illuminated rubrics, and the relationship between textual boundaries and page design.
Second, it considers how the material architecture of the codex interacts with Fuzuli’s allegorical world of authority, counsel, rivalry, conflict, love, and moral evaluation.
Third, it investigates the manuscript’s later biography through the ownership inscription, historical toponymy, Dresden catalogue evidence, and surviving institutional labels.
The central methodological distinction is between observation, interpretation, and historical proof.
A visible feature may support a codicological observation.
An interpretation may explain its literary or cultural significance.
A historical claim about ownership, dating, or geographical movement requires independent evidence.
These levels must not be confused.
3. Baghdad, 1008 AH: Production and Patronage
The manuscript’s colophon identifies the copyist through the formula:
کتبه العبد الداعی مصطفی بن محمد الرضوي الحسینی
Katabahu al-ʿabdu al-dāʿī Muṣṭafā ibn Muḥammad al-Raḍawī al-Ḥusaynī.
The formula may be translated approximately as:
“Written by the humble supplicant Mustafa ibn Muhammad al-Radawi al-Husayni.”
The date appears as:
في شهور سنة ثمانية وألف
That is, “during the months of the year one thousand and eight.”
The formula establishes 1008 AH, corresponding to 1599–1600 CE, but does not identify a particular month.
The manuscript’s patronage context connects its production with Sokulluzade Hasan Pasha, son of the former grand vizier Sokullu Mehmed Pasha.
Kaya’s study places the manuscript within the artistic environment associated with Hasan Pasha’s governorship of Baghdad.
This context is important because the manuscript’s sophistication reflects access to specialized artistic knowledge and the resources required to coordinate several technical processes.
Its production involved the preparation of paper, planning of writing fields, calligraphy, ruling, illumination, miniature painting, and binding.
The precise division of labour among individual craftsmen cannot be established from the finished object alone.
Nevertheless, the coordination of these practices is visible.
The first recoverable stage of the manuscript’s biography can therefore be expressed with considerable confidence:
Baghdad — 1008 AH / 1599–1600 CE — Sokulluzade Hasan Pasha — Mustafa ibn Muhammad al-Radawi al-Husayni.
4. The Material Architecture of the Codex
Eb.362 consists of twenty-eight folios.
Kaya records the approximate dimensions of the manuscript as 37 by 24.5 centimetres, with a binding measuring approximately 38 by 25 centimetres.
The manuscript is written principally in nastaʿliq and contains three paintings.
Its material organization reveals a sophisticated relationship between writing and decoration.
4.1. Paper, Binding, and the Opening
The manuscript’s main text is written on pink, gold-sprinkled paper. Kaya also records blue, gold-sprinkled paper at folio 1a.
The dark brown leather binding, with its central ornamental medallion and flap, gives the manuscript a carefully articulated exterior.
The present binding has been discussed as belonging to the manuscript’s early production context, although its precise dating remains a matter for material assessment.
Opening the manuscript introduces a different scale of craftsmanship.
The illuminated beginning and title establish a visual threshold. The reader encounters a page organized through writing, colour, geometric divisions, and floral ornament.
The opening is therefore recognizable not simply through the first words of the poem but through a distinct arrangement of visual elements.
4.2. The Two-Column Writing Field
The main text is arranged in two columns.
Poetic lines occupy pale, cloud-shaped reserves, while the surrounding fields contain fine floral and vegetal decoration.
The arrangement requires careful coordination.
The written lines must remain legible. The cloud-shaped reserves must accommodate verses of different lengths. The surrounding ornament must follow their contours without obscuring the text.
The page is therefore not simply a writing surface decorated at random.
It is an organized visual environment.
The ruled borders reinforce this organization.
Kaya identifies purple, gold, green, and red among the colours used in the framing lines.
Their fine alignment demonstrates control of proportion and spacing.
Such precision does not, by itself, establish a particular mathematical proportional system. That would require calibrated measurements and comparison across the manuscript.
Nevertheless, the visible evidence demonstrates deliberate spatial planning.
4.3. The Narrow Intercolumnar Field
One of the most revealing features is the narrow vertical strip separating the two columns.
In some places, this space is less than a centimetre wide.
A simple line would have been sufficient to separate the columns. Instead, the manuscript’s makers transformed the interval into an independent ornamental field.
Our earlier visual examination distinguished several recurring treatments.
Some bands have blue grounds carrying minute floral motifs.
Others use very dark grounds, against which small coloured flowers and leaves become visible.
A further group contains geometric arrangements, including repeated lozenge-like forms.
The structure remains stable, but the ornament varies.
This variation matters because it suggests a repertoire of decorative choices applied within a consistent page architecture.
The narrow strip is not an accidental leftover space.
It was treated as a surface worthy of artistic attention.
4.4. Rubrics and Textual Rhythm
The illuminated rubrics introduce divisions within the poem.
They are not merely headings written in a different colour. They occupy distinct decorative panels and interrupt the ordinary arrangement of poetic lines.
Some pages contain one rubric, others two, and others three.
Their ornament also varies.
Blue, dark grounds, gold, floral motifs, and geometric arrangements appear in different combinations.
The rubrics consequently perform two functions.
They identify textual transitions.
They also shape the visual rhythm of reading.
Kaya reports approximately nine writing rows on ordinary full pages without headings, while pages containing illuminated headings may have fewer rows, often between five and eight.
The distinction between a writing row and a poetic couplet is important.
A two-column manuscript cannot be described accurately by treating every horizontal row as an independent couplet without examining the arrangement of the verses.
4.5. Our Earlier Quantitative Observations
During the earlier examination of the digital manuscript, we recorded preliminary counts of illuminated and ornamental features.
Those working results are preserved below.
Feature
Earlier working count
Present evidentiary status
Illuminated rubric panels
39
Requires folio-by-folio reconciliation
Dark floral ornamental treatments
19
Preliminary visual classification
Blue floral ornamental treatments
20
Preliminary visual classification
Geometric or lozenge-like treatments
8
Preliminary; possible overlap with other categories
Principal miniatures
3
Documented in specialist scholarship
Physical folios
28
Documented
Writing rows on ordinary full pages
Approximately 9
Documented by Kaya
These numbers preserve the results of our earlier examination rather than replacing them with a general description.
However, the units of counting require clarification before publication as definitive statistics.
A rubric panel, an intercolumnar band, and a geometric motif are not necessarily equivalent units. The same page may contain several types of decoration, and geometric elements may coexist with blue or dark floral grounds.
The totals therefore should not automatically be added together or interpreted as mutually exclusive categories.
The next quantitative step is to reconcile the earlier counts with the original manuscript foliation, distinguishing recto and verso from digital image numbers.
The significance of the observed system does not depend entirely on the final totals.
Even before statistical verification, the repeated combination of stable layout and changing ornament demonstrates deliberate visual organization.
5. The Final Page: A Boundary Between Poet and Copyist
The final written page provides especially strong evidence for the relationship between textual function and visual design.
In the upper portion, the final five couplets attributed to Fuzuli continue the established arrangement of cloud-shaped reserves against a richly decorated field.
A horizontal rule separates these verses from four additional couplets associated with the scribal conclusion.
Below the line, the visual treatment changes.
The cloud-shaped reserves disappear.
The surrounding ground becomes paler, with restrained vegetal decoration in muted olive tones.
The central ornamental division remains, preserving continuity within the page while the character of the textual field changes.
This transition is important because it coincides with a textual boundary.
Above the line is the conclusion of Fuzuli’s poem.
Below it is additional concluding material associated with the manuscript’s scribal production.
The difference is not communicated only through words.
It is communicated through spatial arrangement, colour, and ornament.
The reader is not merely told where the poem ends.
The reader is shown.
This page provides a particularly clear example of what may be called the manuscript’s visual grammar: the use of material distinctions to express textual relationships.
The observation should not be extended beyond the evidence.
The presence of four additional couplets does not automatically establish that the copyist personally composed them. Their authorship would require separate textual investigation.
What can be established through visual analysis is that the manuscript distinguishes the two textual functions through different treatments of the page.
6. The Three Paintings and the Interpretation of Fuzuli’s Allegory
The manuscript contains three principal paintings.
Kaya identifies their subjects and locations as follows.
Folio
Represented scene
Interpretative significance
2b
The Prophet Muhammad and the four caliphs
Devotional and religious opening
7b
The expulsion of the cupbearer from Bâde’s gathering
Courtly hierarchy and conflict
25a
The opposing forces of Bâde and Beng preparing for battle
Military confrontation and allegorical rivalry
These paintings should not be treated merely as decoration.
They select particular episodes for visual interpretation.
The manuscript consequently preserves several related but distinct acts of representation.
Fuzuli composed the literary work.
The scribe transformed it into a particular written object.
The painters translated selected passages into visual scenes.
The three acts should not be collapsed into one.
The painting at folio 2b belongs to the devotional framework of the poem rather than to the central contest between intoxicants.
The painting at folio 7b introduces a scene of hierarchy and exclusion.
The painting at folio 25a gives visual form to the military confrontation.
Together, the images demonstrate that the manuscript’s pictorial programme participates in the organization and interpretation of the poem.
Their individual figures and political meanings nevertheless require comparison with the corresponding verses before more specific historical identifications can be accepted.
7. Fuzuli’s Imagined Social World
At its most immediate level, Beng ü Bâde stages a contest between personified intoxicating substances.
Beng and Bâde stand at the centre of the conflict.
Around them appear other figures, including Əraq, Būza, Nəbid, Afyun, and Məʿcun.
An important lexical distinction must be preserved.
Beng is associated with cannabis or hemp-derived intoxicants.
Afyun denotes opium and appears as a separate allegorical figure.
The two should not be treated as interchangeable.
As the narrative develops, the characters move beyond the description of substances.
They advise one another.
They send messages.
They threaten opponents.
They discuss strategy.
They prepare for conflict.
The poem therefore creates a literary world in which the language of the gathering becomes intertwined with the language of court, council, diplomacy, and warfare.
Nəbid’s advocacy of shabkhūn, a sudden or nocturnal attack, and the roles of other figures in counsel and mediation demonstrate how military and political vocabulary becomes part of the allegorical action.
This does not automatically make Beng ü Bâde a systematic political treatise.
Nor does it establish that its characters correspond directly to identifiable political figures in Baghdad.
The poem predates the Dresden manuscript, and its allegory cannot be used as a documentary description of Baghdad society in 1599–1600.
Nevertheless, the literary world is not socially empty.
It draws upon concepts of authority, counsel, conflict, hierarchy, desire, and moral judgment that acquire meaning within historical cultures.
Wine, Love, and Knowledge
The semantic treatment of wine also requires distinction.
At one level, intoxicating wine can be associated with the loss of reason, heedlessness, and conduct that conflicts with religious discipline.
At another level, the poetic vocabulary of wine participates in a symbolic language of love, knowledge, and spiritual experience.
The sequence of love, heat, cup, knowledge, and hidden meaning introduces a semantic field that cannot be reduced to the physical properties of an intoxicating drink.
The significance lies in the coexistence of these registers.
Fuzuli’s language can move between the physical and metaphorical capacities of the same vocabulary.
A reading that recognizes only condemnation or only mystical celebration would therefore risk oversimplifying the poem.
“Fuzuli Is My Laqab”
Near the conclusion, the poet identifies his literary name through the word laqab.
This detail deserves attention.
The name Fuzuli is not merely a label identifying the author. Its lexical associations with excess, unnecessary intervention, or speaking beyond one’s proper place allow the poet to develop a form of self-directed irony.
When this language is considered alongside the concept of adab, the conclusion becomes more complex than a simple statement of repentance.
Religious caution, poetic humility, literary self-positioning, and wordplay may operate together.
The final passage should therefore be interpreted through its immediate textual context rather than reduced to a single moral formula.
8. The Manuscript as a Material City
The visual organization of Eb.362 invites a restrained architectural comparison.
Its binding establishes an exterior boundary.
The illuminated opening introduces the reader into a specially ordered interior.
The two columns create principal routes of reading.
The ruled frames define boundaries.
The narrow ornamental strips separate and connect spaces.
The rubrics mark transitions.
The paintings create larger visual events.
The final written page establishes a boundary between different textual functions.
In this limited sense, the codex may be approached as a work of architecture in miniature.
The comparison becomes more suggestive when considered alongside Fuzuli’s allegory.
A city is not simply a collection of walls and streets. It also contains relationships, conflicts, institutions, expectations, and values.
Similarly, the manuscript’s physical architecture encloses an imagined world populated by characters who make claims to authority, seek counsel, carry messages, form oppositions, and confront one another.
The manuscript therefore combines constructed space with inhabited meaning.
This comparison is interpretative rather than literal.
Eb.362 does not reproduce an urban plan of Baghdad, and the poem cannot be treated as a direct account of the city’s social life.
The analogy instead clarifies the relationship between two kinds of organization.
The manuscript’s makers constructed a material environment for reading.
Fuzuli constructed an allegorical environment for thought.
These two environments meet within the same object.
9. A Manuscript as Evidence of a Culture of Making
What can one exceptionally produced manuscript tell us about the historical society that made it possible?
It cannot demonstrate that every inhabitant of Baghdad possessed the technical knowledge visible in Eb.362.
Nor can it stand as a representative sample of all book production in the city.
But it does demonstrate that specialized knowledge and material resources could be brought together to produce an object of considerable sophistication.
Someone planned its writing fields.
Someone ruled the frames.
Someone controlled the placement of poetic lines.
Someone prepared and applied pigments and gold.
Someone executed the floral and geometric ornament.
Someone painted the illustrated scenes.
The manuscript was assembled and bound.
The exact division of labour remains unknown.
Yet the coordination of these practices is visible in the finished object.
The smallest details are especially revealing.
A minute flower painted within a narrow intercolumnar strip was not necessary for the transmission of Fuzuli’s words.
Its presence indicates that this tiny space was considered worthy of artistic treatment and that the production process allowed skilled labour to be devoted to it.
The same principle applies to the illuminated rubrics, carefully aligned frames, and differentiated final page.
Individually, these features are small observations.
Together, they reveal a culture of making.
The manuscript therefore preserves evidence of technical expertise, artistic judgment, training, materials, and patronage.
Its literary text and material form are related but distinct historical sources.
The poem speaks through words.
The manuscript also speaks through form.
10. Ahmad al-Qadi and the Problem of یکشهیر
The manuscript’s later biography becomes visible through a possession inscription:
استصحبه العبد الفقير احمد القاضي بمدینه یکشهیر عفی عنه
The note identifies a man named Ahmad al-Qadi and associates him with a place written as یکشهیر.
The verb istaṣḥabahu deserves particular care.
It should not automatically be translated as “purchased.”
Its semantic range includes taking something along, keeping it in one’s company, or having it with oneself.
The inscription therefore provides evidence of possession or custody but does not establish the legal mechanism by which Ahmad obtained the manuscript.
The designation al-Qadi may indicate judicial office or social status.
If Ahmad held such an office, Ottoman appointment records and biographical sources might eventually help identify him.
At present, however, no secure identification has been established.
The Place-Name
The expression bi-madīnati means “in the city of.”
It should not be interpreted as a reference to Medina in Arabia.
The relevant place-name is the word that follows:
یکشهیر
A historical reading connected with Yenişehir is possible.
Yet the problem requires several separate analytical steps.
First, the graphic form must be read accurately.
Second, its possible phonetic value must be evaluated within Ottoman Turkish orthographic practice.
Third, any normalization as Yenişehir must be justified.
Only then can the geographical identification be attempted.
More than one settlement bore the name Yenişehir within Ottoman geography.
Possible candidates include Yenişehir in the Bursa region and Yenişehir-i Fener, associated with modern Larissa in Greece.
Modern national borders cannot determine the historical interpretation.
The relevant geography is that of the Ottoman Empire during the period in which the manuscript circulated.
The judicial significance of Yenişehir-i Fener makes it a potentially interesting candidate, given Ahmad’s designation as al-Qadi.
But the inscription does not state that Ahmad served as judge of that city.
He may have lived there, worked there, or passed through it.
The evidence does not presently distinguish among these possibilities.
A secure identification would require the convergence of name, office, location, chronology, and preferably independent documentary evidence.
The adjacent seal may eventually provide additional information.
For now, the manuscript permits a narrower conclusion.
A man named Ahmad al-Qadi possessed or carried it in a place written as یکشهیر.
His identity, the precise location, and the date remain unresolved.
11. Dresden: From Travelling Manuscript to Institutional Object
At some point before the middle of the eighteenth century, the manuscript entered a new documentary environment.
In Dresden, it became an institutional object.
A library does more than preserve a manuscript.
It assigns a number.
It describes the contents.
It may translate or abbreviate the title.
It places the object within a classification system.
It may exhibit it.
These administrative acts become part of the manuscript’s history.
The Earliest Dresden Catalogues
Kaya’s 2026 study reproduces evidence from Dresden catalogues associated with approximately 1754 and 1755.
These records provide an earlier documentary horizon than Fleischer’s 1831 catalogue.
The distinction is important.
If a manuscript appears in a catalogue of approximately 1754, that establishes its presence by that date.
It does not establish that the manuscript was acquired in 1754.
It may have entered the collection earlier.
The acquisition date and the earliest surviving catalogue date are different historical questions.
Nevertheless, the eighteenth-century evidence considerably narrows the unknown interval.
Fleischer and Number 362
In 1831, Heinrich Leberecht Fleischer recorded the manuscript as number 362 in his catalogue of the Dresden Royal Library’s Oriental manuscripts.
The catalogue formed part of a wider institutional effort to organize and describe the collection.
Fleischer’s catalogue is associated with a corpus of 454 Oriental manuscripts.
That figure must be understood as a catalogue-level description of a particular historical collection rather than assumed to represent every Oriental text or work held in Dresden.
A physical manuscript may contain more than one literary work, and catalogue entries do not necessarily correspond one-to-one with texts.
The distinction between physical codices and their constituent works is fundamental to manuscript statistics.
The Numbers 363 and 362
The manuscript preserves an older label bearing the number 363.
Its later catalogue number and present shelfmark contain 362.
This discrepancy is potentially significant.
The number 363 might belong to an earlier inventory, another arrangement of the collection, a display system, or a temporary classification.
It should not be silently corrected.
Nor should it automatically be treated as a clerical error.
The appropriate method is comparative.
Other Dresden manuscripts with similar labels should be examined.
Earlier inventories should be checked.
The objects occupying numbers 362 and 363 in different historical catalogues should be compared.
A superseded number can preserve evidence of a manuscript’s institutional history.
“Fuzouli Bagdadi: de Bengh et Vino”
An old European label reads:
“Fuzouli Bagdadi: de Bengh et Vino.”
The wording identifies Fuzuli through his association with Baghdad and describes the work in Latin.
This does not demonstrate an Italian translation or an Italian route of transmission.
It demonstrates a stage in which the manuscript was being described through a European bibliographical vocabulary.
The object had entered another system of knowledge.
Its literary identity was being reformulated for another readership.
“Im Schaukasten”
Another note reads:
“Im Schaukasten.”
The phrase means “in the display case.”
It indicates an association with exhibition or institutional display.
The note does not identify the date, exhibition, or reason for selection.
The manuscript’s illumination, paintings, binding, and unusual page design may have contributed to its display value, but that remains an interpretation requiring corroboration.
The note itself is nevertheless important.
It records another stage in the manuscript’s social life.
The book had become an object to be shown.
12. Warfare and the Historical Movement of Manuscripts
Military conflict was one documented mechanism through which manuscripts moved from Ottoman and Qajar territories into Russian and European collections.
Serdar Oğuzhan Çaycıoğlu’s 2020 study, based on Russian archival materials, examines the transfer of manuscripts from Ardabil, Ahiska, Bayezid, and Erzurum during the conflicts of 1826–1829.
The cases belong to different historical settings.
Manuscripts from Ardabil were removed in connection with the Russo-Qajar War of 1826–1828.
Manuscripts from Ahiska, Bayezid, and Erzurum were transferred in connection with the Russo-Ottoman War of 1828–1829.
These events demonstrate that military occupation and imperial administrative networks could lead to the removal of manuscripts from local collections and their transfer over considerable distances.
The documentary importance of these cases is substantial.
They establish a historical mechanism rather than merely an imagined possibility.
However, they do not establish the provenance of Eb.362.
The documented transfers led toward Russian imperial collections, especially St Petersburg.
Furthermore, the campaigns of 1826–1829 occurred decades after the Dresden manuscript’s documented presence in the mid-eighteenth century.
They therefore cannot explain its arrival in Dresden.
The examples remain valuable for comparative book history, but they must not be converted into an unsupported account of the Dresden manuscript’s movement.
Other mechanisms remain possible.
Books circulated through trade, diplomatic relationships, gifts, inheritance, scholarly networks, and private collecting.
Earlier warfare may also be investigated as a possible context, but no specific military route has yet been established for Eb.362.
Historical possibility is not historical provenance.
13. Results and Directions for Further Research
The study produces three principal results.
First, it demonstrates that the manuscript’s material organization deserves analysis independently of the literary text it transmits. The coordinated relationship between writing, ornament, rubrics, paintings, and the final page reveals a visual system through which textual functions are differentiated.
Second, it establishes a method for interpreting the later inscription of Ahmad al-Qadi without prematurely identifying the place-name or the owner. The sequence of palaeographical reading, historical normalization, geographical comparison, and documentary verification provides a testable research procedure.
Third, it reconstructs a more precise chronology of the manuscript’s institutional history. The eighteenth-century Dresden catalogue evidence places the object in the collection substantially earlier than Fleischer’s 1831 catalogue.
The remaining research questions are specific.
The ownership inscription and seal require close examination.
Historical Ottoman spellings of Yenişehir should be compared with the manuscript’s form.
Judicial records and biographical dictionaries should be searched for plausible individuals named Ahmad.
The original Dresden catalogues and acquisition records should be examined to identify the earliest secure reference to the manuscript.
The older number 363 should be compared with historical numbering systems.
The note “Im Schaukasten” should be investigated through exhibition and library documentation.
Finally, the earlier quantitative observations of the manuscript’s ornamental features should be reconciled with a folio-by-folio register.
These are not invitations to fill the missing history with speculation.
They are specific tests through which competing explanations may be confirmed or rejected.
Conclusion
Mscr.Dresd.Eb.362 is more than an illustrated copy of Fuzuli’s Beng ü Bâde.
It is a dated witness to elite manuscript production in Ottoman Baghdad and a material object whose subsequent history remains only partly visible.
Its calligraphy, illumination, geometric planning, ornamental variation, and paintings demonstrate a sophisticated culture of making.
Its visual organization also participates in the presentation of the literary work. Rubrics articulate narrative transitions, paintings interpret selected episodes, and the final written page distinguishes the poem’s ending from additional scribal material through changes in decoration and spatial arrangement.
The manuscript consequently preserves two related forms of historical evidence.
One concerns the imaginative and intellectual world of Fuzuli’s allegory.
The other concerns the technical, artistic, and institutional practices through which the poem was transmitted.
Its later biography is less complete.
The inscription of Ahmad al-Qadi establishes an identifiable stage of possession or custody, but the precise city written as یکشهیر remains uncertain.
The eighteenth-century Dresden catalogues provide a later documentary anchor, while the manuscript’s older numbers and labels preserve evidence of its institutional classification and display.
The route connecting these stages has not yet been reconstructed.
The presently recoverable sequence is:
Baghdad, 1008 AH / 1599–1600 → Ahmad al-Qadi in یکشهیر [undated; identification unresolved] → undocumented intermediaries → Dresden by approximately 1754 → Fleischer catalogue, 1831, no. 362 → SLUB Dresden, Mscr.Dresd.Eb.362.
The unknown stages are not weaknesses to be concealed.
They mark the limits of the surviving evidence and identify the questions that future research must answer.
Fuzuli’s poem has an ending.
The manuscript’s own history remains open.
References
Çaycıoğlu, Serdar Oğuzhan. 2020. “1826–1829’da Erdebil, Ahıska, Bayezid ve Erzurum’da Bulunan Bazı Yazma Eserlerin St. Petersburg’a Nakli.” Tarih Dergisi 72: 167–185. https://doi.org/10.26650/iutd.699272.
Kaya, Gülsen Tezcan. 2026. “Dresden Sachsıschen Landesbıblıothek’de Bulunan Fuzûlî’nin Beng ü Bâdesi.” Arış, special issue, 1–18. https://doi.org/10.32704/akmbaris.2026.222.
Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden. Mscr.Dresd.Eb.362. Digital manuscript and catalogue record. https://digital.slub-dresden.de/id340473886.
Taner, Melis. 2020. Caught in a Whirlwind: A Cultural History of Ottoman Baghdad as Reflected in Its Illustrated Manuscripts. Leiden and Boston: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004412804.
Türkçe:
Bağdaddan Dresdenə: Füzulinin “Bəngü Bādә” əlyazmasının 426 illik səfəri
426 il əvvəl Bağdadda olan bir kitab Dresdenə necə çatdı?
1599–1600-cü illərdə Bağdadda hazırlanmış nəfis bir Füzuli əlyazması bu gün Almaniyanın Dresden şəhərindədir.
Aradakı məsafə düz xəttlə belə üç min kilometrdən artıqdır. Ancaq kitabın həqiqi yolu, şübhəsiz, bundan daha uzun olmuşdur.
Bu kitab kimlərin əlindən keçdi?
Bağdaddan nə vaxt çıxdı?
Osmanlı dünyasında hansı şəhərləri dolaşdı?
Satıldımı, hədiyyə edildimi, miras qaldımı?
Bir Avropa kolleksiyaçısı tərəfindən satın alındımı?
Yoxsa Osmanlı–Avropa müharibələri nəticəsində yüzlərlə başqa əlyazma kimi Avropaya aparıldımı?
Ən əsası: nə vaxt və hansı yolla Dresden Kral Kitabxanasına daxil oldu?
Bu sualların hamısının cavabını hələ bilmirik.
Amma əlimizdə iki dəqiq tarix vardır.
Birincisi 1008 H./1599–1600-cü illərdir: əlyazmanın hazırlanma tarixi.
İkincisi 1831-ci ildir: həmin tarixdə Heinrich Leberecht Fleischer onu Dresden Kral Kitabxanasının Şərq əlyazmaları kataloqunda №362 kimi qeydə almışdı. Bugünkü Kalliope kataloqu da Mscr.Dresd.Eb.362 üçün birbaşa Fleischerin kataloqunun 55-ci səhifəsinə istinad edir.
Deməli, təxminən 230 illik bir zaman aralığının iki ucunu bilirik.
Ortada isə böyük bir boşluq vardır.
Bu məqalənin əsas suallarından biri həmin boşluqdur.
Müharibə ehtimalı niyə ortaya çıxır?
Əlyazmanın müharibə qəniməti olduğunu göstərən hazırda əlimizdə konkret sənəd yoxdur. Buna görə “Bəngü Bādә müharibədə ələ keçirilib” demək olmaz.
Ancaq bu ehtimalı araşdırma sualı kimi ortaya qoymağımız təsadüfi deyil.
SLUB Dresden özü bildirir ki, onun bugünkü İslam əlyazmaları kolleksiyasında 448-dən artıq əlyazma vardır: 196 Osmanlı-türk, 184 ərəb və 68 fars əlyazması. Kitabxana həmin əlyazmaların Balkanlardakı Osmanlı qarşıdurmalarından sonra Avropaya gəldiyini və 18-ci–19-cu əsrlərdə zadəgan kolleksiyalarından və alimlərin miraslarından kitabxanaya daxil olduğunu bildirir.
Bu fakt Bəngü Bādәnin də müharibə qəniməti olduğunu sübut etmir.
Amma çox mühüm tarixi kontekst yaradır: Bəngü Bādә sonradan daxil olduğu Dresden kolleksiyasında müharibələr nəticəsində Osmanlı dünyasından çıxmış başqa əlyazmalar həqiqətən mövcud idi.
Buna görə onun da həmin yollardan biri ilə gəlib-gəlmədiyini soruşmaq tamamilə qanuni elmi sualdır.
Dresden tək nümunə deyil
Bu sual bizi daha böyük bir tarixə aparır.
Osmanlı, Qacar və ümumiyyətlə müsəlman ölkələrinin kitabxanalarından müxtəlif müharibələr nəticəsində çoxsaylı əlyazmalar Rusiya və Avropa kolleksiyalarına keçmişdir.
Ən aydın nümunələrdən biri Ərdəbildəki Şeyx Səfi kitabxanasıdır.
1826–1828-ci illər Rusiya–Qacar müharibəsində rus ordusu Ərdəbili tutdu. Encyclopaedia Iranica Şeyx Səfi kitabxanasının böyük hissəsinin rus qüvvələri tərəfindən Sankt-Peterburqa aparıldığını, kitabların guya sonradan qaytarılmaq üçün götürüldüyünü, lakin bir daha geri dönmədiyini qeyd edir.
Sankt-Peterburqa aparılan məşhur Ərdəbil qrupunda 166 əlyazma vardı:
161 farsca, 4 türkcə və 1 ərəbcə.
Bu kitabların bir hissəsi Şah Abbasın Şeyx Səfi kitabxanasına vəqf etdiyi kitablar idi. Bəzi nüsxələrin vəqf qeydlərində kitabların kitabxanadan çıxarılmasına qarşı çox sərt dini xəbərdarlıq belə vardı.
Beləliklə müharibə nəticəsində bir əlyazmanın yüzlərlə və hətta minlərlə kilometr uzaqdakı başqa bir dövlət kitabxanasına düşməsi nəzəri ehtimal deyil. Bunun sənədləşdirilmiş tarixi nümunələri vardır.
Amma hər kitabın tarixini ayrıca sübut etmək lazımdır.
Biz də Dresden Bəngü Bādәsi üçün məhz bunu etməyə çalışırıq.
---
Kitabın başlanğıcı: Bağdad, 1599–1600
Bu əlyazmanın ilk həyat mərhələsi, xoşbəxtlikdən, qaranlıq deyil.
Bugünkü şifrəsi:
Mscr.Dresd.Eb.362
olan əlyazma Füzulinin Bəngü Bādә əsərinin nəfis, şəkilli nüsxəsidir.
SLUB kataloqu onu 28 vərəqlik, Osmanlı türkcəsində, təxminən 1600-cü ilə aid əlyazma kimi qeydə alır.
2026-cı ildə Gülsen Tezcan Kaya tərəfindən nəşr edilmiş ayrıca kodikoloji və ikonografik araşdırma isə nüsxəni daha dəqiq şəkildə 1599–1600-cü ildə Bağdadda, Bağdad valisi Sokulluzadə Həsən Paşa üçün hazırlanmış əlyazma kimi müəyyənləşdirir.
Bu nəticə bizim əlyazmanın özündə oxuduğumuz məlumatlarla da uyğunlaşır.
Katib öz adını qoyub
Əlyazmanın sonunda katib yazır:
کتبه العبد الداعی مصطفی بن محمد الرضوي الحسینی
Yəni:
Katabahu al-ʿabdu al-dāʿī Muṣṭafā ibn Muḥammad al-Raḍawī al-Ḥusaynī.
Mənası təxminən belədir:
“Bunu duaçı bəndə Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni yazdı.”
Beləliklə kitabı köçürən şəxsin adı məlumdur:
Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni.
Tarix də verilir:
في شهور سنة ثمانية وألف
yəni:
1008-ci hicri ilin aylarında.
Bu tarix 1599–1600-cü illərə uyğun gəlir.
Burada “fi şuhur” — “aylarında” — deyildiyinə görə konkret ay göstərilmir.
Həsən Paşa
Kolofondakı digər mühüm məlumat Həsən Paşa ilə əlaqəlidir.
Əlyazmanın hazırlanmasının Bağdad valisi Sokulluzadə Həsən Paşanın patronajı ilə bağlı olduğu başqa tədqiqatlarla da dəstəklənir. Həsən Paşanın 1598-ci ildə Bağdada vali təyin edilməsindən sonra onun sənət patronajının burada xüsusilə gücləndiyi göstərilmiş və həmin araşdırmada Dresden Bəngü Bādәsinin 28b vərəqinə də birbaşa istinad edilmişdir.
Beləcə əlyazmanın tarixinin ilk mərhələsi kifayət qədər aydınlaşır:
Bağdad — 1599–1600 — Həsən Paşa patronajı — Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni.
---
28 vərəqlik sənət əsəri
Kitab cəmi 28 vərəqdir.
Rəqəmsal görüntülərdə daha çox səhifə görünməsi çaşdırıcı olmamalıdır. Bir vərəqin recto və verso olmaqla iki üzü vardır. 28 vərəq 56 yazıla bilən üz deməkdir; rəqəmsallaşdırmada cild və əlavə görüntülər də ayrıca göstərilə bilər.
Əlyazmanın zahiri quruluşu onun adi istifadə üçün hazırlanmış sadə bir surət olmadığını göstərir.
Tünd qəhvəyi cild, mərkəzi şəmsə və palmetvari elementlər, qızılı çərçivələr, çəhrayı kağız, qızıl səpmələr, iki sütunlu mətn, buludvari ağ mətn sahələri, qızılı-bitki motivli zəmin və miniatürlər vahid kitab-sənəti proqramı yaradır.
2026-cı il araşdırması hazırkı mikləpli tünd qəhvəyi dəri cildi orijinal cild kimi qiymətləndirir.
SLUB isə əlyazmanı xüsusi olaraq “Rosenpapier” — çəhrayı/gül rəngli kağız üzərində hazırlanmış nüsxə kimi təqdim edir.
Kağız sadəcə yazı daşıyıcısı deyil. Kitabın vizual kimliyinin bir hissəsidir.
Doqquz beyt deyil, mətn sıraları
Əlyazmanı səhifə-səhifə araşdırarkən bir detal xüsusilə diqqətimizi çəkdi.
Bir çox səhifədə təxminən 9 üfüqi mətn sırası vardır.
Bunları avtomatik olaraq “9 beyt” adlandırmaq düzgün deyil.
İki sütunlu poetik quruluşda mətn vahidlərinin necə bölündüyü ayrıca hesablanmalıdır.
Rubrikaların sayı da sabit deyil. Bəzi səhifələrdə bir, bəzilərində iki, bəzi səhifələrdə isə üç rubrika gördük.
Rubrikalar əvvəlcədən planlaşdırılmış mətn sahəsinin içərisinə yerləşdirildiyinə görə həmin səhifələrdə poetik sətirlərin sayı dəyişir.
Bu kiçik detal kitabın hazırlanma prosesini anlamaq üçün əhəmiyyətlidir.
---
Nəstəliq xətti və katibin əli
Əsas mətn Nəstəliq xətti ilə yazılmışdır. Bu xüsusiyyət həm SLUB məlumatları, həm də yeni kodikoloji araşdırma ilə uyğun gəlir.
Əlyazmanı oxuyarkən qaf, mim, nun, sin, şin, lam, ya və başqa hərflərin müxtəlif formalarını ayrıca müşahidə etdik.
Burada paleoqrafiya üçün mühüm bir qayda ortaya çıxır:
Bir hərfin bir səhifədə fərqli görünməsi katibin dəyişdiyini sübut etmir.
İkinci əli müəyyən etmək üçün bir neçə hərf qrupunun təkrarlanan formaları, qələm qalınlığı, sətirlərin meyli, sözlərarası məsafə, nöqtələrin qoyuluşu və ümumi yazı ritmi birlikdə müqayisə edilməlidir.
Beləliklə bu əlyazma bizim üçün yalnız oxuduğumuz bir Füzuli mətni deyil, həm də paleoqrafik təlim materialına çevrildi.
---
Üç miniatür
Əlyazmada üç əsas miniatür vardır.
2026-cı il araşdırması onları belə müəyyənləşdirir:
2b: Hz. Məhəmməd və dörd xəlifənin məclisi;
7b: Bādәnin məclisindən saqinin qovulması;
25a: Bādә ilə Bəng tərəflərinin savaş üçün qarşı-qarşıya düzülməsi.
İkinci miniatürdə Həsən Paşanın özünün təsvir edilmiş olması da həmin araşdırmada irəli sürülür.
Bu miniatürlər sadəcə kitab bəzəyi deyildir.
Onlar mətnin vizual təfsiridir.
Yəni əlimizdə üç ayrı məlumat təbəqəsi vardır:
Füzulinin yazdığı mətn;
katibin yaratdığı yazılı nüsxə;
rəssamın həmin mətni necə gördüyünü göstərən şəkillər.
---
Bəng ilə Bādә əslində nə haqqında mübahisə edir?
Əsərin zahiri quruluşunda iki sərxoşedici maddə qarşılaşdırılır:
Bəng və Bādә.
Lakin əsər irəlilədikcə qarşıdurma sadə maddə müqayisəsindən çıxır.
Bādәnin ətrafında Əraq, Būza və Nəbid kimi personajlar meydana gəlir. Bəng tərəfində isə başqa qüvvələr, o cümlədən Afyun və Məʿcun görünür.
Burada mühüm terminoloji fərq vardır:
Bəng Afyun deyil.
Bəng kannabis/həşiş mənşəli sərxoşedici maddədir. Afyun isə opiumdur və mətndə ayrıca personajdır.
Bu fərq əsərin alleqorik strukturunu anlamaq üçün vacibdir.
Məclis siyasi və hərbi dilə çevrilir
Personajlar sadəcə maddələrin xüsusiyyətlərini sadalamırlar.
Onlar məsləhətləşirlər.
Elçi göndərirlər.
Təhdid edirlər.
Müharibəni müzakirə edirlər.
Əraq daha ehtiyatlı davranmağı və gözləməyi məsləhət görür.
Nəbid isə şəbxun, yəni qəfil/gecə hücumu fikrini irəli sürür.
Būza elçilik və vasitəçilik funksiyası daşıyır.
Beləliklə əsərdə tədricən saray–məclis–diplomatiya–müharibə dramaturgiyası yaranır.
Bunu birbaşa “Füzulinin siyasi nəzəriyyəsi” adlandırmaq ehtiyat tələb edir.
Amma Füzulinin hakimiyyət, məsləhət, elçilik, rəqabət və savaş dünyasının dilini alleqoriyanın qurulmasında istifadə etdiyi açıq şəkildə görünür.
---
Mey yalnız şərab deyil
Mətnin başqa mühüm semantik xüsusiyyəti “mey” anlayışının iki səviyyədə işləməsidir.
Bir səviyyədə sərxoşedici içki insanın ağlını əlindən alan, onu ibadət və nəzarətdən uzaqlaşdıran maddədir.
Bu mənfi semantik sahə mətndə mövcuddur.
Amma başqa səviyyədə:
eşq → hərarət → cam → mərifət → sirr xəzinəsi
istiqamətində tamam başqa bir poetik məna meydana çıxır.
Buradakı mey artıq yalnız fiziki içki deyil.
O, eşq və mərifət dilinin simvoluna çevrilir.
Bu iki mənanı bir-birinə qarışdırmaq olmaz. Əksinə, Füzulinin poetik oyununun mühüm hissəsi məhz sözün bu iki sahə arasında hərəkət edə bilməsidir.
---
“Füzulidir mənim ləqəbim”
Əsərin son hissəsində müəllif özünü çox mühüm bir ifadə ilə mətnə daxil edir:
“Füzulidir mənim ləqəbim.”
Burada “ləqəbim” sözünü gözardı etmək olmaz.
Füzuli öz poetik adını açıq şəkildə müəyyən edir.
Amma eyni zamanda “Füzuli” sözünün lüğəvi mənaları ilə də oynayır: artıq danışan, həddini aşan, lazım olmayan işə qarışan və s.
Bu söz “ədəb” anlayışı ilə qarşılaşdırıldıqda müəllifin özünə yönəlmiş incə poetik istehzası meydana çıxır.
Buna görə əsərin sonunu yalnız:
“Füzuli tövbə edir”
şəklində izah etmək kifayət etmir.
Burada dini ehtiyat, poetik təvazö, ədəb anlayışı, müəllif adı və təxəllüsün lüğəvi mənası bir-birinə keçir.
---
Kitabın ikinci sahibi: Əhməd əl-Qadı
Əlyazmanın həyatının növbəti mərhələsinə aid çox qiymətli bir qeyd vardır:
استصحبه العبد الفقير احمد القاضي بمدینه یکشهیر عفی عنه
Burada sahibin adı:
Əhməd əl-Qadı
kimi oxunur.
“İstaṣḥabahu” ifadəsini avtomatik “satın aldı” kimi çevirmək düzgün olmaz. Söz daha çox kitabı yanında saxlamaq, özü ilə götürmək, sahib olmaq mənasına yaxın bir mülkiyyət/provenance formuludur.
Deməli, əlyazma bir mərhələdə Əhməd əl-Qadı adlı şəxsin əlində olmuşdur.
Yanındakı dairəvi möhür bu məlumatı daha da qiymətli edir.
Amma indi yeni suallar başlayır.
Əhməd əl-Qadı kim idi?
“əl-Qadı” sadəcə titul idisə, hansı şəhərin qazısı idi?
Onun tam adı Osmanlı qazi təyinat dəftərlərində tapıla bilərmi?
Möhür onun ata adını və ya başqa titulunu verirmi?
Bunların heç biri hələ həll olunmayıb.
---
یکشهیر haradır?
Sahiblik qeydində başqa bir mühüm ifadə vardır:
بمدینه یکشهیر
Buradakı madīna sözünü Mədinə şəhəri kimi başa düşmək olmaz.
Qrammatik quruluş:
bi-madīnati ...
— “... şəhərində” deməkdir.
Əsas problem sonrakı toponimdir:
یکشهیر
Bunu diplomatik şəkildə “Yekşehir” kimi saxlamaq mümkündür. Tarixi Osmanlı toponimiyası isə bunun Yenişehir adının yazılış formalarından biri ola bilməsi ehtimalını ortaya çıxarır.
Amma hansı Yenişehir?
Yenişehir-i Fener — bugünkü Larissa?
Bursa yaxınlığındakı Yenişehir?
Yoxsa başqa bir yer?
Hazırda bunu qəti müəyyənləşdirməmişik.
Buna görə kitabın marşrutunu:
Bağdad → Larissa → Dresden
kimi yazmaq tezdir.
Hazırkı dəlillərin bizə icazə verdiyi forma:
Bağdad → یکشهیر [?] → Dresden
şəklindədir.
---
Sonra iz itir
Məhz burada kitabın bioqrafiyasında böyük boşluq başlayır.
Əhməd əl-Qadıdan sonra nə oldu?
Kitab onun ailəsində qaldımı?
Satıldımı?
Başqa bir Osmanlı məmuruna keçdimi?
Bir tacir aldı?
Avropalı səyyah və ya diplomat əldə etdi?
Hədiyyə edildi?
Miras yolu ilə başqa kolleksiyaya keçdi?
Yoxsa hərbi qarşıdurma zamanı sahibindən ayrıldı?
Bilmirik.
Bu mərhələdə bilmədiyimizi açıq demək əlyazma araşdırmasının zəifliyi deyil.
Bugünkü Kalliope qeydi də Fleischerin 55-ci səhifəsinə istinad edir.
Buna görə:
ən gec 1831-ci ildə Bəngü Bādә Dresden Kral Kitabxanasında idi.
Bu, kitabın Avropa həyatında indilik əldə etdiyimiz ən möhkəm tarixdir.
---
Fleischerin 454 əlyazması
Burada əvvəlcə sadə görünən, sonra isə çox mühüm olduğu ortaya çıxan başqa bir məsələ vardır.
Fleischerin kataloqu Dresden Kral Kitabxanasının o dövrdəki 454 Şərq əlyazmasından ibarət ümumi fondunu təsvir edirdi. SLUB bunu açıq şəkildə belə təqdim edir.
Amma burada ifadəni dəqiq qurmaq lazımdır.
“1831-ci ildə Dresdendə yalnız 454 Şərq əlyazması vardı” deməkdənsə:
“Fleischerin 1831-ci il kataloqunda Dresden Kral Kitabxanasının 454 Şərq əlyazmasından ibarət o zamankı ümumi fondu təsvir edilmişdi”
demək daha düzgündür.
Çünki kataloqlaşdırmanın özünün də tarixi vardır.
Məsələn, Fleischerdən əvvəl Johann Jacob Reiske Dresdenin Şərq əlyazmaları üzərində işləmişdi. Fleischerdən sonra isə kataloqlaşdırma davam etdi. Bugünkü Qalamos məlumatlarının özü köhnə çap kataloqlarının yeni məlumat bazasına çevrilməsi nəticəsində formalaşır. SLUB bildirir ki, təxminən 450 Osmanlı-türk, ərəb və fars fiziki əlyazması daxilindəki əsərlərlə birlikdə Qalamosda təxminən 860 qeyd yaradır.
Bu fərq bizim başqa əlyazma araşdırmalarımızdan yaxşı bildiyimiz bir qaydanı yenidən göstərir:
fiziki kitab sayı ilə onun daxilindəki mətn/risalə sayı eyni şey deyil.
---
362, yoxsa 363?
Kitabın üzərindəki köhnə Avropa etiketində:
“Fuzouli Bagdadi: de Bengh et Vino”
yazısı görünür.
Etiketin yanında isə:
363
rəqəmi vardır.
Amma Fleischer kataloqunda əlyazma 362-dir.
Bu kiçik fərq çox maraqlı provenance sualı yaradır.
363 hansı sistemə aiddir?
Fleischerdən əvvəlki inventardır?
Kitabxananın köhnə daxili nömrəsidir?
Vitrin nömrəsidir?
Sonradan səhv yapışdırılmış etiketdir?
Bunu hələ bilmirik.
Başqa bir etiketdə isə:
“Im Schaukasten”
— yəni “vitrində” — yazılıb.
Deməli, əlyazma müəyyən mərhələdə nümayiş etdirilmiş ola bilər.
Amma nə vaxt?
Hansı sərgidə?
Hansı səbəblə?
Bu kiçik kağız parçaları da kitabın tarixinin sənədləridir.
---
Bir kitabın iki mətni
Beləliklə qarşımızda əslində iki ayrı mətn vardır.
Birinci mətn Füzulinin yazdığı Bəngü Bādәdir.
Burada Bəng, Bādә, Əraq, Būza, Nəbid, Afyun və Məʿcun danışır; mübahisə edir; elçi göndərir; məsləhətləşir; döyüşə hazırlaşır. Eşq, ağıl, sərxoşluq, mərifət, hakimiyyət, məclis və savaş poetik dünyanın içində bir-birinə qarışır.
İkinci mətn isə kitabın öz bədənində yazılmış tarixdir:
çəhrayı kağız;
qızıl səpmə;
Nəstəliq;
rubrikalar;
üç miniatür;
katib Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni;
1008 H.;
Həsən Paşa;
Əhməd əl-Qadı;
یکشهیر;
möhür;
363;
“Im Schaukasten”;
Fleischer №362;
və nəhayət bugünkü SLUB Dresden.
Birinci mətni Füzuli yazıb.
İkinci mətni isə 426 illik tarix yazıb.
---
Açıq qalan suallar
Bu araşdırmanın sonunda bəzi məsələləri həll etmişik, amma bəzilərini qəsdən açıq saxlamalıyıq.
Əhməd əl-Qadı kimdir?
یکشهیر hansı şəhərdir?
Möhür tam olaraq nə deyir?
Əlyazma Əhməd əl-Qadıdan sonra kimə keçdi?
Osmanlı dünyasından nə zaman çıxdı?
Dresdenə nə vaxt daxil oldu?
Kim gətirdi?
Satın alındısa, kimdən və neçə pula alındı?
Dresden Kral Kitabxanasının köhnə satınalma, giriş, hesab və inventar dəftərlərində bu əlyazmanın izi varmı?
363 nömrəsinin mənası nədir?
“Im Schaukasten” hansı sərgiyə aiddir?
Əlyazma diplomatik, ticarət və ya şəxsi kolleksiya yolu iləmi Avropaya gəldi?
Yoxsa Osmanlı–Avropa müharibələrindən birinin nəticəsindəmi yer dəyişdirdi?
Əgər müharibə ilə əlaqəsi varsa, hansı müharibə?
Fleischerin 1831-ci ildə təsvir etdiyi 454 Şərq əlyazmasının neçə dənəsi Osmanlı-türk, neçə dənəsi ərəb, neçə dənəsi fars idi?
Onların neçəsinin müharibə mənşəyi sənədlə sübut edilə bilər?
Fleischerdən əvvəl və sonra Dresden kataloqçuları hansı əlavə Şərq əlyazmalarını qeydə alıblar?
Və daha böyük sual:
Rusiya, Avstriya, Almaniya, İtaliya, Fransa, İngiltərə və başqa Avropa ölkələrində bu gün saxlanılan ərəb, fars və türk əlyazmalarının neçəsi müharibələr nəticəsində müsəlman dünyasından çıxıb?
Bunlar məqalənin nöqsanı deyil.
Bunlar gələcək tədqiqat proqramıdır.
Hər hansı tədqiqatçı bu suallardan birinin cavabını taparsa, Bəngü Bādәnin 426 illik bioqrafiyasındakı bir boşluq daha doldurulacaq.
---
Bağdad → ? → Dresden
Bu gün bildiklərimizi ən qısa şəkildə bir xəttə yerləşdirsək:
1599–1600 — Bağdad — Həsən Paşa — Mustafa ibn Məhəmməd ər-Rəzəvi əl-Hüseyni
↓
Əhməd əl-Qadı — یکشهیر [?]
↓
?
↓
?
↓
ən gec 1831 — Dresden Kral Kitabxanası — Fleischer №362
↓
bu gün — SLUB Dresden — Mscr.Dresd.Eb.362
İki böyük sual işarəsi hələ oradadır.
Bəlkə gələcəkdə bir Osmanlı qazi sicili Əhməd əl-Qadını müəyyən edəcək.
Bəlkə bir möhür kataloqu onun kimliyini açacaq.
Bəlkə Dresden arxivində unudulmuş bir satınalma qəbzi kitabın kimdən və neçə pula alındığını göstərəcək.
Bəlkə köhnə bir şəxsi kolleksiya kataloqunda 363 nömrəsinin sirri açılacaq.
Bəlkə də müharibə ehtimalını tamamilə kənara qoyan bir sənəd tapılacaq.
Yaxud əksinə, kitabın bir hərbi hadisədən sonra Avropaya keçdiyini göstərən sənəd ortaya çıxacaq.
Araşdırmanın indiki mərhələsində bunların heç birini əvvəlcədən nəticə kimi qəbul edə bilmərik.
Amma artıq hansı sualları verməli olduğumuzu bilirik.
Bu isə az nəticə deyil.
Çünki Mscr.Dresd.Eb.362 artıq bizim üçün sadəcə Füzulinin Bəngü Bādә əsərinin gözəl bir nüsxəsi deyil.
O, 1599–1600-cü illərdə Bağdadda hazırlanmış, bir zaman Əhməd əl-Qadının əlindən keçmiş, haradasa Osmanlı dünyasından çıxmış və ən gec 1831-ci ildə Dresden Kral Kitabxanasına çatmış 426 illik tarixi şahiddir.
