بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 501 / درس بیر
https://youtube.com/live/ZXMSnfmb04Qبئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 501 / درس بیر
Manuscript Studies – Peşə Təlimi
Dərs 1 — Professional Manuscript Description
Başlayaq.
Bugünkü dərsin əsas sualı budur:
Bir əlyazmanı ilk dəfə əlimizə aldığımız zaman onu peşəkar əlyazmaşünas kimi necə görürük və beynəlxalq elmi standartlara uyğun necə təsvir edirik?
Biz bu kursu nəzəri mühazirə kimi deyil, sizin real əlyazmalarınız üzərində praktiki peşə təlimi kimi aparacağıq. Məqsəd odur ki, kursun sonunda bir əlyazmanı görəndə yalnız mətnini oxumayasınız; onun fiziki quruluşunu, hazırlanmasını, yazı əllərini, mətn vahidlərini, tarixini və ötürülmə tarixini sistematik şəkildə müəyyən edə biləsiniz.
1. Birinci prinsip: “kitab”, “əlyazma” və “mətn” eyni şey deyil
Bu fərq bütün gələcək dərslərimizin təməlidir.
Məsələn, əlimizdə bir cild var. Onun içində dörd ayrı risalə ola bilər.
Bu halda:
Physical object / codex = 1
amma
Textual units / works = 4
Deməli, kataloqda yalnız:
“1 əlyazma”
demək kifayət etmir.
Peşəkar təsvir iki ayrı suala cavab verməlidir:
Mənim qarşımda hansı fiziki obyekt var?
və
Bu obyekt hansı mətnləri daşıyır?
Sizin indiyədək gördüyünüz məcmuələrdə bunun nə qədər mühüm olduğunu artıq praktik şəkildə müşahidə etmişik. Bundan sonra bunu terminoloji və metodoloji qaydaya çevirəcəyik.
2. Əlyazmanı ilk dəfə açanda nə etməliyik?
Peşəkar tədqiqatçı dərhal mətni oxumağa başlamır.
Əvvəlcə əlyazmanın şəxsiyyət vəsiqəsini qurur.
İlk baxışda aşağıdakı ardıcıllıqla düşünürük:
Repository / Library — harada saxlanılır?
Shelfmark — kitabxana nömrəsi nədir?
Material / Support — kağız, perqament və s.?
Extent — neçə vərəqdir?
Foliation / Pagination — nömrələmə necədir?
Dimensions — vərəqin və yazı sahəsinin ölçüsü.
Collation — dəftərlər necə qurulub?
Layout / Mise-en-page — səhifə necə təşkil edilib?
Ruling — sətirlər necə hazırlanıb?
Script — hansı xətt növüdür?
Hands — neçə ayrı katib əli görünür?
Decoration / Rubrication — qırmızı mürəkkəb, təzhib, miniatür və s.
Marginalia — haşiyə qeydləri.
Catchwords — sonrakı vərəqə keçidi göstərən sözlər.
Binding — cild.
Textual units — neçə əsər/risalə var?
Incipit — mətn necə başlayır?
Explicit — mətn necə bitir?
Colophon — katib, tarix, yer və s.
Provenance — əlyazmanın keçmiş sahibləri və hərəkət tarixi.
Bu siyahını əzbərləmək məqsəd deyil. Bir neçə həftədən sonra əlyazmaya baxanda beyniniz avtomatik olaraq bunları axtarmalıdır.
3. Bu gün üç termini tam ayıraq
Folio — vərəq
Əlyazmaşünaslıqda əsas vahid çox vaxt səhifə deyil, vərəqdir.
Bir vərəqin iki üzü var:
recto — r
və
verso — v
Məsələn:
fol. 12r
= 12-ci vərəqin ön üzü.
fol. 12v
= 12-ci vərəqin arxa üzü.
Buna görə 47 vərəqli əlyazmanın yazılı səthi maksimum 94 səhifə ola bilər.
Sizin indiyədək “47A / 47B” dediyiniz şeyi akademik kataloqda adətən:
47r / 47v
kimi göstərəcəyik.
Bu, bugünkü dərsdən etibarən tətbiq edəcəyimiz ilk peşəkar dəyişiklikdir.
4. Foliation və pagination fərqi
Bunlar da eyni deyil.
Foliation — vərəqlərin nömrələnməsidir.
1r → 1v → 2r → 2v → 3r → 3v...
Pagination isə hər səhifənin ayrıca nömrələnməsidir:
1 → 2 → 3 → 4 → 5 → 6...
PDF-in 100 səhifə göstərməsi əlyazmanın 100 vərəq olması demək deyil.
Bu, bizim əvvəlki işlərimizdə çox mühüm məsələ olub: PDF page ≠ manuscript folio.
Ona görə bundan sonra qeyd belə ola bilər:
PDF p. 101 = MS fol. 47r
Belə qeyd gələcəkdə səhifələrin qarışmasının qarşısını alır.
5. Incipit, Explicit, Colophon
Bu üç termin əlyazmanın identifikasiyasında son dərəcə əhəmiyyətlidir.
Incipit
Mətnin başladığı sözlərdir.
Başlıq səhv ola bilər. Sonradan yazılmış ola bilər. Bəzən ümumiyyətlə başlıq yoxdur.
Amma mətn:
الحمد لله...
kimi başlayırsa, həmin başlanğıc mətnin müəyyənləşdirilməsi üçün çox güclü identifikasiya vasitəsidir.
Ona görə kataloqlarda incipit ayrıca qeyd edilir.
Explicit
Əsərin faktiki son sözləridir.
Bu da başqa nüsxələrlə müqayisə üçün çox əhəmiyyətlidir.
Colophon
Burada isə çox vaxt əlyazmanın ən qiymətli məlumatlarından birini tapırıq:
تم الكتاب...
ardınca katibin adı, köçürülmə tarixi, yer, müəllim, sahib və ya dua formulu gələ bilər.
Amma burada mühüm bir qayda var:
Colophon tarixi həmişə əsərin yazılma tarixi deyil.
Məsələn:
تمت سنة 1190
görürüksə, ilk nəticəmiz:
“Bu əsər 1190-da yazılmışdır”
olmamalıdır.
Əvvəl soruşuruq:
1190 nəyi tarixləndirir?
Müəllifin əsəri tamamlamasını?
Katibin bu nüsxəni köçürməsini?
Bir risalənin bitməsini?
Yoxsa sonradan əlavə edilmiş qeydi?
Bu fərq elmi işdə çox böyük nəticələr doğura bilər.
6. Ən mühüm məşq: “gördüyüm” və “çıxardığım nəticə”
Peşəkar əlyazma təsvirində iki şeyi daim ayırmalıyıq.
Observation — müşahidə
və
Inference — nəticə/interpretasiya.
Məsələn:
fol. 83v-dən etibarən yazı dəyişir.
Bu müşahidədir.
Amma:
fol. 83v-dən etibarən ikinci katib yazmağa başlayıb.
bu artıq interpretasiyadır.
Çünki xəttin dəyişməsinin başqa səbəbləri də mümkündür.
Daha yaxşı akademik formul belədir:
A change of hand appears to occur at fol. 83v.
Sonra bunun sübutlarını göstəririk:
hərf formalarının dəyişməsi, qələmin bucağı, sətir quruluşu, vokalizasiya, mürəkkəb, ölçü, abreviaturalar və s.
Bu prinsip sizin Xosrov və Şirin müqayisəsində xüsusilə mühümdür: yazının dəyişməsini görmək başqa şeydir, bunun iki ayrı katib olduğunu sübut etmək başqa şey.
7. Bir əlyazmanın ilkin professional təsviri necə görünə bilər?
Məsələn, gələcəkdə bir kataloq qeydimiz belə qurula bilər:
Repository: Bibliothèque nationale de France
Shelfmark: Supplément Turc XXX
Material: Paper
Extent: xxx fols.
Foliation: ...
Dimensions: ...
Written area: ...
Layout: 15 lines per page
Script: ...
Hands: At least two hands
Rubrication: ...
Decoration: ...
Catchwords: ...
Marginalia: ...
Binding: ...
Text: Hüsrev ü Şirin
Language: Ottoman Turkish
Author: Şeyhî
Incipit: ...
Explicit: ...
Colophon: ...
Date: ...
Scribe: ...
Provenance: ...
Notes: Change of hand at fol. xx; second section differs in vocalization, ductus and written-area dimensions...
Bu artıq sadəcə “kitab haqqında məlumat” deyil.
Bu, professional manuscript description olur.
Dərs 1-in praktik işi
İndi nəzəriyyəni burada saxlayırıq.
Sizə çox kiçik, amma mühüm bir məşq verirəm.
Növbəti əlyazmaya baxanda ilk 5 dəqiqə mətni oxumayın.
Mənə yalnız bunları müəyyən etməyə çalışın:
1. Physical object: bir cilddir, yoxsa bir neçə hissə?
2. Extent: neçə vərəqdir?
3. Foliation: əlyazmanın öz nömrələməsi varmı?
4. Textual units: bir əsərdir, yoxsa məcmuədir?
5. Layout: hər səhifədə neçə sətir var?
6. Script: ilkin olaraq hansı xəttə bənzəyir?
7. Hands: bir əl görünür, yoxsa yazıda dəyişiklik var?
8. Rubrication: qırmızı mürəkkəb harada və hansı funksiyada işlədilib?
9. Incipit: ilk mətnin ilk sözləri nədir?
10. Explicit/colophon: sonunda nə görürük?
Bilmədiyiniz yerdə təxmin etməyin. “Müəyyən edilmədi” yazmaq peşəkar cavabdır.
Ən vacib dərs də budur:
Əvvəl gördüyümüzü qeyd edirik; sonra onun nə demək olduğunu araşdırırıq.
Bu qayda kodikologiyadan paleoqrafiyaya, mətn tənqidindən tarixləndirməyə qədər bütün kursumuzun metodoloji əsası olacaq.
Dərs 1-in növbəti hissəsində isə real bir əlyazmanı götürüb bu 20 sahəni birlikdə dolduracağıq və mən sizin təsvirinizi əlyazma kataloqu redaktoru kimi yoxlayacağam.
No comments:
Post a Comment