بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 504 - درس 04

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 504 - درس 04

https://youtube.com/live/Q2_tabjivtU

Worked for 2m 16s

“Türkcə Əski Kitablar” — 504-cü bölümün xülasəsi

28 sentyabr 2026-cı ildə, şinqelz ağrılarına baxmayaraq, hələ oxunmamış görünən bir türkcə əlyazmanın rəqəmsal surətini araşdırdınız. Faylı əvvəl “İzmir 518”, bölümün sonunda isə “İzmir 18” adlandırdınız. Bu iki yazılışın hansının doğru olduğunu və səhifələrdə görünən “518/3”ə bənzər nömrənin tam formasını hələ yoxlamamışıq. Süleymaniyyə Kitabxanası və Türkiyə Cümhuriyyəti möhürlərini gördünüz; “2600” və “7270” rəqəmlərinin isə hansı uçot mərhələsinə aid olduğunu bilmirik.

PDF göstəricisində 209 səhifə, yaxud görüntü vardı. Siz çəkilməmiş cild və boş vərəqləri nəzərə alaraq ilkin 211 vərəq, 422 üz hesabını irəli sürdünüz. Burada soruşduğunuz suala cavab belədir: bir vərəqin recto (r) və verso (v) olmaqla iki üzü var; 211 vərəq həqiqətən 422 üz edər. Lakin 209 PDF görüntüsündən birbaşa 211 fiziki vərəq nəticəsi çıxmır. Bir görüntü tək üzü və ya iki üzlü açılışı göstərə bilər; bəzi kənarlar da fotoda kəsilib. Kitabda sonlara yaxın görünən “207” foliasiya rəqəmi ayrıca yoxlanmalıdır. Fiziki kitab əlimizdə olmadığı üçün vərəqin və yazı sahəsinin ölçüsünü dəqiq santimetrlə verə bilmədik.

Başdakı ağ və qırmızımtıl kağızlar rəng və görünən lif baxımından fərqlənirdi. Kənarlarda saralma, çürümə, suya bənzər izlər və ağ, yaxud krem rəngli kağızla təmir gördünüz. Şirazəyə yaxın iki təmir parçası böyük “V” formasını xatırladırdı. Yazının kənarlardan aralı yerləşməsi bir çox zədələnmiş vərəqdə mətnin salamat qalmasına kömək edib. Ləkələrin yağ, yemək, su və ya başqa maddədən yarandığını yalnız görüntüyə baxaraq müəyyən etmək olmaz.

İlk sahiblik qeydlərindən birini “sahib və malik Mustafa ibn Əli” kimi oxudunuz. “Hacı ağa Əli, dər əvəzi qərzi” və başqa, qismən silinmiş cümlələr də görünür. Provenans kitabın zaman ərzində kimlərin əlində olduğunu və hansı kitabxanalara keçdiyini araşdırmaqdır. Bu qeydlər sahiblik tarixinin izləridir, amma Mustafa ibn Əlinin ilk, Hacı ağa Əlinin ikinci sahib olduğunu hələ deyə bilmərik. Qeydlərin tarixləri, möhürlər, qiymətə bənzər rəqəm və borca aid ola bilən ifadə böyüdülmüş şəkillərdə yenidən oxunmalıdır.

Bu gün kitabda üç ardıcıl mətn vahidi ayırd etdiniz. Birincinin təzhibli başlanğıcında “Divane Füzuli” yazısı görünür. Mavi, zeytuni və çəhrayı rənglər, günbəzvari bəzək, yuxarı qalxan tiğlər və çoxqatlı çərçivə təsvir etdiniz. İlk yazılı səhifədə doqquz, adi səhifələrdə təxminən on altı sətir saydınız. “Nəzm”, “beyt”, “şeir” göstəriciləri qırmızı mürəkkəblə yazılıb. Bəzi Quran ifadələrinin üstündə qırmızı xətt və hərəkə var, bəzilərində isə yoxdur.

Vərəqlərin yuxarısındakı nömrələr foliasiyadır. Aşağı haşiyədə növbəti vərəqin ilk sözünü təkrarlayan yazı isə təqibə, yaxud müşir sözüdür. Bunlar ayrı məqsədlərə xidmət edir: biri vərəqi nömrələyir, digəri vərəqlərin doğru ardıcıllığını izləməyə kömək edir. Foto bəzi üst və alt haşiyələri kəsdiyindən hər iki işarə bütün görüntülərdə seçilmir.

Birinci mətndə çox sayda şeir başlığı üçün yer buraxılıb, amma başlıqlar yazılmayıb. Bəzi şeirlərin son beytinin iki misrası ayrı sətirlərdədir; buna görə sətir və beyt saylarını eyniləşdirmək olmaz. Fol. 14–15 yaxınlığında on dörd beytin on beş sətirdə yerləşdiyini qeyd etdiniz. Fol. 48v-də nüsxəçi başlıq yerində şeirə başlayıb, sonra misranı növbəti sətirdə təkrar yazmış görünür. Başqa vərəqlərdə haşiyə təshihləri, “səhih” işarələri, silinmiş sözlər və buraxılmış ola bilən misralar gördünüz. Haşiyə qeydi yalnız sağ və sol kənarda deyil, yazı sahəsinin altında və üstündə də ola bilər.

Fol. 95r-də birinci mətn dördlüklərlə bitir. Ardınca Məhəmməd Şərif ibn Əhməd bəyin adını daşıyan kolofon gəlir. Rəbiüləvvəl ayı oxunur, amma il silinmişdir; 1066 və 1106 ehtimallarını söylədiniz. Boş üzlərdən sonra fol. 96v-də daha kiçik təzhiblə ikinci mətn başlayır. Başdakı “Leyli və Məcnun” qeydi və başlanğıc misralarında bu iki adın görünməsi mətnin kimliyini araşdırmağa əsas verir. Başqa bir qeyddə “Bəngü Badə” də yazılmışdı. “Leyli və Məcnun” mövzusunu həm Nizami, həm Füzuli işləyib; “Bəngü Badə” Füzulinin əsəridir. Buna görə əvvəl düşündüyünüz kimi bu iki adı birlikdə Nizamiyə aid etmək olmaz. Hansı əsərin məcmuənin hansı hissəsində yerləşdiyini başlanğıc və son misralarla təsdiqləməliyik.

İkinci mətndə qələm izinin qalınlığı dəyişir. “Əbvab/Ərbab” və “sənəviyyə/Məsnəviyyə” kimi haşiyə düzəlişlərini, mənası hələ açılmayan “nun” və “zat” işarələrini qeyd etdiniz. Fol. 151r və 181v-də doldurulmamış misra və beyt yerləri var. Bunların başqa nüsxə ilə tutuşdurmaq üçün saxlandığını düşünmək olar, lakin hələ sübutumuz yoxdur. Fol. 180r-də çərçivə xətti sözlərin üstünə düşməsin deyə uzun məsafədə çəkilməmiş görünür. Bu, həmin səhifədə yazının çərçivədən əvvəl yazılmış ola biləcəyinə güclü dəlildir; eyni hökmü bütün vərəqlərə tətbiq etmirik.

İkinci mətnin kolofonunu “salx-i şəhr-i Rəbiüssani ... darüssəltənə-yi İsfahan ... sittə və sittin və əlif” kimi oxudunuz. Soruşduğunuz “salx” ayın son günü deməkdir. Oxunuş təsdiqlənərsə, qeyd mətnin 1066-cı hicri ilin Rəbiülaxir ayının son günündə İsfahanda tamamlandığını bildirir. Birinci mətnin silinmiş tarixini bununla avtomatik eyniləşdirmirik.

Boş üzlərdən sonra PDF 196-da üçüncü mətn başlayır. Burada əvvəlki böyük təzhib yoxdur; Bismillah, çərçivə, dəyişən on beş-on altı sətir və yazılmamış başlıq yerləri görünür. Fol. 207v-də Füzuli adının çəkildiyi beytlə sonluğa gəldiniz. Ardınca başqa əllə yazılmış görünən qeyddə “həsb əl-əmr-i sahib-i kitab”, “be-qələm-i şikəstə” və 1077 kimi bir tarix oxudunuz. “Şikəstə” xətt adıdır, amma bu sözün son qeyddə olması bütün əsas mətnin şikəstə ilə yazıldığını göstərmir.

Xəttin növü barədə cavabımız hələ qəti deyil. Maili sözlər, uzun qaf, lam və mim, dişli və dişsiz sin-şin, üst-üstə çıxan hərflər təliqə yaxın xüsusiyyətləri düşündürür. Sətir sonunda sözlərin yuxarı qalxmasının divanini xatırlatması da təkbaşına xətti divani etmir. Gələn oxunuşda hər üç vahiddən eyni hərflərin böyüdülmüş nümunələrini yanaşı qoymaq, kolofonları yenidən oxumaq və mətnlərin başlanğıc və sonlarını başqa Füzuli nüsxələri ilə tutuşdurmaq ən faydalı addım olacaq.

504-cü bölümün xülasəsi və bütün ətraflı qeydləri