Əlbəttə. Bu gün baxdığımız üçüncü əlyazma — BnF, Supplément turc 523 haqqında bütün müşahidələrimizi bir yerə yığıb, artıq ilkin elmi təsvir səviyyəsində xülasə edirəm. Burada gördüyümüz faktlarla ehtimallarımızı ayırıram.
BnF, Supplément turc 523 — ilkin elmi təsvir
1. Əlyazmanın kimliyi və saxlandığı yer
Əlyazma Bibliothèque nationale de France (BnF) kolleksiyasındadır.
Collection: Supplément turc
Shelfmark: Supplément turc 523
Digital platform: Gallica.
Biz fiziki codex-in özünü deyil, onun digital surrogate / photographic reproduction-ını araşdırdıq. Görüntünün əsasən monoxrom/fotokopi xarakterində olması rəng, kağız, mürəkkəb və bəzi fiziki xüsusiyyətlər haqqında qəti nəticə çıxarmağımıza mane olur.
Əvvəlki yarpaqlardan birində “Selimname-i İshak” kimi oxunan bir qeyd vardır. Ancaq bunu hələ əsərin orijinal başlığı hesab etmək olmaz; sonrakı kitabxanaçı, sahib və ya oxucunun identifikasiya qeydi də ola bilər.
---
2. Bir kitab deyil: multiple-text manuscript / məcmuədir
Bugünkü ən mühüm nəticələrdən biri budur.
Fiziki baxımdan:
> 1 codex / 1 mücəlləd
amma mətn baxımından:
> ən azı 2 textual unit
vardır.
Textual Unit I
İlkin olaraq “Selimname-i İshak” (?) adı ilə əlaqələndirilən nəsr əsəri.
İncipit təxminən:
> Şükr ü sipās ol pādişāh-ı bī-zəvālə ki...
şəklində başlayır.
Textual Unit II
Açıq başlıqla:
> Kitāb-ı Ḫusrev ü Şīrīn-i Şeyḫī, ʿaleyhi’r-raḥme
kimi oxunan Şeyhînin Hüsrev ü Şîrîn əsəri.
Beləliklə Supplément turc 523 daxilində Şeyhînin Hüsrev ü Şîrîn əsərinin ayrıca bir manuscript witness-ini müəyyənləşdirmiş olduq.
Bu, sizin əvvəl müqayisə etdiyiniz başqa Xosrov və Şirin witness-ləri baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir.
---
3. Binding və codex-in fiziki quruluşu
Əlyazmanın leather binding-i vardır. Cilddə mərkəzi dekorativ element və kənarlarda basma/işləmə görünür. Qızıl olub-olmadığını fotokopidən müəyyənləşdirmək mümkün deyil; buna görə təhlükəsiz təsvir:
> Leather binding with a central decorative motif and apparently impressed/blind-tooled border decoration.
Əvvəl və sonda dekorativ/mərmərvari kağızlar görünür; bunların ebru olub-olmadığı daha keyfiyyətli rəngli görüntü olmadan qəti deyil.
Support: paper.
Su/nəmlik zədəsi, kənarlarda aşınma və itkilər, bəzi yerlərdə mürəkkəb və ya başqa materialın yayılması görünür. Bəzi sətirlər bu səbəbdən qismən və ya tamamilə oxunmaz vəziyyətə gəlib.
“Rot/çürümə”ni fiziki müayinə olmadan qəti diaqnoz kimi işlətməmək daha düzgündür.
---
4. Extent və nömrələmə sistemləri
Əsas mətnin foliation-u fol. 103 ətrafında sona çatır; bundan sonra boş/terminal leaves və binding materialı davam edir. Ən azı fol. 106 ətrafına qədər fiziki material müşahidə etdik. Dəqiq extent-i sonradan image-by-image yoxlamaq lazımdır.
Əlyazmada maraqlı şəkildə iki ayrı sonrakı nömrələmə sistemi görünür:
Foliation: əsasən yalnız recto üzərində leaf nömrəsi.
Pagination: recto və verso ayrıca nömrələnib.
Bunların ayrı vaxtlarda edilmiş numbering interventions olması mümkündür. Lakin bunu “iki ayrı sahib edib” şəklində qəti söyləyə bilmərik.
Bundan əlavə catchwords mövcuddur. Catchword nömrələmə sistemi deyil; vərəqlərin/mətnin düzgün ardıcıllığını qorumağa xidmət edən sequence-control mechanismdir.
---
5. Layout və mise-en-page
İlk səhifə:
fol. 1r — 14 lines.
Sonrakı səhifələrin əksəriyyətində:
17 lines per page.
Buna görə əsas nəsr hissəsinin işçi təsviri:
> Single-column layout, normally 17 lines per page; opening page 14 lines.
Ancaq Xosrov və Şirin hissəsində mise-en-page xeyli dəyişkəndir.
Bəzən bir beyt bir horizontal line-da yerləşir; başqa yerlərdə bir beytin iki hemistich/misraʿı iki ayrı sətirdə verilir.
Beytlərin yazı sahəsinin eni də sabit deyil: bəziləri qısa, bəziləri xeyli genişdir.
Bu dəyişikliklər layout/mise-en-page xüsusiyyətidir.
Ruling haqqında isə hələ nəticəmiz yoxdur:
> Ruling: not discernible from the available reproduction.
---
6. Script, hand və ductus
Əlyazma Arabic scriptlə yazılıb.
Əsas hand-in konkret olaraq taʿlīq, nastaʿlīq və ya başqa növ olduğunu hələ qəti müəyyən etməmişik.
Bir sıra yerlərdə çox ciddi dəyişikliklər gördük:
qələmin qalınlığı dəyişir;
ductus sürətlənir və ya sakitləşir;
sözlər arasındakı məsafə dəyişir;
hərflərin forması dəyişirmiş kimi görünür;
bəzi hissələr son dərəcə sürətli və sıx;
bəzi hissələr isə daha səliqəli və nastaʿlīqə yaxın görünür.
Xüsusilə təxminən fols. 40–41, 50, 64, 74v, 80v–81r və başqa yerlərdə dəyişikliklər müşahidə etdiniz.
Buna görə:
> Possible multiple hands are present, but changes of hand have not yet been securely distinguished from changes of pen, ductus and scribal register.
Bu gələcək palaeographical analysis üçün ayrıca məsələdir.
---
7. İki mürəkkəb
Müşahidələrimiz artdıqca bunun ehtimalı çox gücləndi: əlyazmada ən azı iki fərqli mürəkkəb istifadə edilmiş görünür.
Ancaq:
> ikinci mürəkkəb = qırmızı
deyə bilmirik.
Çünki reproduction rəngi saxlamır.
Professional formul:
> At least two inks appear to have been used; their original colours cannot be securely established from the monochrome reproduction.
Başlıqlar, şiʿr, naẓm və bəzi xüsusi parçalar tonal olaraq fərqlənir. Bu, mümkün rubrication programme göstərir.
---
8. Ərəb sitatları və vocalization
Türkcə əsas mətn daxilində çoxlu ərəb materialı vardır:
Quran ayələri;
dini formulalar;
ərəb şeiri;
hədis/sufi ifadələri.
Bəzi ərəb parçaları hərəkələnib, digərləri hərəkəsizdir.
Deməli:
> Arabic passages are selectively/partially vocalized.
Bəzi ərəb parçalarının üzərində overlining görünür, amma bu da bütün sitatlarda ardıcıl deyil.
---
9. Üç nöqtəli işarələr
Əvvəl bunların şeir markerləri ola biləcəyini düşünmüşdük.
Sonra ilk mətnin oxunuşunda üç nöqtəli üçbucaq işarələrinin ərəb sitatlarının əvvəl və sonunda da gəldiyini gördük.
Buna görə daha güclü işçi hipotez:
> three-dot textual/quotation delimiter
olmasıdır.
Yəni katib əsas türkcə diskursdan sitata keçidi və sitatdan çıxışı belə göstərə bilər.
Bunu daha çox nümunə ilə yoxlamaq lazımdır.
---
10. Scribal corrections
Əlyazmada yazı prosesini göstərən çoxlu izlər vardır.
Bəzi sözlər nöqtələnərək ləğv edilmiş görünür. Əgər bu funksiya təsdiqlənirsə:
Expunction — səhv yazılmış materialın nöqtələrlə ləğvi.
Bəzi yerlərdə söz üçün boşluq saxlanıb, amma doldurulmayıb:
> blank left within the text / unfilled textual space.
Bəzi margin yazıları isə əsas mətnə işarələrlə bağlanır. Bunların bir hissəsi:
> marginal corrections / marginal additions
ola bilər.
Başqa marginalia-nın isə funksiyası hələ müəyyənləşməyib.
---
11. Marginalia və glosses
Xüsusilə sonrakı foliolarda çoxlu margin yazıları müşahidə etdik.
Bunlar eyni funksiyanı daşımır:
düşmüş söz və ya beytin tamamlanması;
variant reading;
başqa witness-dən əlavə;
reader's note;
gloss;
sərbəst əlavə şeir
ola bilər.
Bir sözün üzərində onun mənasını izah edən üç sətirlik yazı gördünüz. Əgər əlaqə təsdiqlənərsə, bunu:
> interlinear gloss
və ya yerləşməsinə görə marginal gloss
adlandırmaq olar.
---
12. Birinci textual unit-in məzmunu
İlk səhifələri oxumağa başladıqda struktur tədricən göründü.
Başlanğıc:
> Şükr ü sipās ol pādişāh-ı bī-zəvālə ki...
Sonra Allahın əzəməti, vəhdəti, yaradılış və kosmologiya haqqında yüksək üslublu nəsr gəlir.
Tanıdığımız parçalar arasında:
لا تدركه الأبصار
və
وما أرسلناك إلا رحمة للعالمين
kimi Quran ifadələri var.
Həmçinin məşhur ərəb beyti:
> وفي كل شيء له آية
تدل على أنه واحد
və sufi ədəbiyyatında məşhur:
> كنت كنزاً مخفياً...
ifadəsi görünür.
Mətndə ābāʾ-i ʿulviyya, ummuhāt-i sufliyya, ʿadam, vücūd, ẓuhūr, maẓhar və s. kimi kosmoloji-sufi terminologiya görünür.
Sonra mətn Peyğəmbərin mədhiyyəsinə keçir.
Beləliklə proem-in ilkin quruluşu:
> ḥamd/tövhid → yaradılış və kosmologiya → naʿt/Peyğəmbərin mədhiyyəsi
kimi görünür.
---
13. Konsentrik dairə diaqramı
Erkən foliolardan birində bir-birinin içərisində çəkilmiş dairələr müşahidə etdiniz.
Oxuna bildiyi qədər:
ḥaqq,
ṭarīqat,
və ehtimalən sharīʿat
kimi terminlər vardır.
Bunu hələ tam izah etmirik.
İşçi təsvir:
> A faint concentric-circle schematic diagram, apparently containing Sufi/religious labels including ḥaqq and ṭarīqat and possibly sharīʿat.
Bu, ilk textual unit-in məzmununu anlamaq üçün sonradan çox faydalı ola bilər.
---
14. Textual Unit II — Şeyhî, Hüsrev ü Şîrîn
Əlyazmanın ən mühüm sürprizlərindən biri budur.
Birinci əsər bitdikdən sonra yeni heading gəlir:
> Kitāb-ı Ḫusrev ü Şīrīn-i Şeyḫī, ʿaleyhi’r-raḥme
kimi oxunur.
Bu nöqtədən etibarən yeni textual unit başlayır.
Bu hissədə:
verse mise-en-page;
tawḥīd-i afʿālī;
tawḥīd-i ṣifātī;
tawḥīd-i ẕātī kimi görünən başlıqlar;
Lā ilāha illā Allāh qəsidəsi;
müxtəlif boşluqlar;
marginal additions;
mümkün scribal corrections
müşahidə etdik.
Bu witness gələcəkdə sizin digər Şeyhî Hüsrev ü Şîrîn nüsxələrinizlə collation üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir.
---
15. Textual criticism üçün potensial
Bu yeni witness-i digər nüsxələrlə qarşılaşdıranda ən azı dörd əsas variant kateqoriyasını izləyəcəyik:
Omission — düşürülmüş mətn.
Addition — əlavə mətn.
Substitution — söz/ifadənin başqa variantla əvəz olunması.
Transposition — beyt, sətir və ya mətn vahidinin yer dəyişməsi.
Sistematik qarşılaşdırmanın özü collation, həmin fərqlərin tarixini və mənasını təhlil etmək isə textual criticismdir.
---
16. Explicit, closing formula və colophon
Birinci textual unit-in sonunda:
> Tamma al-kitāb bi-ʿawni Allāhi al-Maliki al-Wahhāb
tipli closing formula müşahidə etdik.
Bunu avtomatik olaraq colophon hesab etmirik.
Explicit — mətnin son sözləri.
Closing formula — “kitab tamam oldu...” formulu.
Colophon — katib, tarix, yer, copying/completion məlumatları verə bilən ayrıca istehsal qeydi.
Hazırda birinci əsər üçün informativ scribal colophon müəyyənləşdirilməyib.
---
17. Xosrov və Şirinin sonu və 1120 tarixi
Xosrov və Şirin təxminən fol. 103r-də sona çatır.
Son beytlərin tam diplomatic transcription-u hələ hazırlanmalıdır.
Orada 1120 kimi görünən tarix də müşahidə etdiniz.
Əgər bu:
> 1120 AH
olarsa, təxminən 1708–1709 CE-yə düşür.
Ancaq çox mühüm ehtiyat:
> 1120 = manuscript copy date
hələ deyə bilmərik.
Əvvəl həmin rəqəmin hansı qeyd və hansı hand ilə əlaqəli olduğunu müəyyənləşdirməliyik.
---
18. Provenance
Provenance üçün hazırda bir neçə dəlilimiz var:
BnF institutional stamp;
preliminary leaves-də fransız qeydləri;
“Suppl.” və başqa library labels;
bir yerdə “19 juillet 18…” kimi görünən tarixli fransız qeydi;
fol. 103v-də mālik... ilə başlayan mümkün ownership inscription;
həmin sahiblik qeydinin bir hissəsinin sonradan pozulması/crossed out və ya effaced olması.
Bunlar gələcəkdə əlyazmanın BnF-yə gəlməzdən əvvəlki tarixini araşdırmaq üçün başlanğıc nöqtələridir.
---
Bugünkü ümumi elmi nəticəm
Bu əlyazmanın əhəmiyyəti üç ayrı səviyyədədir.
Kodikoloji baxımdan, müxtəlif numbering interventions, catchwords, mürəkkəb fərqləri, dəyişkən mise-en-page, marginal corrections, mümkün hand dəyişiklikləri və istifadə izləri olan maraqlı bir multiple-text codexdir.
Paleoqrafik baxımdan, xüsusilə sürətli və sıx hand-i öyrənmək üçün çox yaxşı məşq materialıdır. Eyni codex daxilində qələm, ductus və bəlkə də hand dəyişikliklərini bir-birindən ayırmağı öyrənmək üçün istifadə edə bilərik.
Mətnşünaslıq baxımından isə, ən mühüm tapıntı Şeyhînin Hüsrev ü Şîrîn əsərinin burada ayrıca bir witness kimi mövcud olmasıdır. Bu witness sizin artıq işlədiyiniz digər nüsxələrlə müqayisəyə daxil edilərsə, başlıqların, qəsidələrin, beytlərin sayı və sırası, omissions/additions/transpositions və başqa variantlar baxımından yeni nəticələr verə bilər.
Mən bu əlyazmanı “oxundu, bitdi” qrupuna qoymazdım. “İlkin codicological survey tamamlandı; palaeographical və textual analysis davam etməlidir” statusunda saxlayardım. Bu, üzərinə yenidən qayıtmağa dəyən əlyazmadır.
No comments:
Post a Comment