بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 550 -درس 24
https://youtube.com/live/sF5L8PzgVfU۲۴-جو درسین قیسا خولاصهسی
MARC 21 — الیازمالارین کاتالوگلاشدیرما اصوللاری
۱. MARC 21 نهدیر؟
کتاب و الیازما معلوماتلارینی کمپیوترله اوخونا بیلن استاندارد ساحهلرده ثبت ائتمک سیستمیدیر.
۲. اساس ساحهلر:
| ساحه | وظیفهسی |
|---|---|
| 100 | مؤلفین استاندارد آدی |
| 245 $a | اثرین اساس عنوانی |
| 245 $b | عنوانین داوامی و علاوه عنوان معلوماتی |
| 245 $c | منبعدهکی مسئولیت بیانی |
| 246 | اثرین باشقا عنوانی |
| 264 | تولید، کؤچورولمه یا نشر معلوماتلاری |
| 300 | ورق سایی، اؤلچو و فیزیکی توصیف |
| 500 | عمومی توضیح قئیدلری |
| 546 | متنـین دیلی و یازی سیستمی |
| 561 | مالکیت و محافظت تاریخی |
| 563 | جلد حاققیندا معلومات |
| 590 | مؤسسهنین محلی قئیدی؛ ایشلدیگی حالدا |
| 650 | موضوع |
| 655 | اثرین نوعو و شکلی |
| 852 | ساخلاما یئری و کتابخانا نومرهسی |
| 856 | دیجیتال نسخهنین باغلانتیسی |
۳. ورق ایله صفحه فرقلیدیر.
بیر ورقین ایکی اوزو وار: recto و verso. دؤرد ورق ایتیبسه، سکیز صفحه اوزو ایتیب دئمکدیر.
۴. 300 ایله 500 فرقلیدیر.
300 موجود ورقلرین سایینی و فیزیکی خصوصیتلری، 500 ایسه ورق ایتکیسی، سو زدیلهنمهسی و متن ناقصلیغی کیمی توضیحاتـی ثبت ائدیر.
۵. مؤلف ایله کاتب فرقلیدیر.
مؤلف اثری یارادیر؛ کاتب الیازما نسخهسینی کؤچورور. بیرینین آدینی او بیرینین یئرینه یازماریق.
۶. عنوان ایله مسئولیت بیانی فرقلیدیر.
مثلاً:
245 10 $a Dīvān-i Fużūlī /
$c taʾlīf-i Muḥammad Fużūlī.منبعده «تألیف محمد فضولی» یازیلیبسا، بو بیانین معنیسینی دَییشدیرمیریک.
۷. باشقا عنوان 246-دا ثبت اولونور.
مثلاً مقدمهده «عشقنامه»، خاتمهده «صاحبنامه» یازیلیبسا، دلیللر اساسيندا بیری 245، او بیری 246 ساحهسینده ثبت اولونا بیلر.
۸. علمی دلیل ضروریدیر.
تعقیبه، فولیاسیون، دفتر قورولوشو، متن داواملیلیغی، مالکیت قئیدلری و باشقا نسخهلرله مقابله کاتالوگ معلوماتلارینی تأیید ائده بیلر.
۹. معلوم اولمایان معلومات اویدورولماز.
مؤلف، کاتب، تاریخ، یئر یا عنوان قطعی معلوم دئییلسه، یقینسیزلیک آچیق گؤستریلمهلیدیر.
درسین اساس قایداسی
«اؤنجه الیازمانی مستقیم مشاهده ائت، معلوماتی علمی دلیللرله یوخلا، سونرا اونو MARC 21-ین مناسب ساحهسینده ثبت ائت.»
۲۴-جو درس — ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ — تاماملاندی.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
الیازمانین اوخونماسیندان علمی کاتالوگلاشدیرمایا: MARC 21 ایله تانیشلیق
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» — ۵۵۱-جی بؤلوم، ۲۴-جو درس
۱۹ نوامبر ۲۰۲۶
بیر الیازمانی اوخوماقلا اونو علمی شکلده تانیتماق آراسیندا اؤنملی بیر فرق واردیر. الیازمانی اوخویان آراشدیرماچی متنین معنیسینی، مؤلفین مقصدینی، کاتبین یازی خصوصیتلرینی و اثرین تاریخی محیطینی آنلاماغا چالیشیر. آنجاق بو معلوماتلارین باشقا آراشدیرماچیلار طرفیندن ده تاپیلیب استفاده ائدیلمهسی اوچون اونلارین منظم و استاندارد شکلده ثبت اولونماسی لازیمدیر.
بوگون، «بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» آراشدیرمالاریمیزین ۵۵۱-جی بؤلومونده و حرفهای الیازماشناسی اوزرینه ۲۴-جو درسیمیزده، همین مسئلهنی آراشدیرماغا چالیشدیق.
درسیمیزین موضوعو MARC 21 ایدی.
بیر الیازمانی اوخوماق نییه کافی دئییل؟
اسکی تورکجه الیازمالار اوزرینه آراشدیرمالاریمیزدا دفهلرله گؤرموشوک کی، بیر کتابین عنوانی، مؤلفی، کاتبی، کؤچورولمه تاریخی و حتی متنینی تشکیل ائدن اثرلر همیشه آیدین اولمور.
بعضی الیازمالارین مقدمهسینده بیر عنوان، خاتمهسینده باشقا عنوان گؤرونور. بعضیلرینده مؤلفین آدی شعرلرین ایچریسینده تخلص کیمی گئچیر. بعضیلرینده ایسه کاتبین آدی وار، لاکین اثرین مؤلفی معلوم دئییل.
بو حاللاردا آراشدیرماچی یالنیز کتابین ایلک صفحهسینه باخماقلا قناعتلنه بیلمز. متنـی، مقدمهنی، خاتمهنی، تعقیبهلری، ورق نومرهلرینی، دفتر قورولوشونو و باشقا مادی ایزلری آراشدیرمالیدیر.
آنجاق بو آراشدیرمانین نتیجهلری کاتالوگدا نئجه گؤستریلمهلیدیر؟
MARC 21 همین سوالا جواب وئرمک اوچون ایشلهدیلن استانداردلاردان بیریدیر.
MARC 21 نهدیر؟
MARC، اینگیلیسجه Machine-Readable Cataloging عبارتینین قیسا شکلیدیر. یعنی ماشینله اوخونا بیلن کاتالوگلاشدیرما.
بو سیستم کتاب و الیازما حاققیندا معلوماتلاری نومرهلنمیش ساحهلرده ثبت ائتمهیه امکان وئریر.
مثلاً مؤلفین آدی بیر ساحهده، اثرین عنوانی باشقا ساحهده، فیزیکی خصوصیتلری و مالکیت تاریخی ایسه آیری ساحهلرده گؤستریله بیلر.
بو قورولوشون فایداسی یالنیز معلوماتی ساخلاماق دئییل. استاندارد قئیدلر کتابخانالارین معلومات آلماسینی، آراشدیرماچیلارین آختاریش آپارماسینی و الیازمالارین بیر-بیری ایله مقابله ائدیلمهسینی آسانلاشدیرير.
بوگونکی درسده MARC 21-ین بعضی اساسی ساحهلرینی عملی مثاللرله اؤیرندیک.
عنوان، مؤلف و کاتب بیر-بیریندن فرقلیدیر
درسیمیزین ان اؤنملی بحثلریندن بیری 245 ساحهسی ایدی.
بو ساحه اثرین عنوانینی و منبعدهکی مسئولیت بیانینی ثبت ائتمک اوچوندور.
اونون اوچ اؤنملی آلتساحهسی وار:
245 $a — اساس عنوان؛
245 $b — عنوانین داوامی یا علاوه عنوان معلوماتی؛
245 $c — مسئولیت بیانی.
بونو آنلاماق اوچون «دیوان فضولی» مثالینی آراشدیردیق.
اگر الیازمانین ایلک ورقینده «دیوان فضولی» یازیلیبسا، بو عبارت اثرین عنوانی کیمی 245 $a ساحهسینده ثبت اولونا بیلر.
«فضولی» سؤزونو عنواندان آییریب، صرف بیر شخص آدی اولدوغونا گؤره 245 $c ساحهسینه کؤچورمک دوغرو دئییل.
لاكين عنوانین آلتیندا «تألیف محمد فضولی» یازیلیبسا، بو آیری بیر مسئولیت بیانیدیر و 245 $c ساحهسینده گؤستریله بیلر.
بورادا بیر اؤنملی قایدا اؤیرندیک: منبعدهکی بیانین معنیسینی اؤز ایستهدیمیز کیمی دَییشدیرمهمهلیییک.
مثلاً «تألیف محمد فضولی» یازیلیبسا، بو عبارتی صرف «Author: Muhammad Fuzuli» شکلینه چئویرمک اصل منبعین بیانینی عوض ائده بیلر. علمی کاتالوگلاشدیرمادا منبعدهکی عبارتین قورونماسی و مناسب قایدالارلا ترانسلیتراسیون اولونماسی اهمیت داشییر.
مؤلفین استاندارد آدی ایسه 100 ساحهسینده ثبت ائدیله بیلر.
بو ایکی قئید بیر-بیرینین بیهوده تکراری دئییل. 100 ساحهسی مؤلفه گؤره آختاریشی آسانلاشدیرير؛ 245 $c ایسه منبعده مسئولیتین نئجه بیان اولوندوغونو گؤستریر.
مؤلف ایله کاتبین فرقینی ده نظرده ساخلامالیییق.
مؤلف اثرین متنینی یارادان شخصدیر. کاتب ایسه الیمیزدهکی الیازما نسخهسینی کؤچورن شخصدیر. بیر اثرین مؤلفینی تانیماغیمیز، اونون الیمیزدهکی نسخهنی ده اؤز الی ایله یازدیغینی گؤسترمیر.
بیر اثرین ایکی آدی اولسا، نه ائتمهلی؟
درسده بیر باشقا مسئلهنی ده آراشدیردیق.
فرض ائتدیک کی، بیر الیازمانین مقدمهسینده «عشقنامه»، خاتمهسینده ایسه «صاحبنامه» یازیلیبدیر.
بو حالدا هانسی عنوانی اساس قبول ائتمهلیییک؟
ایلک باخیشدا مقدمهدهکی عنوانا اوستونلوک وئرمک معقول گؤرونه بیلر. آنجاق مقدمهده اولماق تک باشینا قطعی دلیل دئییل.
آراشدیرماچی عنوانین نئجه بیان اولوندوغونو، اثرین اؤزونه عائد اولوب-اولمادیغینی، باشقا عنوان منبعلرینی و متنـین قورولوشونو یوخلامالیدیر.
اگر آراشدیرما نتیجهسینده «عشقنامه» اساس عنوان سئچیلسه، اونو 245 ساحهسینده، «صاحبنامه»نی ایسه 246 ساحهسینده ثبت ائتمک اولار.
246 ساحهسی اثرین باشقا عنوانلارینی گؤسترمک و اونلارا گؤره آختاریشی آسانلاشدیرماق اوچوندور.
500 ساحهسینده ده عنوانلارین مقدمه و خاتمهده گؤروندوگونو توضیح ائتمک ممکندیر.
بو بحثده اؤیرندیگیمیز قایدا بودور: عنوانین سئچیلمهسی تخمینله دئییل، منبعین بررسیسی و کاتالوگلاشدیرما قایدالاری ایله تعیین اولونمالیدیر.
بیر ورق ایله بیر صفحه عینی شئی دئییل
درسیمیزین باشقا اؤنملی موضوعو الیازمانین فیزیکی توصیفی ایدی.
بیر ورقین ایکی اوزو واردیر: recto و verso.
بونا گؤره، بیر الیازمادان دؤرد ورق ایتیبسه، معمولاً سکیز صفحه اوزو ایتیب دئمکدیر.
آنجاق ورقین ایتیب-ایتمهمهسی ایله اونون زدیلهنمهسی آیری مسئلهدیر.
فرض ائتدیک کی، بیر الیازمانین دؤرد ورقی تامامیله ایتیب. باشقا بیر الیازمادا ایسه هیچ بیر ورق ایتـمهییب، لاکين بئش ورقین کناری سو ایله زدیلهنیب و بعضی کلمهلر اوخونمور.
بو ایکی وضعیت کاتالوگدا عینی شکلده گؤستریله بیلمز.
300 ساحهسی الیازمانین فیزیکی حجمی، ورق سایی و اؤلچولری اوچوندور.
500 ساحهسی ایسه ورق ایتکیسی، سو زدیلهنمهسی و متن ناقصلیغی کیمی خصوصیتلر حاققیندا توضیح وئرمک اوچون ایشلهدیله بیلر.
بورادا بیر علمی احتیاط دا واردیر: اگر ۱۲۰ ورق الیمیزده موجود اولان ورقلرین ساییدیرسا، 300-ده ۱۲۰ ورق ثبت ائدیله بیلر. لاكين ۱۲۰ ورق اثرین اصل ساییدیر و دؤرد ورق ایتیبسه، موجود ورقلرین سایینی یئنیدن تعیین ائتمک لازیمدیر.
همچنین، سو زدیلهنمهسی یالنیز بیر ورقین verso اوزونه تأثیر ائدیبسه، بونو بوتون ورقین اوخونماز اولماسی کیمی گؤسترمک دوغرو دئییل.
معلومات نه قدر دقیق اولسا، کاتالوگ قئیدی ده او قدر فایدالی اولار.
ورق ایتکیسینی نئجه اثبات ائده بیلریک؟
بو تمرینین منیم اوچون ان اؤنملی طرفی، ورق ایتکیسینین علمی دلیللرینی آراشدیرماق ایدی.
بیر الیازمادا متن ناگهان قیریلیرسا، بو، ورق ایتکیسینین علامتی اولا بیلر. لاكين تک باشینا کافی دئییل.
بیز تعقیبهلری یوخلامالیییق. اؤنجهکی ورقین سونوندا گؤرونن کلمه سونراکی ورقین باشلانغیجی ایله اویغون گلمیرسه، بونون سببینی آراشدیرمالیییق.
فولیاسیون و پاجیناسیون نومرهلرینده بوشلوق اولوب-اولمادیغینا باخمالیییق.
دفتر قورولوشونو یوخلامالیییق. بیر ورق کَسیلیبسه، جلدین دیبینده اونون قالیغی قالا بیلر. بیر بیفولیومون تامامی چیخاریلیبسا، ایکی باغلی ورق بیرلیکده ایتیب اولا بیلر.
متنین اؤنجهسی و سونراسی آراسیندا معنی داواملیلیغی قیریلیبسا، بونو دا نظرده توتمالیییق.
باشقا نسخهلر موجود اولدوغو حالدا، اونلارلا مقابله ده ایتن متنین تعیینینه کؤمک ائده بیلر.
لاكين بو علامتلرین هر بیری آیریجا قیمتلندیریلمهلیدیر. مثلاً تعقیبهنین اویغون گلممهسی همیشه ورق ایتکیسینین قطعی اثباتی دئییل؛ کاتب خطاسی یا ورقلرین یئر دَییشمهسی ده ممکندیر.
علمی کاتالوگدا مشاهده ایله نتیجهنی، قطعی معلومات ایله احتمالـی بیر-بیریندن آییرماق لازیمدیر.
مینیاتورلر، جدوللر و الیازمانین باشقا خصوصیتلری
آراشدیرمالاریمیزدا بعضی الیازمالارین ایچریسینده مینیاتورلر، نجوم جدوللری، دایرهوی شکللر، حساب جدوللری و باشقا تصویرلرله قارشیلاشمیشیق.
بونلار یالنیز کتابین بزهیی دئییل؛ بعضی حاللاردا اثرین علمی مضمونونون اساسی پارچاسیدیر.
بو خصوصیتلر 300 ساحهسینین مناسب آلتبؤلوملرینده و 500 کیمی توضیح ساحهلرینده ثبت ائدیله بیلر.
الیازمانین اؤلچولری، یازی ساحهسینین انی و اوزونلوغو، هر صفحهدهکی سطر سایی، مرکب رنگلری و مینیاتورلرین یئری ده علمی توصیف اوچون اهمیت داشییر.
لاكين بوتون بو معلوماتلاری بیر ساحهیه توپلاماق دوغرو دئییل. هر معلومات اؤز وظیفهسینه مناسب یئرده ثبت اولونمالیدیر.
مالکیت تاریخی و محلی قئیدلر
درسده 561 و 590 ساحهلرینین فرقینی ده اؤیرندیک.
561 ساحهسی الیازمانین مالکیت و محافظت تاریخی حاققیندا معلومات اوچوندور.
مثلاً بیر نسخهده قدیم مالکین آدی، وقف قئیدی یا مالکیت موهورو وارسا، بو معلوماتلار اونون تاریخی مسیرینی آراشدیرماغا کؤمک ائده بیلر.
آنجاق بیر موهورون دیلی، تک باشینا نسخهنین هانسی اؤلکهده یازیلدیغینی اثبات ائتمیر.
590 ساحهسی ایسه بعضی کتابخانالارین محلی قئیدلر اوچون ایشلتدیگی ساحهدیر. بورادا «محلی» کتابخانانین هانسی شهر یا محلهده اولدوغو معنیسینا گلمیر؛ مؤسسهنین اؤز کاتالوگ قایدالارینا عائد اولان قئید دئمکدیر.
590، MARC 21-ین رسمی تعریف اولونموش عمومی ساحهلریندن دئییل. اونا گؤره هر کتابخانانین ایش اصوللارینی آیریجا یوخلاماق لازیمدیر.
بو درسدن هانسی نتیجهنی آلدیم؟
بوگونکی درس منیم اوچون یالنیز MARC 21-ین نومرهلرینی اؤیرنمک دئییلدی.
اساس مسئله بو ایدی کی، بیر الیازما حاققیندا توپلادیغیمیز معلوماتی نئجه منظم، یوخلانیلا بیلن و باشقا آراشدیرماچیلار اوچون فایدالی علمی قئیده چئویرە بیلریک؟
بیر کتابین عنوانینی اوخوماق باشقا شئیدیر؛ او عنوانین اثرین اساس آدی اولدوغونو اثبات ائتمک باشقا شئی.
بیر ورقین ایتدیگینی گؤرمک باشقا شئیدیر؛ اونون هانسی دفتره عائد اولدوغونو و متنـین هانسی قسمینین ایتدیگینی تعیین ائتمک باشقا شئی.
بیر شخصین آدینی الیازمادا گؤرمک ده اونون مؤلف، کاتب، مالک یا اثرین تقدیم اولوندوغو شخص اولدوغونو اثبات ائتمیر.
بو فرقلری قورومادان دقیق علمی کاتالوگ حاضیرلاماق ممکن دئییل.
MARC 21 بیزه معلوماتی هارادا ثبت ائتمهیی اؤیرهدیر. لاكين او معلوماتین دوغرو اولوب-اولمادیغینی تعیین ائتمک آراشدیرماچینین مسئولیتیدیر.
منیم بو درسدن چیخاردیغیم ان اؤنملی نتیجه بودور:
الیازمانی علمی شکلده کاتالوگلاشدیرماق اوچون اؤنجه اونو دقیق مشاهده ائتمهلی، متنینی و مادی خصوصیتلرینی آراشدیرمالی، معلوماتی دلیللرله یوخلامالی، سونرا مناسب استاندارد ساحهده ثبت ائتمهلیییک.
معلوم اولمایان معلوماتی اویدورماق، احتمالی قطعی حقیقت کیمی گؤسترمک و مؤلفله کاتبی بیر-بیرینه قاریشدیرماق علمی کاتالوگلاشدیرما اصوللارینا اویغون دئییل.
قدیم تورکجه الیازمالار اوزرینه داوام ائدن آراشدیرمالاریمیزدا بو اصوللاری عملده ایشلتمک، هم اؤز معلوماتلاریمیزی داها منظم ساخلاماغا، هم ده اونلاری کتابخانالار، آرشیولر و علمی مرکزلر اوچون فایدالی آراشدیرما نتیجهلرینه چئویرمهیه کؤمک ائدهجک.
انصافعلی هدایت
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار»
۵۵۱-جی بؤلوم — ۲۴-جو درس
۱۹ نوامبر ۲۰۲۶
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Bir Yazmayı Okumaktan Bilimsel Kataloglamaya: MARC 21 ile Tanışma
Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar
551. Bölüm – 24. Ders | 19 Kasım 2026
Bir el yazması eseri okumakla onu bilimsel olarak tanıtmak arasında önemli bir fark vardır. Yazmayı okuyan araştırmacı, metnin anlamını, yazarın amacını, müstensihin yazı özelliklerini ve eserin ortaya çıktığı tarihsel çevreyi anlamaya çalışır. Ancak elde edilen bilgilerin başka araştırmacılar tarafından da bulunabilmesi ve kullanılabilmesi için düzenli ve standart bir biçimde kaydedilmesi gerekir.
Bugün, “Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar” araştırmalarımızın 551. bölümünde ve yazma eserler üzerine mesleki eğitimimizin 24. dersinde bu konuyu ele aldık.
Dersimizin konusu MARC 21 idi.
Bir Yazmayı Okumak Neden Yeterli Değildir?
Eski Türkçe yazmalar üzerinde yaptığımız araştırmalarda defalarca gördük ki bir kitabın başlığı, yazarı, müstensihi, istinsah tarihi ve hatta içerdiği eserlerin sınırları her zaman açık değildir.
Bazı yazmaların ön sözünde bir başlık, sonunda ise başka bir başlık bulunur. Bazılarında yazarın adı şiirlerin içerisinde mahlas olarak geçer. Bazılarında müstensihin adı belirtilmiş olmasına rağmen eserin yazarı bilinmez.
Bu durumlarda araştırmacı yalnızca kitabın ilk sayfasına bakmakla yetinemez. Metni, ön sözü, hatimeyi, reddadeleri, varak numaralarını, forma yapısını ve diğer maddi izleri incelemelidir.
Ancak bu araştırmaların sonuçları kataloglarda nasıl gösterilmelidir?
MARC 21, bu soruya cevap vermek amacıyla kullanılan standartlardan biridir.
MARC 21 Nedir?
MARC, İngilizce Machine-Readable Cataloging ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçede “makine tarafından okunabilir kataloglama” anlamına gelir.
Bu sistem, kitaplar ve el yazmaları hakkındaki bilgilerin numaralandırılmış alanlarda kaydedilmesini sağlar.
Örneğin yazarın adı bir alanda, eserin başlığı başka bir alanda, fiziksel özellikleri ve mülkiyet geçmişi ise ayrı alanlarda gösterilebilir.
Bu düzenin yararı yalnızca bilgileri saklamak değildir. Standart kayıtlar, kütüphaneler arasında veri alışverişini, araştırmacıların tarama yapmasını ve farklı yazmaların karşılaştırılmasını kolaylaştırır.
Bugünkü dersimizde MARC 21'in bazı temel alanlarını uygulamalı örneklerle öğrenmeye çalıştık.
Başlık, Yazar ve Müstensih Birbirinden Farklıdır
Dersimizin en önemli konularından biri 245 alanıydı.
Bu alan, eserin başlığını ve kaynakta bulunan sorumluluk bildirimini kaydetmek için kullanılır.
Üç önemli alt alanı vardır:
245 $a — Eserin asıl başlığı.
245 $b — Başlığın devamı veya diğer başlık bilgileri.
245 $c — Sorumluluk bildirimi.
Bunu anlamak için “Divan-ı Fuzûlî” örneğini inceledik.
Bir yazmanın ilk varağında “Divan-ı Fuzûlî” yazıyorsa bu ifade, eserin başlığı olarak 245 $a alanına kaydedilebilir.
Başlıkta geçen “Fuzûlî” adını ayırarak yalnızca bir kişi adı olduğu için 245 $c alanına taşımak doğru değildir.
Ancak başlığın altında “Te'lîf-i Muhammed Fuzûlî” yazıyorsa bu ayrı bir sorumluluk bildirimidir ve 245 $c alanında gösterilebilir.
Burada önemli bir kural öğrendik: Kaynakta bulunan ifadeyi kendi isteğimize göre değiştirmemeliyiz.
Örneğin “Te'lîf-i Muhammed Fuzûlî” yazılmışsa bunu yalnızca “Author: Muhammad Fuzuli” biçimine dönüştürmek, kaynaktaki özgün ifadeyi değiştirebilir. Bilimsel kataloglamada kaynak ifadesinin korunması ve seçilen kurallara göre çevriyazısının yapılması önemlidir.
Yazarın standartlaştırılmış adı ise 100 alanına kaydedilebilir.
Bu iki kayıt gereksiz bir tekrar değildir. 100 alanı yazara göre arama yapılmasını kolaylaştırırken 245 $c alanı, kaynakta sorumluluğun nasıl ifade edildiğini gösterir.
Yazar ile müstensih arasındaki farkı da göz önünde bulundurmalıyız.
Yazar, eserin metnini meydana getiren kişidir. Müstensih ise elimizdeki yazma nüshayı istinsah eden, yani kopyalayan kişidir.
Bir eserin yazarını tanımamız, elimizdeki nüshanın da onun kendi eliyle yazıldığını göstermez.
Bir Eserin İki Farklı Başlığı Varsa Ne Yapmalıyız?
Dersimizde başka bir önemli konuyu da tartıştık.
Bir yazmanın ön sözünde “Aşkname”, hatimesinde ise “Sahibname” başlığının bulunduğunu varsaydık.
Böyle bir durumda hangi başlığı esas almalıyız?
İlk bakışta ön sözde bulunan başlığa öncelik vermek makul görünebilir. Ancak bir başlığın ön sözde bulunması, onun mutlaka asıl başlık olduğunu kanıtlamaz.
Araştırmacı, başlığın nasıl ifade edildiğini, gerçekten aynı esere ait olup olmadığını, başka başlık kaynaklarının bulunup bulunmadığını ve metnin yapısını incelemelidir.
Araştırmanın sonucunda “Aşkname” asıl başlık olarak seçilirse bu başlık 245 alanına, “Sahibname” ise 246 alanına kaydedilebilir.
246 alanı, eserin farklı başlıklarını göstermek ve bu başlıklarla arama yapılmasını kolaylaştırmak için kullanılır.
500 alanında da başlıkların ön sözde ve hatimede bulunduğu açıklanabilir.
Bu tartışmadan çıkardığımız sonuç şudur: Asıl başlığın belirlenmesi tahmine değil, kaynağın incelenmesine ve kataloglama kurallarına dayanmalıdır.
Bir Varak ile Bir Sayfa Aynı Şey Değildir
Dersimizin diğer önemli konusu, yazmaların fiziksel özelliklerinin tanımlanmasıydı.
Bir varağın iki yüzü vardır: recto ve verso.
Bu nedenle bir yazmadan dört varak eksilmişse genellikle sekiz sayfa yüzü kaybolmuş demektir.
Ancak varak kaybıyla varakların zarar görmesi birbirinden farklı durumlardır.
İki yazma üzerinde varsayımsal bir inceleme yaptık.
Birinci yazmanın dört varağı tamamen kaybolmuştu. İkinci yazmada ise hiçbir varak eksik değildi; ancak beş varağın kenarları sudan zarar görmüş, bazı kelimeler okunamaz duruma gelmişti.
Bu iki durum katalogda aynı biçimde gösterilemez.
300 alanı, yazmanın fiziksel kapsamını, varak sayısını ve boyutlarını belirtmek için kullanılır.
500 alanı ise eksik varaklar, su hasarı ve metindeki eksiklikler gibi özellikleri açıklamak için kullanılabilir.
Burada dikkat edilmesi gereken başka bir konu daha vardır.
Eğer 120 varak, elimizde mevcut olan varakların sayısıysa 300 alanında 120 varak kaydedilebilir. Ancak 120 varak eserin başlangıçtaki toplam sayısıysa ve bunlardan dördü kaybolmuşsa mevcut varakların sayısı yeniden belirlenmelidir.
Aynı şekilde su hasarı yalnızca bir varağın verso yüzünü etkilemişse bunu bütün varağın okunamaz olduğu şeklinde kaydetmek doğru değildir.
Bilgilerimiz ne kadar ayrıntılı ve doğru olursa katalog kayıtlarımız da o kadar yararlı olur.
Varak Kaybını Bilimsel Olarak Nasıl Belirleyebiliriz?
Bu uygulamanın benim için en önemli yönlerinden biri, varak kaybının hangi bilimsel kanıtlara dayanarak belirlenebileceği konusuydu.
Bir yazmada metnin aniden kesilmesi, varak kaybının işareti olabilir. Ancak bu durum tek başına yeterli değildir.
Öncelikle reddadeleri (catchwords) incelemeliyiz. Bir varağın sonunda bulunan kelime, sonraki varağın başlangıcıyla uyuşmuyorsa bunun nedenini araştırmalıyız.
Varak veya sayfa numaralarında boşluk bulunup bulunmadığına bakmalıyız.
Forma yapısını incelemeliyiz. Bir varak kesilerek çıkarılmışsa cildin iç kısmında onun kalıntısı bulunabilir. Bir bifolium, yani birbirine bağlı iki varaktan oluşan yaprak bütünü çıkarılmışsa iki varak birlikte kaybolmuş olabilir.
Metnin önceki ve sonraki bölümleri arasındaki anlam bütünlüğü bozulmuşsa bunu da dikkate almalıyız.
Başka nüshalar mevcutsa karşılaştırma yapmak, kaybolan metnin belirlenmesine yardımcı olabilir.
Ancak bu işaretlerin her biri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Örneğin reddadelerin uyuşmaması her zaman varak kaybının kesin kanıtı değildir. Müstensihin hatası veya varakların yer değiştirmesi de böyle bir duruma neden olabilir.
Bilimsel kataloglamada gözlem ile sonucu, kesin bilgi ile ihtimali birbirinden ayırmalıyız.
Minyatürler, Tablolar ve Yazmanın Diğer Özellikleri
Araştırmalarımız sırasında bazı yazmalarda minyatürler, astronomi tabloları, dairesel çizimler, hesap cetvelleri ve farklı şekillerle karşılaştık.
Bunlar yalnızca kitabı süsleyen unsurlar değildir. Bazı durumlarda eserin bilimsel içeriğinin temel parçalarını oluştururlar.
Bu özellikler, 300 alanının uygun alt alanlarında ve 500 gibi açıklama alanlarında kaydedilebilir.
Yazmanın boyutları, yazı alanının genişliği ve uzunluğu, sayfalardaki satır sayısı, mürekkep renkleri ve minyatürlerin bulunduğu yerler de bilimsel tanımlama açısından önemlidir.
Ancak bütün bu bilgileri tek bir alanda toplamak doğru değildir.
Her bilgi, katalogdaki işlevine uygun bir alanda kaydedilmelidir.
Mülkiyet Geçmişi ve Yerel Katalog Notları
Dersimizde 561 ve 590 alanları arasındaki farkı da öğrendik.
561 alanı, yazmanın mülkiyet ve muhafaza geçmişiyle ilgili bilgileri kaydetmek için kullanılır.
Örneğin bir nüshada eski sahibinin adı, vakıf kaydı veya mülkiyet mührü bulunuyorsa bu bilgiler yazmanın tarihsel yolculuğunu araştırmamıza yardımcı olabilir.
Ancak bir mührün üzerinde kullanılan dil, tek başına yazmanın hangi ülkede istinsah edildiğini kanıtlamaz.
590 alanı ise bazı kütüphanelerin yerel notlar için kullandığı bir alandır.
Burada “yerel” kelimesi, kütüphanenin bulunduğu şehir veya mahalle anlamına gelmez. Kurumun kendi kataloglama uygulamalarına özgü kayıtları ifade eder.
590, MARC 21'in genel kullanım için resmen tanımlanmış alanlarından biri değildir. Bu nedenle her kütüphanenin uygulamasını ayrıca incelemek gerekir.
Bu Dersten Hangi Sonuçları Çıkardım?
Bugünkü ders benim için yalnızca MARC 21 alanlarının numaralarını öğrenmekten ibaret değildi.
Asıl mesele, bir yazma hakkında topladığımız bilgileri nasıl düzenli, denetlenebilir ve başka araştırmacılar için yararlı bilimsel kayıtlara dönüştürebileceğimizdi.
Bir kitabın başlığını okumak başka bir şeydir; o başlığın eserin asıl adı olduğunu kanıtlamak başka bir şey.
Bir varağın eksildiğini görmek başka bir şeydir; onun hangi formaya ait olduğunu ve metnin hangi bölümünün kaybolduğunu belirlemek başka bir şey.
Bir kişinin adını yazmada görmek de onun yazar, müstensih, eski sahip veya eserin ithaf edildiği kişi olduğunu kanıtlamaz.
Bu ayrımları korumadan doğru ve güvenilir bir bilimsel katalog hazırlamak mümkün değildir.
MARC 21 bize bilgilerin nerede kaydedileceğini öğretir. Ancak bu bilgilerin doğruluğunu araştırmak ve değerlendirmek araştırmacının sorumluluğundadır.
Bu dersten çıkardığım en önemli sonuç şudur:
Bir el yazmasını bilimsel olarak kataloglamak için önce onu dikkatle gözlemlemeli, metnini ve maddi özelliklerini incelemeli, bilgileri kanıtlarla doğrulamalı ve ancak bundan sonra uygun standart alanlara kaydetmeliyiz.
Bilinmeyen bilgileri uydurmak, ihtimalleri kesin gerçekler gibi göstermek ve yazarla müstensihi birbirine karıştırmak bilimsel kataloglama ilkeleriyle bağdaşmaz.
Eski Türkçe yazmalar üzerinde sürdürdüğümüz araştırmalarda bu ilkeleri uygulamak, hem kendi araştırma verilerimizi daha düzenli biçimde saklamamıza hem de bunları kütüphaneler, arşivler ve bilimsel araştırma merkezleri için kullanılabilir sonuçlara dönüştürmemize yardımcı olacaktır.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
From Reading Manuscripts to Scholarly Cataloguing: An Introduction to MARC 21
Old Turkic Books Against Brain Engineering
Episode 551 — Lesson 24 | November 19, 2026
Reading a historical manuscript and describing it in a scholarly catalogue are two different undertakings. When examining a manuscript, a researcher seeks to understand its text, the author's intentions, the characteristics of the scribal hand, and the historical circumstances in which the work was produced. Yet these findings must also be recorded systematically if they are to remain accessible and useful to other researchers.
In the 551st episode of my ongoing research series, Old Turkic Books Against Brain Engineering, and the twenty-fourth lesson of my professional training in manuscript studies, I explored this distinction through an introduction to MARC 21.
The central question was straightforward: How can observations made during the close examination of a manuscript be transformed into reliable, structured catalogue records?
Why Reading a Manuscript Is Not Enough
My research into historical Turkic manuscripts has repeatedly demonstrated that a manuscript's title, author, scribe, date of copying, and even the boundaries of the works it contains are not always immediately apparent.
Some manuscripts present one title in the preface and another in the concluding section. In others, the author's name appears only as a poetic pen name within the text. Occasionally, the scribe identifies himself, while the author of the original composition remains unknown.
Under such circumstances, examining the opening page alone is insufficient. The researcher must consider the text as a whole, including its preface, concluding statements, catchwords, foliation, quire structure, and other physical evidence.
But how should the results of these investigations be represented in a catalogue?
MARC 21 provides one of the principal frameworks for organizing and exchanging such bibliographic information.
What Is MARC 21?
MARC stands for Machine-Readable Cataloging. It is a standardized format that allows bibliographic information to be represented in structured fields that computer systems can process.
Information concerning authorship, titles, physical characteristics, and ownership history can be recorded in distinct fields, each serving a particular function.
The value of this structure extends beyond the preservation of information. Standardized records facilitate data exchange between libraries, improve discovery, and support comparisons between manuscripts held in different collections.
During this lesson, I examined several MARC 21 fields through practical exercises based on situations frequently encountered in manuscript research.
Distinguishing Titles, Authors, and Scribes
One of the most important subjects was MARC field 245, which records the title statement and statement of responsibility.
Three subfields are particularly relevant:
245 $a — Title proper.
245 $b — Remainder of title, including other title information.
245 $c — Statement of responsibility.
To explore these distinctions, I considered the hypothetical example of a manuscript entitled Dīvān-i Fużūlī.
If the opening folio identifies the work as Dīvān-i Fużūlī, the complete expression may be recorded in subfield 245 $a.
It would be incorrect to remove the name Fużūlī from the title and place it in subfield $c merely because it identifies a person.
However, if the title is followed by a separate statement such as Taʾlīf-i Muḥammad Fużūlī (“Composed by Muhammad Fuzuli”), that statement may be recorded in 245 $c.
This exercise reinforced an essential principle: The wording of a source should not be arbitrarily altered during cataloguing.
Replacing the original expression Taʾlīf-i Muḥammad Fużūlī with the English phrase “Author: Muhammad Fuzuli” may communicate the general meaning, but it does not preserve the wording of the source. Scholarly cataloguing requires attention to the original statement and its representation through an appropriate transliteration system.
The author's authorized name may also appear in field 100.
These two entries do not constitute unnecessary duplication. Field 100 provides a standardized access point for identifying and retrieving works associated with an author, whereas 245 $c represents the statement of responsibility found in the source.
It is equally important to distinguish an author from a scribe.
The author is responsible for composing the work. The scribe is responsible for copying a particular manuscript witness.
Knowing the identity of the author does not establish that the surviving manuscript was written in the author's own hand.
What Happens When a Manuscript Has Two Titles?
Another exercise concerned a manuscript with two different titles.
Suppose the preface identifies a work as ʿIshqnāmah (“Book of Love”), while its concluding section gives the title Ṣāḥibnāmah.
Which title should be treated as the principal title?
At first, the title appearing in the preface may seem the natural choice. However, its position alone does not necessarily establish its authority.
The researcher must examine how each title is expressed, whether both refer to the same work, whether additional title sources exist, and how the titles relate to the structure of the text.
If the evidence and applicable cataloguing rules support selecting ʿIshqnāmah as the title proper, it may be recorded in field 245, while Ṣāḥibnāmah may be recorded as a variant title in field 246.
Field 246 makes it possible for readers searching under an alternative title to discover the same work.
A note in field 500 may additionally explain that the two titles appear in different parts of the manuscript.
The broader lesson is that the selection of a principal title must be based on evidence and cataloguing principles rather than assumption.
A Folio Is Not the Same as a Page
Another important aspect of the lesson concerned the physical description of manuscripts.
A folio, or leaf, has two sides: recto and verso.
Consequently, the loss of four leaves normally represents the loss of eight page surfaces.
However, missing leaves and damaged leaves are fundamentally different conditions.
In one exercise, I considered two hypothetical manuscripts.
The first had four leaves missing entirely. The second had no missing leaves, but the edges of five leaves had suffered water damage, making some words illegible.
These conditions should not be described identically.
MARC field 300 records physical extent and dimensions, among other physical characteristics.
Field 500 may be used to provide explanatory notes concerning missing leaves, water damage, and textual losses.
An important distinction concerns the number of surviving leaves.
If a manuscript is described as containing 120 leaves and that number refers to the leaves currently present, the extent may be recorded as 120 leaves.
If, however, 120 represents the original number and four leaves are missing, the number of surviving leaves must be established separately.
Precision is equally important when describing damage.
If water damage affects only the verso of a particular folio, the catalogue should not imply that both sides are illegible.
The more accurately a condition is described, the more useful the catalogue becomes.
How Can Missing Leaves Be Identified Scientifically?
For me, one of the most valuable parts of this exercise was examining the evidence required to establish the loss of leaves.
A sudden interruption in a manuscript's text may indicate missing material, but textual discontinuity alone is not conclusive.
Catchwords can provide important evidence. If the word written at the end of one leaf does not correspond to the beginning of the next, the reason should be investigated.
Foliation and pagination may reveal gaps in the numbering sequence.
Quire structure offers another line of inquiry. If a leaf has been cut away, a stub may remain near the binding. If an entire bifolium has been removed, two connected leaves may have disappeared together.
Disruptions in syntax, narrative continuity, or the progression of an argument may also suggest textual loss.
Where other manuscript witnesses survive, comparison may help identify the missing passage and clarify the extent of the loss.
Nevertheless, each indication must be evaluated independently.
A mismatch between catchwords, for example, does not always prove that a leaf is missing. It may result from a scribal error or the displacement of leaves.
Scholarly cataloguing requires a clear distinction between observation and interpretation, and between established facts and reasonable hypotheses.
Miniatures, Tables, and Other Physical Features
My manuscript research has also involved works containing miniatures, astronomical tables, circular diagrams, numerical charts, and other visual material.
Such elements are not necessarily decorative. In some manuscripts, they are integral to the intellectual content of the work.
These features may be recorded using appropriate elements of field 300 and explanatory notes in field 500.
The manuscript's dimensions, written area, number of lines per page, ink colors, and the location of illustrations may all contribute to a useful scholarly description.
However, not every observation belongs in the same field.
The purpose of structured cataloguing is to record information according to its function, allowing researchers to retrieve and interpret it efficiently.
Ownership History and Local Notes
The lesson also introduced the distinction between fields 561 and 590.
Field 561 records ownership and custodial history.
Ownership inscriptions, waqf statements, seals, and other marks may provide evidence of a manuscript's historical circulation.
However, the language appearing on a seal does not, by itself, establish where the manuscript was copied.
Field 590 is used by some institutions for local notes.
Here, “local” does not refer to the geographical location of a library. Rather, it refers to information or cataloguing practices specific to an institution or its holdings.
Field 590 is not a generally defined MARC 21 field. Its use depends on local institutional conventions.
Researchers and cataloguers must therefore distinguish between standardized MARC fields and locally defined practices.
What Did I Learn from This Lesson?
For me, this lesson was not simply an exercise in memorizing MARC field numbers.
The more important question was how to transform information gathered through direct manuscript examination into structured, verifiable records that other researchers can use.
Reading a title is one thing; establishing that it is the title proper is another.
Recognizing that a leaf is missing is one thing; determining its position within a quire and identifying the missing text is another.
Likewise, encountering a person's name in a manuscript does not automatically establish whether that person was the author, scribe, owner, patron, or dedicatee.
Without maintaining these distinctions, a reliable scholarly catalogue cannot be produced.
MARC 21 provides a framework for deciding where information should be recorded. Determining whether that information is accurate remains the responsibility of the researcher.
The most important principle I take from this lesson is therefore the following:
Before cataloguing a historical manuscript, we must examine it carefully, investigate its textual and material characteristics, verify our observations against the available evidence, and only then record our findings in the appropriate standardized fields.
Unknown information should not be invented. Hypotheses should not be presented as established facts. Authors and scribes should not be confused.
As I continue my research into historical Turkic manuscripts, applying these principles will help me organize my findings more systematically and transform them into records that may be useful to libraries, archives, research institutions, and scholars working across different manuscript traditions.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
من قراءة المخطوطات إلى الفهرسة العلمية: مدخل إلى معيار MARC 21
الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول
الحلقة 551 — الدرس الرابع والعشرون | 19 نوفمبر 2026
ثمة فرق جوهري بين قراءة مخطوط تاريخي وبين وصفه وصفًا علميًا في فهرس متخصص. فعندما أقرأ مخطوطًا، أحاول فهم نصه ومقاصد مؤلفه، والتعرف إلى خصائص خط الناسخ، والظروف التاريخية والثقافية التي نشأ فيها العمل. غير أن هذه المعرفة، مهما بلغت دقتها، تظل محدودة الفائدة للباحثين الآخرين إذا لم تُسجَّل بطريقة منظمة تتيح العثور عليها والتحقق منها والاستفادة منها.
في الحلقة الحادية والخمسين بعد الخمسمائة من سلسلتي البحثية «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول»، وفي الدرس الرابع والعشرين من دراستي المهنية لعلم المخطوطات، تناولت موضوعًا يرتبط مباشرة بهذه المسألة، وهو معيار MARC 21.
وكان السؤال الذي انطلقت منه بسيطًا في ظاهره، لكنه بالغ الأهمية في تطبيقاته: كيف يمكن تحويل الملاحظات التي نجمعها أثناء القراءة المباشرة للمخطوطات إلى بيانات فهرسية علمية منظمة وموثوقة؟
لماذا لا تكفي قراءة المخطوط وحدها؟
أظهرت لي دراساتي للمخطوطات التركية التاريخية، مرة بعد أخرى، أن عنوان الكتاب واسم مؤلفه وناسخه وتاريخ نسخه، بل وحدود النصوص التي يضمها، ليست دائمًا واضحة.
فبعض المخطوطات يحمل عنوانًا في مقدمته وعنوانًا آخر في خاتمته. وفي بعضها لا يظهر اسم المؤلف إلا داخل الأبيات الشعرية، من خلال تخلّصه الشعري. وقد نجد اسم الناسخ مثبتًا بوضوح، بينما تظل هوية مؤلف النص الأصلي مجهولة.
في مثل هذه الحالات لا يستطيع الباحث الاكتفاء بالنظر إلى الورقة الأولى. بل يحتاج إلى فحص النص ومقدمته وخاتمته، والتعقيبات وأرقام الأوراق، وبنية الملازم، وغير ذلك من الأدلة المادية.
لكن كيف ينبغي تسجيل نتائج هذه الفحوص في الفهارس؟
هنا تظهر أهمية MARC 21 بوصفه أحد الأطر المعيارية الأساسية لتنظيم البيانات الببليوغرافية وتبادلها.
ما معيار MARC 21؟
كلمة MARC اختصار للعبارة الإنجليزية Machine-Readable Cataloging، أي «الفهرسة المقروءة آليًا».
وهو صيغة معيارية تسمح بتسجيل المعلومات الببليوغرافية في حقول محددة تستطيع الأنظمة الحاسوبية معالجتها.
فيمكن تسجيل اسم المؤلف في حقل، وعنوان العمل في حقل آخر، ووصفه المادي وتاريخ ملكيته في حقول مستقلة.
ولا تقتصر أهمية هذا التنظيم على حفظ المعلومات، بل تمتد إلى تسهيل تبادل التسجيلات بين المكتبات، وتحسين إمكانات البحث والاسترجاع، والمساعدة في المقارنة بين المخطوطات المحفوظة في مجموعات مختلفة.
وخلال هذا الدرس تناولت عددًا من حقول MARC 21 من خلال تمارين تطبيقية مستمدة من المشكلات التي نواجهها أثناء دراسة المخطوطات.
التمييز بين عنوان العمل ومؤلفه وناسخه
كان الحقل 245 من أهم الموضوعات التي تناولناها.
ويُستخدم هذا الحقل لتسجيل بيان العنوان وبيان المسؤولية.
ومن أهم حقوله الفرعية:
245 $a — العنوان الأساسي للعمل.
245 $b — بقية العنوان أو المعلومات الأخرى المتعلقة به.
245 $c — بيان المسؤولية.
ولتوضيح هذه الفروق، تناولت مثالًا افتراضيًا لمخطوط يحمل عنوان «ديوان فضولي».
إذا وردت عبارة «ديوان فضولي» في الورقة الأولى بوصفها عنوانًا للعمل، فيمكن تسجيل العبارة كاملة في الحقل الفرعي 245 $a.
ولا يصح فصل اسم «فضولي» عن العنوان ونقله إلى الحقل $c لمجرد أنه اسم شخص.
أما إذا وردت تحت العنوان عبارة مستقلة مثل «تأليف محمد فضولي»، فيمكن تسجيلها في الحقل 245 $c بوصفها بيانًا للمسؤولية.
وقد تعلمت من هذا التمرين قاعدة مهمة:
ينبغي ألا نغيّر صياغة المصدر الأصلية وفقًا لاجتهادنا الشخصي أثناء الفهرسة.
فاستبدال عبارة «تأليف محمد فضولي» بعبارة إنجليزية مثل «Author: Muhammad Fuzuli» قد ينقل المعنى العام، لكنه لا يحافظ على الصياغة التي وردت في المخطوط.
وتقتضي الفهرسة العلمية مراعاة العبارة الأصلية وتمثيلها وفق قواعد النقل الحرفي أو الوصف المعتمدة.
أما الاسم المقنن للمؤلف فيمكن تسجيله في الحقل 100.
ولا يمثل ذلك تكرارًا بلا فائدة؛ فالحقل 100 يوفر نقطة إتاحة معيارية تساعد على البحث عن أعمال المؤلف، بينما يحافظ الحقل 245 $c على بيان المسؤولية كما ورد في المصدر.
ومن الضروري أيضًا التمييز بين المؤلف والناسخ.
فالمؤلف هو الشخص الذي أنشأ النص، أما الناسخ فهو الذي نقل النص إلى النسخة المخطوطة التي وصلت إلينا.
ومعرفتنا بمؤلف العمل لا تعني أن النسخة الموجودة بين أيدينا قد كُتبت بخطه.
ماذا نفعل عندما يحمل المخطوط عنوانين مختلفين؟
ناقشنا في أحد التمارين حالة مخطوط افتراضي ورد في مقدمته عنوان «عشقنامه»، بينما ظهر في خاتمته عنوان «صاحبنامه».
فأي العنوانين ينبغي اعتماده عنوانًا أساسيًا؟
قد يبدو اختيار العنوان الوارد في المقدمة أمرًا منطقيًا للوهلة الأولى. غير أن وجود العنوان في المقدمة لا يكفي وحده لإثبات أنه العنوان المعتمد للعمل.
يجب على الباحث أن يفحص طريقة ورود كل عنوان، ويتحقق من أن العنوانين يشيران إلى العمل نفسه، وينظر في مصادر العنوان الأخرى وبنية النص.
فإذا دعمت الأدلة وقواعد الفهرسة اختيار «عشقنامه» عنوانًا أساسيًا، أمكن تسجيله في الحقل 245، وتسجيل «صاحبنامه» في الحقل 246 بوصفه عنوانًا مغايرًا.
وتكمن فائدة الحقل 246 في تمكين الباحثين من الوصول إلى العمل حتى عندما يبحثون عنه بعنوان آخر.
كما يمكن استخدام الحقل 500 لإضافة ملاحظة توضح أن العنوان الأول ورد في المقدمة والثاني في الخاتمة.
والقاعدة التي خرجت بها من هذا النقاش هي:
اختيار العنوان الأساسي يجب أن يستند إلى الأدلة وقواعد الفهرسة، لا إلى الافتراض أو الانطباع الأول.
الورقة ليست هي الصفحة
تناولنا أيضًا موضوعًا أساسيًا في الوصف المادي للمخطوطات، وهو الفرق بين الورقة والصفحة.
فالورقة الواحدة لها وجهان:
Recto، وهو وجه الورقة الأول.
Verso، وهو وجهها الثاني.
وبناءً على ذلك، فإن فقدان أربع أوراق يعني عادة فقدان ثمانية أوجه من النص.
لكن فقدان الأوراق يختلف عن تعرضها للتلف.
في أحد التمارين افترضنا وجود مخطوطين.
فقد المخطوط الأول أربع أوراق كاملة، بينما لم يفقد المخطوط الثاني أي ورقة، إلا أن أطراف خمس أوراق فيه تعرضت للتلف بسبب الماء، فأصبحت بعض الكلمات غير مقروءة.
لا ينبغي وصف هاتين الحالتين بالطريقة نفسها.
يُستخدم الحقل 300 لتسجيل الامتداد المادي للمخطوط وأبعاده وغير ذلك من خصائصه المادية.
أما الحقل 500 فيمكن استخدامه لتوضيح فقدان الأوراق أو التلف المائي أو النقص في النص.
وهنا ينبغي الانتباه إلى مسألة أخرى.
إذا قيل إن المخطوط يتكون من 120 ورقة، وكان المقصود هو عدد الأوراق الموجودة فعلًا، فيمكن تسجيل هذا العدد في الحقل 300.
أما إذا كان العدد 120 يشير إلى العدد الأصلي للأوراق، وقد فُقدت أربع منها، فيجب تحديد عدد الأوراق الباقية قبل تسجيل الامتداد المادي.
وتزداد أهمية الدقة عندما يتعلق الأمر بالتلف.
فإذا أصاب الماء الوجه الثاني من ورقة معينة، فلا يصح أن توحي الملاحظة الفهرسية بأن وجهي الورقة كليهما غير مقروءين.
وكلما كان وصفنا أكثر تحديدًا، ازدادت قيمة التسجيلات الفهرسية للباحثين.
كيف نثبت فقدان الأوراق علميًا؟
كان البحث عن الأدلة التي تسمح بإثبات فقدان الأوراق من أكثر أجزاء هذا الدرس أهمية بالنسبة إليّ.
فقد يشير الانقطاع المفاجئ في النص إلى وجود أوراق مفقودة، لكن هذا الانقطاع لا يكفي وحده لإثبات الفقد.
ينبغي أولًا فحص التعقيبات، أي الكلمات التي يكتبها الناسخ عادة في نهاية الورقة لتشير إلى بداية الورقة التالية.
فإذا لم تتطابق التعقيبة مع بداية الورقة التالية، وجب البحث عن سبب ذلك.
كما ينبغي فحص ترقيم الأوراق والصفحات لمعرفة ما إذا كانت هناك فجوات في التسلسل.
وتوفر بنية الملازم دليلًا آخر.
فإذا اقتُطعت ورقة من المخطوط، فقد يبقى أثرها عند موضع التجليد. وإذا أُزيلت ورقة مزدوجة كاملة (bifolium)، فقد تختفي ورقتان متصلتان معًا.
وقد يدل انقطاع الجملة أو اختلال التسلسل السردي أو توقف الحجة العلمية بصورة مفاجئة على فقدان جزء من النص.
وإذا كانت هناك نسخ أخرى من العمل، فإن المقابلة بينها قد تساعد في تحديد النص المفقود وحجم النقص.
ومع ذلك، يجب تقييم كل قرينة على حدة.
فعدم تطابق التعقيبة مع بداية الورقة التالية لا يثبت دائمًا فقدان ورقة؛ إذ قد يكون نتيجة خطأ من الناسخ أو انتقال بعض الأوراق من مواضعها الأصلية.
وتقتضي الفهرسة العلمية التمييز الواضح بين الملاحظة والاستنتاج، وبين الحقيقة المثبتة والفرضية المحتملة.
المنمنمات والجداول والخصائص المادية الأخرى
خلال أبحاثي في المخطوطات، صادفت أعمالًا تحتوي على منمنمات وجداول فلكية ورسوم دائرية وجداول حسابية وأشكال توضيحية مختلفة.
ولا يمكن اعتبار هذه العناصر مجرد زخارف في جميع الحالات؛ فقد تشكل جزءًا أساسيًا من المحتوى العلمي للعمل.
ويمكن تسجيل هذه الخصائص باستخدام العناصر المناسبة من الحقل 300، وإضافة تفاصيل أخرى في ملاحظات الحقل 500.
كما أن أبعاد المخطوط، ومساحة الكتابة، وعدد الأسطر في الصفحة، وألوان الأحبار، ومواضع الرسوم والمنمنمات، كلها معلومات قد تكون ضرورية للوصف العلمي.
غير أن جمع جميع هذه البيانات في حقل واحد ليس منهجًا صحيحًا.
فلكل نوع من المعلومات وظيفة ينبغي مراعاتها عند اختيار الحقل المناسب.
تاريخ الملكية والملاحظات المحلية
تعلمنا كذلك الفرق بين الحقلين 561 و590.
يُستخدم الحقل 561 لتسجيل تاريخ الملكية والحيازة والحفظ.
فقد تساعد أسماء المالكين السابقين، وعبارات الوقف، والأختام، وغيرها من العلامات، على تتبع انتقال المخطوط بين الأشخاص والمؤسسات والأماكن.
لكن اللغة المستخدمة في ختم معين لا تكفي وحدها لإثبات البلد الذي نُسخ فيه المخطوط.
أما الحقل 590 فتستخدمه بعض المكتبات لتسجيل الملاحظات المحلية.
ولا تعني كلمة «محلية» هنا المدينة أو الحي الذي تقع فيه المكتبة، وإنما تشير إلى البيانات والممارسات الخاصة بالمؤسسة أو بمجموعتها.
والحقل 590 ليس من الحقول العامة المعرّفة رسميًا في MARC 21، ولذلك يختلف استخدامه باختلاف السياسات المحلية للمكتبات.
ومن ثم يجب على الباحث أو المفهرس التمييز بين الحقول المعيارية العامة والممارسات التي تعتمدها مؤسسة بعينها.
ماذا تعلمت من هذا الدرس؟
لم يكن هذا الدرس بالنسبة إليّ مجرد محاولة لحفظ أرقام حقول MARC 21.
كانت المسألة الأهم هي معرفة كيفية تحويل المعلومات التي نجمعها أثناء الفحص المباشر للمخطوطات إلى تسجيلات منظمة وقابلة للتحقق، يستطيع الباحثون الآخرون الاستفادة منها.
فقراءة عنوان في المخطوط شيء، وإثبات أنه العنوان الأساسي للعمل شيء آخر.
وملاحظة فقدان ورقة شيء، وتحديد موضعها داخل الملزمة ومعرفة الجزء المفقود من النص شيء آخر.
كذلك فإن العثور على اسم شخص داخل المخطوط لا يثبت تلقائيًا أنه المؤلف أو الناسخ أو المالك أو الشخص الذي أُهدي إليه العمل.
ومن دون المحافظة على هذه الفروق لا يمكن إعداد فهرس علمي موثوق.
يوفر MARC 21 إطارًا يحدد موضع تسجيل المعلومات، لكن مسؤولية التحقق من صحتها تبقى على عاتق الباحث.
ولهذا فإن أهم مبدأ خرجت به من هذا الدرس هو:
قبل فهرسة أي مخطوط تاريخي، ينبغي فحصه بدقة، ودراسة نصه وخصائصه المادية، والتحقق من الملاحظات بالأدلة المتاحة، ثم تسجيل النتائج في الحقول المعيارية المناسبة.
لا يجوز اختلاق المعلومات المجهولة، ولا تقديم الفرضيات بوصفها حقائق ثابتة، ولا الخلط بين المؤلف والناسخ.
وأرى أن تطبيق هذه المبادئ في أبحاثي المستمرة حول المخطوطات التركية التاريخية سيساعدني على تنظيم نتائجي بصورة أكثر منهجية، وتحويلها إلى بيانات علمية يمكن أن تستفيد منها المكتبات والأرشيفات ومراكز البحوث والباحثون المهتمون بتاريخ المخطوطات وانتقال المعرفة بين الثقافات.
إنصاف علي هدايت
الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول
الحلقة 551 — الدرس الرابع والعشرون
19 نوفمبر 2026
No comments:
Post a Comment