بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 550
بو مقاله نی ای.آی اشاغاداکی دیللره ترجومه ادیب:
تورکجه
Türkçe
In English
و
عربجه
نصرالدین خوجه حکایتلری الیازماسینین کودیکولوژیک، پالئوقرافیک و متنشوناسلیق باخیمیندان آراشدیریلماسی
فرانسا میلّی کیتابخاناسی، Türk 229
«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» — ۵۵۰-جی بؤلوم
آراشدیرما تاریخی: ۱۸ نووامبر ۲۰۲۶
خلاصه
بو مقاله فرانسا میلّی کیتابخاناسیندا ساخنان و Türk 229 ایشارهسی ایله تانینان نصرالدین خوجه حکایتلری الیازماسینین کودیکولوژیک، پالئوقرافیک، فیلولوژیک و متنشوناسلیق باخیمیندان ایلکین آراشدیریلماسینا حصر اولونموشدور.
آراشدیرما الیازمانین رنگسیز رقملی سورتی اساسینـدا آپاریلمیش، متن مستقیم اوخونموش، ورقلرین آردیجیللیغی، تعقیبهلر، خط خصوصیتلری، حکایتلرین قورولوشو و ممکن کاتب خطالاری یوخلانمیشدیر.
آراشدیرمانین اساس مسئلهلریندن ایکیسی ۷v–۸r و ۱۱v–۱۲r ورقلری آراسینداکی متن آردیجیللیگیدیر. بیرینجی کئچیدده تعقیبه ایله سونراکی ورقین باشلانغیجی آراسیندا اویغونسوزلوق گؤرونور. ایکینجی کئچیدده ایسه «قاز» و «اؤردک» سؤزلرینین ائینی حکایتده ایشلنمهسی دیققتی جلب ائدیر.
بو مشاهدهلر الیازمانین متن تاریخی، کاتب عادتلری و نسخهلر آراسیندا ممکن علاقهلر باخیمیندان اهمیّت داشیییر.
آچار سؤزلر: نصرالدین خوجه، تورکجه الیازما، کودیکولوژیا، پالئوقرافیا، متنشوناسلیق، تعقیبه، نَسخ خطی، حکایت، لطیفه، نسخه مقابلهسی.
۱. گیریش
نصرالدین خوجه حکایتلری تورک دیللی خالقلارین شفاهی و یازیلی ادبیات تاریخینـدا اؤنملی یئر توتور.
بو حکایتلر یالنیز گولدورمک مقصدی ایله یارانمیش متنلر دئییلدیر. اونلار اینسان داورانیشلاری، گوندلیک حیات، اجتماعی مناسبتلر، دیل و دوشونجه تاریخینی اؤیرنمک اوچون ده اهمیّتلی منبعلردیر.
بیر حکایتین قورولوشو، اونون قهرمانلاری، ایشلنن سؤزلر، دیالوگلار و گولوشون یارانما اوصولو، متنـین یاراندیغی و یاییلدیغی محیط حاققیندا بیلگی وئره بیلر.
بونونلا برابر، نصرالدین خوجه آدینا باغلانان بوتون حکایتلرین تاریخی بیر شخصین حیاتینا عاید اولدوغونو قبول ائتمک علمی باخیمدان دوغرو اولماز.
بیر چوخ حکایتلر مختلف دؤورلرده یارانمیش، دیلدن دیله کئچمیش و سونرادان نصرالدین خوجه آدی اطرافیندا توپلانمیش اولا بیلر.
بونا گؤره ده نصرالدین خوجه ادبیاتینی آراشدیرارکن تاریخی شخصیت، ادبی قهرمان و حکایت روایتی آراسینداکی فرقلر نظره آلینمالیدیر.
حاضر آراشدیرمانین مقصدی حکایتلری یالنیز ادبی متن کیمی اوخوماق دئییل، اونلاری داشییان الیازمانین اؤزونو ده علمی آراشدیرما موضوعوسونا چئویرمکدیر.
۲. آراشدیرمانین منبعی و محدودیتلری
آراشدیریلان نسخه فرانسا میلّی کیتابخاناسینین Türk 229 ایشارهسی ایله تانینان الیازماسیدیر.
رقملی سورته کیتابین اؤزونه عاید اولمایان، سونرادان علاوه ائدیلمیش فرانسیزجا صفحهلر ده داخیلدیر.
بو سببدن PDF صفحه نومرهلری ایله الیازمانین ورق نومرهلرینی بیر-بیرینه قاریشدیرماماق لازیمدیر.
متن الیازمانین ۱v ورقینده باشلانیر و ۱۸r ورقینده تاماملانیر.
آراشدیرما زمانی اصلی الیازما الده اولمادیغی اوچون بیر سیرا فیزیکی خصوصیتلری تعیین ائتمک ممکن اولمامیشدیر.
بونلارا کاغذین حقیقی رنگی، قالینلیغی، سو نیشانلاری، مرکب رنگی، جلدین قورولوشو، دفترلرین باغلانماسی و الیازمانین دقیق اؤلچولری داخیلدیر.
بو محدودیتلر الیازمانین کودیکولوژیک آراشدیریلماسینی چتینلشدیرسه ده، متنـین صفحهلرده یئرلشمهسی، سطر قورولوشو، تعقیبهلر و بعضی یازی خصوصیتلرینی اؤیرنمگه مانع اولمامیشدیر.
۳. الیازمانین مقدمهسی و اثرین قورولوشو
الیازما عربجا حمد و صلوات ایله باشلانیر:
«الحمد لله والصلاة على نبيه، أما بعد»
بوندان سونرا نصرالدین خوجهنین حکایتلرینین توپلانماسی و بئش بابا بؤلونمهسی حاققیندا معلومات وئریلیـر.
مقدمهده بابلارین موضوعولاری بئله گؤستریلیـر:
بیرینجی باب خوجهنین اؤزونه عاید حکایتلر؛ ایکینجی باب خوجهنین عیالی ایله باغلی حکایتلر؛ اوچونجو باب اوغلو ایله باغلی حکایتلر؛ دؤردونجو باب ائشگی ایله باغلی حکایتلر؛ بئشینجی باب ایسه اوخونوشو هله قطعی اولمایان «عمادی» کلمهسی ایله باغلی حکایتلردن عبارتدیر.
بئشینجی بابین آدینین دقیق اوخونوشو علاوه پالئوقرافیک یوخلاما طلب ائدیر.
مقدمهده «جمع ائدیب» معناسینی داشییان عبارتین اولماسی اثرین توپلانمیش حکایتلردن ترتیب ائدیلدیگینی گؤستریر.
لاکن بو عبارتین اؤزو متنـین باشقا بیر دیلدن ترجمه اولوندوغونو ثابت ائتمیر.
اثرین ترجمه، تالیف یا مختلف منبعلردن توپلانمیش مجموعه اولدوغونو تعیین ائتمک اوچون باشقا نسخهلرله مقابله آپاریلمالیدیر.
۴. صفحه ترتیبـی و یازی ساحهسی
الیازمانین صفحهلرینده سطرلر آراسیندا نسبتاً گئنیش، سؤزلر آراسیندا ایسه بعضاً دار بوشلوقلار مشاهده اولونور.
بعضی سؤزلر سطر سونوندا بؤلونور و آردی سونراکی سطرده یازیلیر.
بیرینجی ورقلرده کاغذین اوزرینه مرکبسیز آلتله باسیلاراق یارادیلمیش موازی خطلر گؤرونور.
بو خطلرین سطرلرین یئرینی و اوجالیغینی تعیین ائتمک اوچون چکیلمیش اولماسی ممکندیر.
کودیکولوژیادا بو جور ایزلر قورو آلتله خط چکمه، یعنی drypoint ruling ایله علاقهلندیریله بیلر.
لاکن بونلاری کاغذین ایستهحصال زمانی یارانان سو نیشانی ایله ائینیلشدیرمک دوغرو دئییلدیر.
بعضی سطرلرده یازی اوفوقی خط اوزرینـده تام دوز گئتمیر؛ سطرین اورتاسی یوخاریا قالخاراق ضعیف قؤوس یارادیر.
بو خصوصیت کاتبین سطر نizamی و قلمه حاکم اولما اوصولونو آراشدیرماق اوچون دیققت چکیر.
۵. الیازمادا مهرلر و مالکیت ایزلری
آراشدیرما زمانی الیازمادا دؤرد مهر ایزی مشاهده ائدیلمیشدیر.
بونلاردان اوچو فرانسیز کتابخانا یا مؤسسه مهرلرینه بنزهییر. بیر مهر ایسه عرب حروفلری ایله یازیلمیش و ممکن شخصی مالکیت مهرینی خاطیرلادیر.
فرانسیز مهرلریندن ایکیسی الیازمانین باشلانغیج و سون صفحهلرینده ائینی تیپده گؤرونور.
۱۸v ورقینده ایسه باشقا شکللی بیر مهر مشاهده اولونور.
بو فرقلر الیازمانین مختلف مؤسسهلرده ساخلامیش اولماسی احتمالینی یارادیر.
لاکن ائینی مؤسسهنین مختلف دؤورلرده یا مختلف شعبهلرده آیری مهرلردن استفاده ائتمهسی ده ممکندیر.
بونا گؤره، یالنیز مهرلرین فرقلینه اساسلاناراق الیازمانین ایکی آیری کتابخانا آراسیندا کئچدیگینی ادعا ائتمک اولماز.
مهرلرین دقیق اوخونوشو، تاریخی و مؤسسهلرله علاقهسی علاوه آراشدیرما طلب ائدیر.
۶. الیازمانین سونلوغو و ختم علامتلری
الیازمانین ۱۸r ورقینده سون حکایت تاماملانیر.
سون سطرلرده یازی ساحهسی تدریجاً دارالیر و صفحهنین آشاغی حیصهسینده مثلثه بنزهر بیر ترتیب یارانیر.
بوندان علاوه، «م» حرفینه بنزهیەن ختم علامتلری بئش، دؤرد، اوچ، ایکی و بیر ترتیبـی ایله یئرلشدیریلمیشدیر.
بو تزئینی ترتیب متنـین تاماملانماسینی بصری اولاراق گؤستره بیلر.
لاکن بو علامتلری کاتبین آدی، تاریخ یا مخصوص کتابت مکتبی حاققیندا مستقیم دلیل کیمی قبول ائتمک ممکن دئییلدیر.
الیازمانین سونوندا نسخهنین دقیق کتابت تاریخینی و کاتبین آدینی گؤسترن آشکار بیر قید تعیین ائدیلمهمیشدیر.
۷. پالئوقرافیک خصوصیتلر
الیازمانین مختلف ورقلرینده حروفون قورولوشو مقابله ائدیلمیشدیر.
۷.۱. سین و شین
سین و شین حروفونون دیشلری اکثر مشاهده اولونان نومونهلرده آیدین و ایتی شکلده یازیلمیشدیر.
آراشدیریلان صفحهلرده دیشسیز و اوزون چکیلمیش سین و شین فورمالارینا راست گلینمهمیشدیر.
بو خصوصیت کاتبین یازی عادتینین اؤنملی علامتلریندن بیری اولا بیلر.
۷.۲. الیف
الیفلرین چوخو شاقولی و اوزون یازیلمیشدیر.
بعضی نومونهلرده سولا دوغرو ضعیف مئیل مشاهده اولونور.
آراشدیرما زمانی گؤرولن الیفلرین تخمیناً دوخسان فایزینین شاقولی اولدوغو بصری اولاراق قیمتلندیریلمیشدیر.
بو رقم دقیق ساییم نتیجهسی اولمادیغی اوچون آماری معلومات کیمی قبول ائدیلمهملیدیر.
۷.۳. قاف
قاف حرفینین سون فورمالاریندا مخصوص دؤیونلو باش و بعضاً قؤوسو تاماملانمایان قویروق مشاهده اولونور.
بو فورما الیازمانین باشلانغیج، اورتا و سون حیصهلرینده تکرارلانیر.
قافین بیتیشیک فورمالاریندا دا بنزهر خصوصیتلر گؤرونور.
۷.۴. میم
میم حرفینین سون فورماسی بیر نئچه شکلده یازیلمیشدیر.
بعضی نومونهلرده باش حیصهسی گیرده و قویروغو دوزدور.
باشقا نومونهلرده قویروق ساغا دوغرو قؤوس آلاراق حرکت ائدیر.
بعضی میملر ایسه سطر خطی اوزرینـده اوزانیر.
بو فرقلرین ائینی صفحهده و حتی ائینی سطرده مشاهده اولونماسی، اونلارین ضروراً مختلف کاتبلره عاید اولدوغونو گؤسترمیر.
۷.۵. نون و ی
نون حرفینین سون فورمالاریندا قؤوس بعضاً تاماملانمیر و حرف سطر خطی اوزرینـده اوزانیر.
نونون نقطهسی بعضاً حرفین آغزینا یاخین، بعضاً داها یوخاریدا یئرلشیر.
ی حرفی ده سؤزون یئرینه گؤره قیسالیر، اوزانیر یا آشاغیا دوغرو حرکت ائدیر.
خصوصیله سطر سونلارینـدا بعضی ی فورمالاری آچیق و یاریمچیق قالیر.
۷.۶. خطین نوعو
آراشدیرما زمانی حروفون عمومی قورولوشو، سطرلرین اوفوقی یئرلشمهسی، سین و شین دیشلری و الیفلرین شاقولی فورماسی اساسینـدا یازینین نسخ خطینه یاخین اولدوغو احتمال ائدیلمیشدیر.
لاکن بعضی حروفون اوزاديلماسی و سطر سونوندا آزاد حرکت ائتمهسی ده مشاهده اولونور.
بو خصوصیتلرین تکی، یازینین تعلیق یا نستعلیق اولدوغونو ثابت ائتمیر.
ایلکین نتیجه: الیازمانین اساسی متنـی نسخ اساسلی بیر یازی انعنـهسینه یاخین گؤرونور. قطعی تعیین اوچون آیدین گؤرونتولر اوزرینـده مقابله آپاریلمالیدیر.
۸. بیر کاتب، یوخسا بیر نئچه کاتب؟
الیف، قاف، میم، نون و ی حروفونون بنزهر فورمالاری الیازمانین مختلف ورقلرینده تکرارلانیر.
بو مشاهدهلر متنـین بیر کاتب الیندن چیخماسی احتمالینی گوجلندیریر.
لاکن بنزهر حروفون ایشلنمهسی تکی بیر کاتبین قطعی سوبوتو دئییلدیر.
ائینی دؤورده، ائینی خط مکتبینده تعلیم آلمیش ایکی کاتب ده بنزهر یازی فورمالاریندان استفاده ائده بیلر.
بونا گؤره کاتبین ائینیلگینی تعیین ائتمک اوچون قلمه حرکتلری، حروفون نسبتلری، نقطهلرین یئرلشمهسی و مخصوص یازی عادتلری بیرلیکده مقابله ائدیلمالیدیر.
۹. تعقیبهلر و ورق ایتکیسی مسئلهسی
الیازمانین بعضی ورقلرینده تعقیبهلر سونراکی ورقین باشلانغیجی ایله اویغون گلیر.
لاکن ۷v–۸r کئچیدینـده مشکل مشاهده اولونموشدور.
۷v ورقینین آشاغی حیصهسینده «ایتمیش» کیمی اوخونان تعقیبه، ۸r ورقینین باشلانغیجی ایله لفظاً اویغون گلـمیر.
بو مسئله ممکن ورق ایتکیسی احتمالینی یارادیر.
لاکن متنـین اؤزو اوخوندوقدا نصرالدین خوجهنین اسکی مقبرهده دفن اولونماق ایستهمهسی حاققینداکی حکایتین معناجا داوام ائتدیگی گؤرونور.
حکایتده خوجه اؤلدویو زمان اؤزونو اسکی بیر مقبرهیه قویمالارینی ایستهییر.
سؤروشولاندا بیلدیریر کی، منکر و نکیر گلنده اؤزونو اؤنجهدن اؤلموش و سورغو-سوال ائدیلمیش بیر آدم کیمی گؤسترهجکدیر.
بو حکایتین معنا بوتؤولوگو ورق ایتکیسی احتمالینی زعیفلدیر.
لاکن تعقیبه اویغونسوزلوغونو تامام حل ائتمیر.
۹.۱. «ایتمیش» سؤزونون فونکسیاسی
۷v ورقینده «خوجه ایتمیش» عبارتینه بیر نئچه دفعه راست گلینیر.
بو عبارت حکایتلرده دانیشان شخصین سؤزونو تقدیم ائدیر و «دئمیش» معناسینا یاخین فونکسیا داشییر.
بونا گؤره «ایتمیش» و «ایدور» سؤزلری آراسیندا معنا علاقهسی وار.
لاکن معنا یاخینلیغی اونلارین ائینی یازیلیشدا اولدوغونو گؤسترمیر.
تعقیبه معمولاً سونراکی ورقین باشلانغیج سؤزونو تکرار ائتمهلیدیر.
بونا گؤره «ایتمیش» سؤزونون متنـین ایچریسینده اولماسی تعقیبه اویغونسوزلوغونو آوتوماتیک اولاراق حل ائتمیر.
۹.۲. ممکن ایضاحلار
بو اویغونسوزلوغون بیر نئچه ایضاحی اولا بیلر:
بیرینجیسی، کاتب تعقیبهنی سهـو یازمیش اولا بیلر.
ایکینجیسی، متنـین کؤچورولمهسی زمانی بیر یا بیر نئچه حکایت بوراخیلمیش اولا بیلر.
اوچونجوسو، ورقلرین آردیجیللیگی سونرادان دَییشمیش اولا بیلر.
دؤردونجوسو، الیازمادا حقیقی ورق ایتکیسی باش وئرمیش اولا بیلر.
حاضر مرحلهده بو احتمallardan هیچ بیری قطعی شکلده ثابت اولونمامیشدیر.
۱۰. «قاز» و «اؤردک» اویغونسوزلوغو
۱۱v–۱۲r کئچیدینـده نصرالدین خوجهنین بیر قازی بَیه هدییه آپارماسی حاققیندا حکایت یئرلشیر.
خوجه عیالینا بیر قاز پیشیردیر و اونو بیر بَیه آپارماق ایستهییر.
یولدا اشتهاسینا حاکم اولا بیلمیر و قازین بیر بودونو کَسیب یئییر.
بَی قازین بیر بودونون اولمادیغینی گؤرنده سببینی سوروشور.
خوجه قازین آناسینـدان بئله دوغولدوغونو سؤیلهییر.
سونرا یولدا بیر آیاق اوزرینـده دوران قازلار گؤرونور.
خوجه آپاردیغی قازین دا اونلارین جنسینـدن اولدوغونو بیلدیریر.
بَی قازلارین حرکت ائتمهسینه سبب اولور و قازلار ایکی آیاق اوزرینـده دورورلار.
خوجه ایسه چوماغین اؤزونه ده وورولسایدی، دؤرد آیاقلی اولاجاغینی سؤیلهییر.
بو حکایتین قورولوشو و گولوش نقطهسی آیدیندیر.
لاکن متنـده بیر یئرده «قاز» یئرینه «اؤردک» سؤزو ایشلنیر.
آراشدیرما زمانی معلوم اولموشدور کی، «قاز» و «اؤردک» سؤزلری ۱۲r ورقینین ائینی سطرینـده، بیر نئچه سؤز فاصله ایله یئرلشیر.
بو، مسئلهنین ورق کئچیدینـده یارانمادیغینی گؤستریر.
۱۰.۱. اویغونسوزلوغون ممکن سببلری
بیرینجی احتمال کاتبین قوشون آدینی سهـو دَییشمهسیدیر.
ایکینجی احتمال کاتبین استفاده ائتدیگی اؤنجهکی نسخهده بو فرقلین اولماسیدیر.
اوچونجو احتمال ائسه بنزهر حکایت روایتلرینین بیر-بیرینه قاریشماسیدیر.
لاکن حکایتین آردیجیللیگی قوروندوغو اوچون بو یئرده ورق ایتکیسی فرضیهسی گوجلو گؤرونمور.
بو نتیجه ۷v–۸r کئچیدینـدهکی تعقیبه مسئلهسینـدن آیری قیمتلندیریلمالیدیر.
۱۱. سطر کِناریندا علاوه ائدیلمیش سؤز
قاز حکایتینده «باستیلار» کیمی اوخونان سؤزون سطرین کِنارینا علاوه ائدیلمهسی مشاهده اولونموشدور.
بو، کاتبین سؤزو ایلک یازیدا بوراخیب سونرادان علاوه ائتمهسی احتمالینی یارادیر.
لاکن علاوهنین ائینی کاتب طرفینـدن، یوخسا سونراکی بیر اوخوجو طرفینـدن ائدیلمهسینی تعیین ائتمک اوچون خط و مرکب مقابلهسی لازیمدیر.
بو خصوصیت الیازمانین تصحیح تاریخی باخیمیندان اؤنملی اولا بیلر.
۱۲. دیل و تاریخی تورکجه خصوصیتلری
الیازمانین دیلی تاریخی تورکجهنین صرفی، نحوی و لغوی خصوصیتلرینی اؤیرنمک اوچون زنگین ماتریال وئریر.
«شول»، «دخی»، «ایدور»، «ایتمیش»، «اؤورت»، «بود»، «سگيرتمک» و «قنی» کیمی سؤز و فورمالار دیققت چکیر.
خصوصیله «قنی» سؤزونون «هارادادیر؟» معناسینا یاخین سوال فونکسیاسیندا ایشلنمهسی اؤنملیدیر.
بعضی سؤز و فورمالار عثمانلی تورکجهسی و چاغاتای تورکجهسی ایله مقابله اوچون ماتریال وئره بیلر.
لاکن بیر نئچه اورتاق سؤزون اولماسی متنـین حتماً چاغاتایجا یا عثمانلیجا اولدوغونو ثابت ائتمیر.
تاریخی دیلین تعیینـی اوچون ضمیرلر، فعل چکیملری، حال شکیلچیلری، سؤز ترتیبـی و املاء خصوصیتلری سیستملی شکلده آراشدیریلمالیدیر.
۱۳. لطیفه، گولمجه و اجتماعی دوشونجه
نصرالدین خوجه حکایتلرینین اؤنملی خصوصیتلریندن بیری گولوشون مخصوص بیر ادبی شخصیت اطرافیندا قورولماسیدیر.
بو ادبی اوصولون اجتماعی اهمیّتی وار.
بعضی گولمجهلرده معین بیر قوم، دیل یا اجتماعی گروه هدفه آلینیر.
نصرالدین خوجه حکایتلرینده ایسه گولوش چوخ زمان فردی داورانیش، آغیل، سادهلیک، حاضیرجوابلیق و اجتماعی تضادلار اوزرینـده قورولور.
بو، گولوشون بیر گروهون تحقیرینـدن اوزاقلاشدیریلماسی اوچون بیر ادبی امکان کیمی آراشدیریلا بیلر.
لاکن نصرالدین خوجه آدینا باغلانان بوتون حکایتلرین تحقیر و اجتماعی استریوتیپلردن تامام اوزاق اولدوغونو ادعا ائتمک دوغرو اولماز.
بونون اوچون حکایتلرین هر بیری آیریجا تحلیل ائدیلمالیدیر.
۱۳.۱. آچیق ایفادهلر و ادبیات
الیازمادا بدن و جنسی حیاتلا باغلی آچیق ایفادهلرین اولماسی دا مشاهده ائدیلمیشدیر.
بو جور ایفادهلری یالنیز معاصر اخلاقی معیارلارلا قیمتلندیریب متنـدن چیخارماق علمی باخیمدان دوغرو اولماز.
اونلار تاریخی دیلین، خالق گولمجهسینین و اجتماعی تصوورلرین بیر پارچاسیدیر.
علمی نشر زمانی بو ایفادهلرین اصلی یازیلیشی قورونمالی، معناسی و ادبی فونکسیاسی ایسه توضیح ائدیلمالیدیر.
۱۴. نسخهلرین مقابلهسی و متن شجرهسی
حاضر الیازمانین باشقا نسخهلری تاپیلسا، اونلارین حکایت آردیجیللیگی، باشلانغیج و سون ایفادهلری، اورتاق خطالاری و ممکن ایختصارلاری مقابله ائدیله بیلر.
خصوصیله مختلف نسخهلرده ائینی نادر خطالارین و ائینی سؤز بوراخیلمالارینین اولماسی اونلارین اورتاق متن منبعیندن گلمهسی احتمالینی گوجلندیره بیلر.
لاکن نسخهلرین ائینی خطالاری داشیماسی اونلارین ضروراً ائینی کاتب طرفینـدن یازیلمیش اولدوغونو گؤسترمیر.
متنـین شجرهسی ایله فیزیکی الیازمانین کتابت تاریخی آیری مسئلهلردیر.
بیر نسخهده کاتب آدی و تاریخین اولماسی دا باشقا نسخهلرین ائینی شخص طرفینـدن یازیلمیش اولدوغونو ثابت ائتمز.
بونا گؤره نسخه مقابلهسی، پالئوقرافیک مقابله و مالکیت تاریخی آیری-آیری آپاریلمالی، سونرا نتیجهلر بیرلیکده قیمتلندیریلمالیدیر.
۱۵. آراشدیرمانین تَنقیدی قیمتلندیریلمهسی
بو آراشدیرمانین گوجلو طرفی الیازمانین مستقیم اوخونماسینا و مشاهدهلرین مرحلهبهمرحله یوخلانماسینا اساسلانماسیدیر.
آراشدیرما زمانی بیر نئچه ایلکین اوخونوش سونراکی سطرلرین معناسی ایله مقابله ائدیلرک یئنیدن قیمتلندیریلمیشدیر.
بو اوصول متنشوناسلیق ایشینده اهمیّتلیدیر.
لاکن آراشدیرمانین بعضی محدودیتلری ده آچیق گؤستریلمالیدیر.
بیرینجیسی، بعضی سؤزلرین اوخونوشو هله قطعی دئییلدیر.
ایکینجیسی، یازینین نسخ خطی اولماسی حاققینداکی نتیجه گؤرونتولر اوزرینـده علاوه مقابله طلب ائدیر.
اوچونجوسو، ورق ایتکیسی مسئلهسی یالنیز تعقیبهلر و حکایت معناسی اساسینـدا قطعی حل ائدیله بیلمز.
دؤردونجوسو، متنـین تاریخی دیل خصوصیتلری هله سیستملی لغوی و صرفی جدول اساسینـدا آراشدیریلمامیشدیر.
بئشینجیسی، اثرین تالیف، ترجمه یا مجموعه اولماسی حاققیندا قطعی حکم وئرمک اوچون مقابلهلی متن ماتریالی لازیمدیر.
بو محدودیتلر آراشدیرمانین دَیَرینی آزالتـمیر؛ بلکه اونون هانسی نتیجهلرینین ثابت، هانسیلارینین ایسه فرضیه اولدوغونو آیدینلاشدیر.
۱۶. نتیجه
فرانسا میلّی کیتابخاناسینین Türk 229 ایشارهلی نصرالدین خوجه الیازماسی تاریخی تورکجه، خالق گولمجهسی، الیازما کتابت انعنـهسی و متنـین اؤتورولمه تاریخی باخیمیندان اؤنملی آراشدیرما ماتریالیدیر.
بو آراشدیرمادا الیازمانین مقدمهسی، بئش بابلی قورولوشو، صفحه ترتیبـی، مهرلری، سونلوغو، خط خصوصیتلری و ایکی مشکللی ورق کئچیدی یوخلانمیشدیر.
۷v–۸r آراسینداکی تعقیبه اویغونسوزلوغو هله آچیق مسئله کیمی قالیر.
۱۱v–۱۲r آراسینداکی «قاز–اؤردک» فرقی ایسه حکایتین معنا آردیجیللیگینی پوزمادیغی حالدا متنـین کؤچورولمه تاریخینه عاید ممکن بیر لغوی خطانی گؤستریر.
الیازمانین اساس متنـی بیر کاتب الیندن چیخمیش اولا بیلر و خطی نسخ انعنـهسینه یاخین گؤرونور.
لاکن بو ایکی نتیجهنین ده قطعیلشمهسی اوچون علاوه پالئوقرافیک مقابله لازیمدیر.
اثرین مؤلفی، کاتبی، تالیف و کتابت تاریخلری حاضر آراشدیرمادا تعیین ائدیلمهمیشدیر.
بونونلا برابر، بو الیازمانین علمی اهمیّتی یالنیز تاریخی معلومات وئرمکده دئییل، تاریخی تورکجهنین یازیلیشینی، حکایت انعنـهسینی و متنـین نسلدن نسله نئجه اؤتورولدوگونو اؤیرنمک اوچون یاراتدیغی امکانلاردادیر.
بیر الیازمانین علمی دَیَری یالنیز اونون تاریخینین یا کاتبینین معلوم اولماسی ایله اؤلچولمور. بعضاً الیازمانین جواب وئرمَدیگی سواللار دا یئنی علمی آراشدیرمالارین باشلانغیجی اولور.
منبع و آراشدیرما قئیدی
اساسی منبع: Bibliothèque nationale de France, Türk 229, Hikâyât-ı Nasreddin Hoca.
آراشدیرما متودو: رقملی سورَت اساسینـدا مستقیم متن اوخونوشو، کودیکولوژیک مشاهده، پالئوقرافیک مقابله، تعقیبه یوخلاماسی و حکایتلرین معنا آردیجیللیگینین تحلیلـی.
آراشدیرما تاریخی: ۱۸ نووامبر ۲۰۲۶.
آراشدیرما سیریاسی: «بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار»، ۵۵۰-جی بؤلوم.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Nasreddin Hoca Hikâyeleri Yazmasının Kodikolojik, Paleografik ve Metinbilimsel İncelemesi
Fransa Millî Kütüphanesi, Türk 229
“Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar” — 550. Bölüm
Araştırma tarihi: 18 Kasım 2026
Özet
Bu makalede, Fransa Millî Kütüphanesinde Türk 229 yer numarasıyla kayıtlı olduğu belirtilen Nasreddin Hoca Hikâyeleri yazması kodikoloji, paleografi, tarihî Türk dili ve metin tenkidi açısından incelenmektedir.
Araştırma, yazmanın siyah-beyaz dijital görüntüleri üzerinden gerçekleştirilen doğrudan okumaya dayanmaktadır. Metnin başlangıcı ve sonu, hikâyelerin düzeni, yazı özellikleri, mühürler, sayfa yapısı, reddadeler ve muhtemel müstensih hataları değerlendirilmiştir.
İncelemede özellikle iki mesele öne çıkmaktadır. Bunlardan ilki, 7v ile 8r varakları arasındaki reddade uyumsuzluğu; ikincisi ise 11v ile 12r arasında devam eden bir hikâyede aynı kuş için hem “kaz” hem de “ördek” kelimelerinin kullanılmasıdır.
Bu iki örnek, bir yazmanın metinsel bütünlüğünün yalnızca varak numaralarına veya hikâyelerin anlam bakımından devam etmesine dayanılarak belirlenemeyeceğini göstermektedir.
Araştırma ayrıca yazmanın nesih geleneğine yakın görünen yazısını, harf biçimlerindeki sürekliliği, muhtemel düzeltmeleri ve Nasreddin Hoca hikâyelerinin tarihî Türkçenin araştırılmasındaki önemini ele almaktadır.
Anahtar kelimeler: Nasreddin Hoca, Türkçe yazmalar, kodikoloji, paleografi, metin tenkidi, reddade, nesih, tarihî Türkçe, halk mizahı, yazma eserler.
1. Giriş
Nasreddin Hoca, Türkçe konuşan toplumların sözlü ve yazılı kültüründe yüzyıllardır yaşayan önemli bir mizah kahramanıdır. Onun adına anlatılan hikâyeler, yalnızca insanları güldürmek için oluşturulmuş kısa metinler değildir. Bu hikâyelerde günlük hayatın sorunları, insan ilişkileri, toplumsal alışkanlıklar, dinî anlayışlar ve dönemin düşünce biçimleri de yer bulur.
Bir Nasreddin Hoca hikâyesini okurken bazen birkaç satır içinde insanların dünyaya nasıl baktığını, hangi davranışları eleştirdiğini ve hangi çelişkileri gülünç bulduğunu görmek mümkündür.
Ancak Nasreddin Hoca'ya atfedilen bütün hikâyelerin tarihî bir kişinin hayatında yaşandığını kabul etmek doğru değildir. Bu hikâyelerin bir bölümü farklı dönemlerde ortaya çıkmış, sözlü gelenekte değişmiş ve zamanla Nasreddin Hoca adı etrafında toplanmış olabilir.
Bu nedenle Nasreddin Hoca araştırmalarında tarihî kişi ile edebî kahramanı birbirinden ayırmak gerekir.
Yazma eserler ise bu konuda ayrı bir önem taşır. Çünkü bir hikâyenin yalnızca ne anlattığını değil, hangi kelimelerle aktarıldığını, hangi sırayla yazıldığını ve kopyalanırken nasıl değiştiğini de gösterir.
Bu çalışmada amaç, Nasreddin Hoca hikâyelerini yalnızca edebî açıdan değerlendirmek değildir. Hikâyeleri günümüze ulaştıran yazmanın kendisi de araştırmanın konusudur.
Yazının biçimi, sayfaların düzeni, reddadeler, mühürler, kelime farklılıkları ve müstensihin olası müdahaleleri birlikte incelenmiştir.
2. Araştırmanın kaynağı ve yöntemi
İncelenen eser, Fransa Millî Kütüphanesinde Türk 229 yer numarasıyla bulunduğu belirtilen Nasreddin Hoca Hikâyeleri yazmasıdır.
Araştırma, yazmanın dijital kopyası üzerinden yapılmıştır. İncelenen görüntüler siyah-beyaz olduğundan yazmanın fiziksel özelliklerinin tamamını belirlemek mümkün olmamıştır.
Örneğin kâğıdın gerçek rengi, kalınlığı, filigranları, mürekkebin rengi, cilt yapısı ve formaların birbirine bağlanma biçimi bu görüntüler üzerinden güvenilir biçimde değerlendirilememektedir.
Bu sınırlılık önemlidir. Çünkü bir yazmanın tarihini ve üretim koşullarını araştırırken yalnızca metne değil, yazmayı oluşturan fiziksel malzemeye de bakmak gerekir.
Buna karşılık dijital görüntüler, metnin okunması, yazı biçimlerinin karşılaştırılması, satır düzeninin incelenmesi ve varaklar arasındaki ilişkilerin araştırılması bakımından önemli imkânlar sağlamaktadır.
Araştırmada öncelikle yazmanın başlangıç ve bitiş kısımları incelenmiş, ardından farklı varaklardaki harf biçimleri karşılaştırılmıştır. Daha sonra reddadeler ve hikâyelerin varaklar arasındaki devamlılığı kontrol edilmiştir.
Burada özellikle bir yöntem benimsenmiştir: Bir kelimenin okunuşu yalnızca harflerin görünüşüne göre değil, aynı kelimenin yazmanın başka yerlerinde nasıl kullanıldığına ve cümlenin anlamına göre de değerlendirilmiştir.
Bununla birlikte, anlam bakımından uygun görünen bir okunuşun her zaman doğru olmayacağı da göz önünde tutulmuştur.
3. Yazmanın başlangıcı ve beş bölümlü düzeni
Yazmanın asıl metni 1v varağında başlamaktadır. Dijital dosyada metinden önce eklenmiş sayfalar bulunduğu için PDF sayfa numaralarıyla yazmanın varak numaraları birbirine karşılık gelmemektedir.
Bu nedenle araştırmada varak numaraları esas alınmıştır.
Metin Arapça bir hamdele ve salvele ile başlamaktadır:
“el-Hamdü lillâhi ve's-salâtü alâ nebiyyihî. Emmâ ba'dü...”
Ardından Nasreddin Hoca'nın hikâyelerinin toplandığı ve beş bölüme ayrıldığı belirtilmektedir.
Girişte verilen bilgilere göre birinci bölüm Hoca'nın kendisiyle, ikinci bölüm eşiyle, üçüncü bölüm oğluyla, dördüncü bölüm eşeğiyle ilgili hikâyeleri içermektedir.
Beşinci bölümün başlığında ise okunuşu henüz kesinleştirilemeyen bir kelime bulunmaktadır. İlk okumada “imâdî” biçiminde değerlendirilen bu kelimenin yazmadaki harfleri yeniden incelenmelidir.
Girişte hikâyelerin bir araya getirildiğini ifade eden bir ibarenin bulunması dikkat çekicidir.
Bu ifade, eserin tek bir olay örgüsüne sahip bir anlatıdan ziyade çeşitli hikâyelerin toplandığı bir derleme olduğunu düşündürmektedir.
Ancak yalnızca bu bilgiye dayanarak eserin tercüme olduğunu veya belirli bir kaynaktan aktarıldığını söylemek mümkün değildir.
Bunun belirlenmesi için başka Nasreddin Hoca yazmalarıyla karşılaştırma yapılması gerekir.
4. Sayfa düzeni ve satırların özellikleri
Yazmada sayfalar genel olarak düzenli bir görünüm taşımaktadır. Bununla birlikte satırların uzunlukları ve kelimelerin yerleştirilmesi bakımından bazı farklılıklar görülmektedir.
Bazı sayfalarda satırlar yaklaşık on üç veya on dört satırlık bir düzen oluştururken, kimi yerlerde kelimeler birbirine oldukça yakın yazılmıştır.
Bazı kelimelerin satır sonunda bölünerek sonraki satırda tamamlandığı da gözlemlenmiştir.
Özellikle ilk varaklarda kâğıt üzerine mürekkep kullanılmadan çizilmiş gibi görünen iki paralel çizgi dikkat çekmektedir.
Bu çizgiler, yazının yerleştirileceği alanı belirlemek için sivri veya sert bir araçla oluşturulmuş olabilir.
Kodikolojide bu uygulama, kuru uçla cetvelleme veya drypoint ruling olarak adlandırılmaktadır.
Ancak yalnızca dijital görüntüye dayanarak çizgilerin hangi araçla meydana getirildiğini kesin biçimde belirlemek mümkün değildir.
Bu çizgileri kâğıdın üretim aşamasında oluşan filigranlarla karıştırmamak gerekir.
Yazmanın başka bir özelliği, bazı satırların bütünüyle yatay ilerlememesidir. Yer yer satırların orta kısmı hafifçe yükselmekte ve yay biçiminde bir görünüm ortaya çıkmaktadır.
Bu durum müstensihin yazı alışkanlıkları, satırları yerleştirme biçimi veya yazı alanının hazırlanmasıyla ilişkili olabilir.
Tek başına belirli bir tarih veya yazı ekolünün kanıtı olarak değerlendirilmemelidir.
5. Mühürler ve yazmanın mülkiyet geçmişi
İnceleme sırasında yazmada dört mühür izi tespit edilmiştir.
Bunlardan biri Arap harfli, oval biçimli bir mühür görünümündedir. Diğerleri ise Fransızca yazılar içeren kütüphane veya kurum mühürlerine benzemektedir.
1r ve 18r varaklarında benzer Fransızca mühürler görülürken 18v varağında farklı bir mühür bulunmaktadır.
Arap harfli mühürde bir şahıs adı veya mülkiyet kaydı bulunması mümkündür. Ancak yazı henüz güvenilir biçimde çözülememiştir.
Bu mühürler yazmanın dolaşım ve muhafaza geçmişini araştırmak açısından önemlidir.
Bununla birlikte farklı mühürlerin bulunması, yazmanın mutlaka farklı kütüphaneler arasında el değiştirdiğini göstermez.
Aynı kurum farklı dönemlerde veya farklı bölümlerde değişik mühürler kullanmış olabilir.
Dolayısıyla yazmanın mülkiyet geçmişi hakkında kesin bir sonuca ulaşmak için mühürlerin okunması, tarihleri ve kurumsal kullanımları ayrıca araştırılmalıdır.
6. Yazmanın sonu ve bitiş işaretleri
Yazmanın metni 18r varağında sona ermektedir.
Son bölümde Nasreddin Hoca'nın bir kap ödünç almasıyla ilgili hikâye bulunmaktadır.
Metnin sonunda satırların giderek kısaldığı ve yazının sayfa üzerinde daralan bir düzen oluşturduğu görülmektedir.
Ayrıca “mim” harfine benzeyen işaretlerin beş, dört, üç, iki ve bir şeklinde azalan bir düzenle yerleştirildiği gözlemlenmiştir.
Bu düzen, metnin tamamlandığını göstermek amacıyla hazırlanmış süsleyici bir bitiş işareti olabilir.
Yazmanın sonunda bir bitiş ifadesi de bulunmaktadır. Bununla birlikte mevcut okumada müstensihin adını, istinsah tarihini veya yazmanın üretildiği yeri açıkça bildiren güvenilir bir kayıt tespit edilememiştir.
Bu nedenle eserin yazıldığı veya kopyalandığı tarihi yalnızca son sayfaya bakarak belirlemek mümkün değildir.
7. Paleografik inceleme: Harflerin biçimleri
Yazmanın farklı varaklarında yapılan karşılaştırmalarda bazı harflerin belirgin özellikler taşıdığı görülmüştür.
Bu özellikler, yazı türünün belirlenmesi ve metnin aynı el tarafından yazılıp yazılmadığının araştırılması açısından önemlidir.
7.1. Sin ve şın harfleri
Sin ve şın harflerinin dişleri çoğunlukla belirgin ve sivridir.
İncelenen örneklerde dişlerin bütünüyle ortadan kaldırıldığı, uzun ve düz bir çizgiye dönüştürüldüğü biçimler görülmemiştir.
Bu durum, müstensihin yazı alışkanlığını tanımlamak bakımından kullanılabilecek özelliklerden biridir.
Ancak aynı harf biçimlerinin başka yazmalarda da bulunabileceği unutulmamalıdır.
7.2. Elif harfi
Elif harfleri genellikle uzun ve dikey biçimde yazılmıştır.
Bazı örneklerde hafif bir eğim görülse de yazının genelinde dikey elif biçimi hâkimdir.
İlk inceleme sırasında eliflerin yaklaşık yüzde doksanının dikey olduğu yönünde görsel bir değerlendirme yapılmıştır.
Ancak bu oran sistematik bir harf sayımına dayanmadığından kesin bir istatistik olarak kullanılmamalıdır.
7.3. Kaf harfi
Kaf harfinin özellikle kelime sonundaki biçimleri dikkat çekicidir.
Bazı örneklerde harfin baş kısmında düğüme benzeyen bir dönüş bulunmakta, kuyruk ise kısa bir hareketle satır çizgisine yaklaşmaktadır.
Kimi örneklerde harfin alışılmış yuvarlak alt bölümü belirgin değildir.
Benzer kaf biçimlerinin yazmanın başında, ortasında ve sonunda görülmesi, yazı alışkanlıklarında belli bir süreklilik bulunduğunu düşündürmektedir.
7.4. Mim harfi
Mim harfinin son biçimleri yazmada farklı görünümler taşımaktadır.
Bazı örneklerde harfin baş kısmı yuvarlak, kuyruğu ise kısa ve aşağıya doğrudur.
Başka örneklerde kuyruk sağa doğru kıvrılmakta veya satır çizgisi üzerinde uzamaktadır.
Bu farklılıkların aynı varakta, hatta aynı satırda görülebilmesi önemlidir.
Çünkü tek bir harfin farklı biçimlerde yazılması, metnin mutlaka farklı müstensihler tarafından kaleme alındığını göstermez.
Harf biçimi, kelimenin konumuna, satırda kalan boşluğa veya kalemin hareketine göre değişebilir.
7.5. Nun ve ye harfleri
Nun harfinin kelime sonundaki biçimlerinde de farklılıklar bulunmaktadır.
Bazı nunlar belirgin bir çanak oluştururken bazıları daha düz ve açık bir biçimde yazılmıştır.
Noktanın konumu da değişebilmektedir.
Ye harfi ise özellikle satır sonlarında uzatılmış veya aşağıya doğru kıvrılmış biçimler göstermektedir.
Bazı örneklerde harfin kuyruğu açık bırakılmış ve sonraki kelime bu uzantının yakınına yerleştirilmiştir.
Bu tür ayrıntılar, bir müstensihin yazısını tanımak açısından önemlidir.
7.6. Yazı türü
Harflerin genel yapısı, satır düzeni, sin ve şın harflerinin dişleri ve eliflerin dikey biçimleri birlikte değerlendirildiğinde yazının nesih geleneğine yakın olduğu düşünülmektedir.
Bununla birlikte bazı harflerde daha serbest hareketler ve uzatmalar bulunmaktadır.
Bu özellikler tek başına yazının talik veya nestalik olarak tanımlanması için yeterli değildir.
Şimdilik en uygun değerlendirme, yazmanın nesih temelli bir yazı anlayışıyla kaleme alınmış olabileceğidir.
Kesin sınıflandırma için yüksek çözünürlüklü görüntüler üzerinde ayrıntılı karşılaştırma yapılmalıdır.
8. Yazma tek bir müstensihin elinden mi çıktı?
Yazmanın farklı bölümlerinde elif, kaf, mim, nun ve ye harflerinin benzer biçimlerde tekrarlanması, metnin büyük bölümünün aynı kişi tarafından yazılmış olabileceğini düşündürmektedir.
Özellikle kaf harfinin kendine özgü biçiminin farklı varaklarda görülmesi bu ihtimali güçlendirmektedir.
Ancak paleografik incelemede önemli bir ayrım vardır: Yazıların birbirine benzemesi, onların mutlaka aynı kişiye ait olduğunu kanıtlamaz.
Aynı dönemde aynı yazı geleneği içinde yetişmiş iki müstensih de birbirine oldukça benzeyen harfler kullanabilir.
Bu nedenle aynı elin tespiti için harflerin genel görünüşü kadar kalem hareketleri, harflerin oranları, noktalama alışkanlıkları ve tekrarlanan kişisel özellikler de karşılaştırılmalıdır.
Mevcut bulgular, tek müstensih ihtimalini desteklemekle birlikte bu konuda kesin bir hüküm vermek için yeterli değildir.
9. Reddadeler ve muhtemel varak kaybı
Yazma eserlerde reddade, bir varağın sonunda sonraki varağın ilk kelimesini veya kelimelerini gösteren işarettir.
Bu uygulama, varakların doğru sırayla yerleştirilmesini kolaylaştırır.
İncelenen yazmada reddadelerin önemli bir kısmı sonraki varakların başlangıcıyla uyumlu görünmektedir.
Ancak 7v ile 8r arasında bir sorun bulunmaktadır.
7v varağının sonunda “etmiş” şeklinde okunan reddade, sonraki varağın başlangıcında görülen kelimeyle tam olarak örtüşmemektedir.
Bu durum ilk bakışta arada bir varağın kaybolmuş olabileceğini düşündürmektedir.
Fakat aynı bölümdeki hikâye dikkatle okunduğunda farklı bir tablo ortaya çıkmaktadır.
9.1. Eski mezara gömülmek isteyen Nasreddin Hoca
Hikâyede Nasreddin Hoca, öldüğü zaman kendisinin eski bir mezara gömülmesini ister.
Bunun sebebi sorulduğunda, Münker ve Nekir geldiğinde kendisini uzun zaman önce ölmüş biri olarak tanıtacağını söyler.
Böylece daha önce sorguya çekildiğini ileri sürerek yeni bir sorgulamadan kurtulmayı ummaktadır.
Hikâyenin mizahı bu beklenmedik düşünceye dayanmaktadır.
Metnin 7v ile 8r arasında anlam bakımından devam etmesi, iki varak arasında büyük bir metin kaybı bulunmadığı ihtimalini güçlendirmektedir.
Bununla birlikte reddade uyumsuzluğu henüz açıklanmış değildir.
9.2. “Etmiş” kelimesinin kullanımı
7v varağında “Hoca etmiş” ifadesinin birkaç kez kullanıldığı görülmektedir.
Bu ifade, konuşan kişinin sözünü aktaran bir anlatım kalıbı olarak karşımıza çıkmaktadır.
Örneğin “Hoca etmiş” ifadesi, bağlam içinde “Hoca demiş” anlamına gelmektedir.
Bu gözlem önemlidir. Çünkü kelimenin tek bir yerde yanlış okunmadığını, aynı işlevle tekrarlandığını göstermektedir.
Ancak “etmiş” ile “eydür” veya “eyder” kelimelerinin anlam bakımından yakın olması, reddadedeki yazılış farklılığını ortadan kaldırmaz.
Reddadenin işlevi, sonraki varağın başlangıcını göstermektir.
Dolayısıyla aynı anlama gelen iki farklı kelimenin kullanılması yine de açıklanması gereken bir durumdur.
9.3. Varak kaybı ihtimali
Bu uyumsuzluğun birkaç açıklaması olabilir.
Müstensih reddadeyi yanlış yazmış olabilir.
Metnin kopyalanması sırasında bir hikâye veya kısa bir bölüm atlanmış olabilir.
Varakların sırası daha sonraki bir dönemde değiştirilmiş olabilir.
Son olarak, gerçekten bir veya birkaç varak kaybolmuş olabilir.
Burada varak numaralarının sonradan eklenmiş olması da dikkate alınmalıdır.
Sonradan yapılan numaralandırma, yazmanın ilk düzeninin eksiksiz korunduğunu kanıtlamaz.
Ancak bir varak kaybını ileri sürmek için yalnızca reddade uyumsuzluğu yeterli değildir.
Özellikle eski mezar hikâyesinin anlam bakımından devam etmesi, bu ihtimalin dikkatle değerlendirilmesini gerektirmektedir.
10. “Kaz” ve “ördek” meselesi
Araştırmanın en ilginç metin problemlerinden biri, 11v ile 12r arasında devam eden Nasreddin Hoca hikâyesinde ortaya çıkmaktadır.
Hikâyeye göre Hoca, eşine bir kaz pişirtir. Daha sonra bu kazı beylerden birine hediye olarak götürmek üzere yola çıkar.
Ancak yolda iştahına yenilir ve kazın bir budunu kesip yer.
Beye ulaştığında bey, kuşun bir budunun eksik olduğunu görür ve bunun sebebini sorar.
Hoca, kazın doğuştan tek bacaklı olduğunu söyler.
Daha sonra bey ile Hoca birlikte giderken sazlık bir yerde tek ayak üzerinde duran kazları görürler.
Hoca, götürdüğü kazın da bunlarla aynı cinsten olduğunu ileri sürer.
Bey, kuşları harekete geçirince kazlar iki ayakları üzerinde durmaya başlar.
Hoca ise kendine özgü bir cevap verir: Aynı çomak kendisine de uygulanmış olsaydı, kendisinin de dört ayaklı olacağını söyler.
Hikâyenin mizahı, Hoca'nın ilk iddiasını korumak için bulduğu bu beklenmedik cevaptan doğmaktadır.
10.1. Aynı satırda iki farklı kuş adı
Metinde dikkat çekici bir farklılık bulunmaktadır.
Hikâyenin başlangıcında kuş “kaz” olarak adlandırılmaktadır.
Hoca'nın kuşun bir budunu yemesi anlatılırken de aynı kelime kullanılmaktadır.
Ancak daha sonra, kuşun beye götürülmesi sırasında “ördek” kelimesi ortaya çıkmaktadır.
İncelemenin önemli bulgularından biri, “kaz” ve “ördek” kelimelerinin 12r varağının aynı satırında, aralarında yalnızca birkaç kelime bulunacak şekilde yer almasıdır.
Bu ayrıntı, ilk bakışta düşünülebilecek bir açıklamayı zayıflatmaktadır.
Çünkü kuşun adı varak değiştiği için değişmemiştir. Aynı satır içinde iki farklı ad kullanılmıştır.
Bu nedenle söz konusu farklılığı doğrudan bir varak kaybıyla açıklamak doğru değildir.
10.2. Bu farklılık nasıl ortaya çıkmış olabilir?
İlk ihtimal, müstensihin kelimeyi yanlış yazmış olmasıdır.
İkinci ihtimal, müstensihin kullandığı önceki nüshada aynı farklılığın bulunmasıdır.
Üçüncü ihtimal ise benzer Nasreddin Hoca hikâyelerinin aktarım sırasında birbirine karışmış olmasıdır.
Hikâyenin başka nüshaları bulunup karşılaştırılmadan bu ihtimallerden birini kesin olarak kabul etmek mümkün değildir.
Burada önemli olan, araştırmanın somut bir metin problemi ortaya çıkarmış olmasıdır.
Aynı hikâyede, aynı olayın konusu olan kuşun iki farklı kelimeyle adlandırılması, metnin aktarım tarihini araştırmak için değerli bir ipucudur.
11. Satır kenarındaki “bastılar” kelimesi
Kaz hikâyesinde ayrıca satır kenarına eklenmiş gibi görünen bir kelime bulunmaktadır.
İlk okumada “bastılar” olarak belirlenen bu kelime, kuşların iki ayakları üzerinde durmasını anlatan cümleyle ilişkilidir.
Kelimenin satırın normal akışı dışında yer alması, bir düzeltme veya sonradan yapılmış ekleme ihtimalini ortaya çıkarmaktadır.
Müstensih kelimeyi yazmayı unutmuş ve daha sonra fark ederek satır kenarına eklemiş olabilir.
Bununla birlikte kelimenin başka bir okuyucu tarafından eklenmiş olması da mümkündür.
Bu iki ihtimali birbirinden ayırmak için yazı biçiminin ve mümkünse mürekkebin karşılaştırılması gerekir.
Siyah-beyaz görüntüler mürekkep farklılıklarını değerlendirmeyi zorlaştırmaktadır.
Dolayısıyla bu kelime şimdilik muhtemel bir düzeltme örneği olarak kaydedilmelidir.
12. Tarihî Türkçe bakımından dikkat çeken özellikler
Yazma, tarihî Türkçenin söz varlığı ve anlatım biçimleri açısından önemli örnekler içermektedir.
Metinde “şol”, “dahi”, “eydür”, “etmiş”, “avrat/övrat”, “bud”, “segirtmek” ve “kanı” gibi kelime ve biçimler dikkat çekmektedir.
Özellikle “kanı” kelimesi önemlidir.
Kaz hikâyesinde bey, kuşun eksik budunu sorarken bu kelimeyi kullanmaktadır.
Buradaki işlevi, günümüz Türkçesindeki “hani?” veya “nerede?” sorularına yakındır.
Bu tür kelimeler tarihî metinlerin yalnızca sözlük anlamını değil, konuşma diline yakın anlatım özelliklerini de anlamamıza yardımcı olur.
“Etmiş” kelimesinin “demiş” anlamına yakın bir işlevle kullanılması da ayrıca incelenmelidir.
Bununla birlikte bu kelimelerin varlığına dayanarak yazmanın dilini kesin biçimde Çağatay Türkçesi veya Osmanlı Türkçesi olarak sınıflandırmak doğru değildir.
Tarihî dilin belirlenmesi için fiil çekimleri, zamirler, hâl ekleri, söz dizimi, imla ve ses özellikleri birlikte incelenmelidir.
Ayrıca metnin dili ile yazı türü birbirine karıştırılmamalıdır.
Bir metnin nesih yazısıyla kaleme alınmış olması, onun hangi Türkçe lehçesinde yazıldığını doğrudan göstermez.
13. Nasreddin Hoca hikâyelerinde mizah ve toplumsal düşünce
Bu yazmanın edebî açıdan önemi, yalnızca Nasreddin Hoca'ya atfedilen hikâyeleri korumasından kaynaklanmamaktadır.
Hikâyeler aynı zamanda insanların gündelik olayları nasıl yorumladığını ve hangi davranışları gülünç bulduğunu göstermektedir.
Örneğin eski mezara gömülmek isteyen Hoca'nın hikâyesinde mizah, ölümden sonraki sorgulama düşüncesinin beklenmedik bir mantıkla yorumlanmasına dayanmaktadır.
Kaz hikâyesinde ise Hoca'nın kendi yanlışını kabul etmemek için geliştirdiği cevap, gülünç durumun temelini oluşturur.
Bu iki hikâyede de Hoca, karşılaştığı soruna alışılmışın dışında bir çözüm üretmektedir.
Bununla birlikte hikâyelerin hepsini aynı ahlaki veya toplumsal mesajın örnekleri olarak değerlendirmek doğru olmaz.
Bazı hikâyeler insanın zekâsını ve hazırcevaplığını öne çıkarırken bazıları onun bilgisizliğini, açgözlülüğünü veya çelişkili davranışlarını gülünçleştirir.
Nasreddin Hoca'nın edebî gücü de kısmen bu değişken kişiliğinden kaynaklanmaktadır.
13.1. Halk mizahında açık ifadeler
Yazmada beden, cinsellik ve gündelik hayatın mahrem yönleriyle ilgili açık ifadeler de bulunmaktadır.
Bu tür anlatımlar tarihî metinlerin araştırılmasında doğal bir inceleme konusudur.
Onları yalnızca günümüzün ahlaki ölçütleriyle değerlendirerek metinden çıkarmak veya görmezden gelmek, yazmanın sunduğu bilgileri eksiltebilir.
Bilimsel bir yayında bu ifadelerin özgün biçimleri korunmalı, gerektiğinde açıklayıcı notlarla tarihî ve edebî bağlamları gösterilmelidir.
14. Nüshaların karşılaştırılması ve metin ilişkileri
Bu yazmanın daha iyi anlaşılabilmesi için aynı eserin veya benzer Nasreddin Hoca derlemelerinin başka nüshalarıyla karşılaştırılması gerekmektedir.
Böyle bir karşılaştırmada yalnızca hikâyelerin bulunup bulunmadığına bakmak yeterli değildir.
Hikâyelerin sırası, başlangıç ve bitiş ifadeleri, kelime farklılıkları, eksiklikler ve ortak hatalar da incelenmelidir.
Özellikle farklı nüshalarda aynı sıra dışı hataların bulunması, nüshalar arasında ortak bir metin kaynağı olabileceğini düşündürebilir.
Ancak ortak hataların bulunması, iki yazmanın aynı müstensih tarafından yazıldığını göstermez.
Burada iki ayrı araştırma alanı söz konusudur.
Birincisi, metinlerin birbirleriyle olan ilişkisi ve hangi nüshalardan aktarıldığıdır.
İkincisi ise yazmaları fiziksel olarak kaleme alan kişilerin kimliğidir.
Metinlerin akrabalığı ile müstensihlerin kimliği birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.
15. Araştırmanın eleştirel değerlendirmesi
Bu çalışmanın en önemli yönü, yazmanın doğrudan okunmasına dayanmasıdır.
İnceleme sırasında bazı kelimelerin ilk okumaları, sonraki cümlelerin anlamı ve aynı kelimelerin başka yerlerdeki kullanımlarıyla karşılaştırılarak yeniden değerlendirilmiştir.
Bu yaklaşım, yazma eser araştırmalarında gerekli olan dikkatli okuma yönteminin bir örneğidir.
Özellikle “kaz–ördek” meselesinin ayrıntılı biçimde incelenmesi, küçük görünen bir kelime farklılığının metin tarihi açısından nasıl önemli bir soruya dönüşebileceğini göstermektedir.
Bununla birlikte araştırmanın sınırları da açıkça belirtilmelidir.
İlk olarak, bazı kelimelerin okunuşu henüz kesinleşmemiştir. Bunların yüksek çözünürlüklü görüntüler üzerinden yeniden kontrol edilmesi gerekir.
İkinci olarak, yazının nesih geleneğine yakın olduğu yönündeki değerlendirme henüz karşılaştırmalı paleografik örneklerle desteklenmemiştir.
Üçüncü olarak, 7v ile 8r arasındaki reddade uyumsuzluğunun sebebi belirlenememiştir.
Dördüncü olarak, yazmanın dili hakkında daha kesin sonuçlara ulaşmak için sistematik bir dil incelemesi yapılmalıdır.
Beşinci olarak, eserin yazarı, derleyicisi, müstensihi ve tarihi hakkında kesin bilgiler elde edilememiştir.
Bu eksikliklerin belirtilmesi, araştırmanın değerini azaltmaz. Aksine hangi sonuçların doğrudan gözleme, hangilerinin ise yoruma dayandığını açıkça gösterir.
Bilimsel araştırmanın temel koşullarından biri de budur.
16. Sonuç
Fransa Millî Kütüphanesinde Türk 229 yer numarasıyla bulunduğu belirtilen Nasreddin Hoca Hikâyeleri yazması, tarihî Türk dili, halk mizahı, yazma eser kültürü ve metin aktarımı bakımından araştırılmaya değer bir kaynaktır.
18 Kasım 2026 tarihinde gerçekleştirilen incelemede yazmanın başlangıcı, beş bölümlü düzeni, sayfa yapısı, mühürleri, son kısmı, harf biçimleri ve varaklar arasındaki metin ilişkileri değerlendirilmiştir.
Araştırmanın iki önemli bulgusu bulunmaktadır.
Birincisi, 7v ile 8r arasında reddade uyumsuzluğu görülmesine rağmen eski mezar hikâyesinin anlam bakımından devam etmesidir.
Bu durum, muhtemel varak kaybı meselesinin henüz kesin olarak çözülemediğini göstermektedir.
İkincisi, 11v ile 12r arasında devam eden kaz hikâyesinde aynı kuşun hem “kaz” hem de “ördek” olarak adlandırılmasıdır.
Bu farklılık aynı satır içinde ortaya çıktığından, doğrudan varak değişimine bağlanamaz. Daha çok metnin kopyalanması veya aktarılması sırasında meydana gelmiş bir kelime farklılığı olabileceği düşünülmektedir.
Paleografik inceleme, yazının nesih geleneğine yakın olduğunu ve farklı varaklarda bazı harf biçimlerinin süreklilik gösterdiğini ortaya koymaktadır.
Bu gözlemler metnin büyük bölümünün aynı müstensih tarafından yazılmış olabileceğini düşündürse de kesin bir sonuca ulaşmak için daha ayrıntılı karşılaştırma gereklidir.
Yazmanın müstensihi, yazılış tarihi ve üretildiği yer henüz belirlenememiştir.
Buna rağmen eser, yalnızca Nasreddin Hoca hikâyelerini günümüze ulaştıran bir metin olarak değil, tarihî Türkçenin kullanımını, yazı alışkanlıklarını ve hikâyelerin aktarım sürecini gösteren bir belge olarak da önem taşımaktadır.
Bir yazmanın bilimsel değeri yalnızca yazarının, müstensihinin veya tarihinin bilinmesine bağlı değildir. Bazen henüz cevaplanmamış sorular, o yazmanın araştırmaya sunduğu en önemli imkândır.
Kaynak ve araştırma notu
İncelenen yazma: Bibliothèque nationale de France, Türk 229, Hikâyât-ı Nasreddin Hoca.
Araştırma yöntemi: Dijital görüntüler üzerinden doğrudan metin okuması, kodikolojik gözlem, paleografik karşılaştırma, reddade incelemesi ve hikâyelerin anlam bütünlüğünün değerlendirilmesi.
Araştırma tarihi: 18 Kasım 2026.
Araştırma dizisi: Beyin Mühendisliğine Karşı Eski Türkçe Kitaplar, 550. Bölüm.
Not: Bu çalışma, araştırmacının doğrudan yazma okumasına dayanan bir ilk incelemedir. Akademik dergi yayını öncesinde kesinleştirilmemiş kelime okumalarının, katalog bilgilerinin ve karşılaştırmalı kaynakların yeniden kontrol edilmesi gerekmektedir.
Reading a Nasreddin Hodja Manuscript: Codicological, Palaeographical, and Textual Observations
Bibliothèque nationale de France, Türk 229
Old Turkic Books Against Brain Engineering — Episode 550
Research date: November 18, 2026
Abstract
This article presents a preliminary codicological, palaeographical, linguistic, and textual examination of a manuscript containing stories attributed to Nasreddin Hodja, identified in this study as Bibliothèque nationale de France, Türk 229.
My research is based on a direct reading of the manuscript's digitized black-and-white images. Rather than relying solely on a catalogue description, I examined the text itself, paying particular attention to the arrangement of the stories, handwriting, catchwords, seals, corrections, and the continuity of the text between folios.
Two problems emerged during the examination. The first concerns a discrepancy between the catchword at the end of folio 7v and the beginning of folio 8r. The second involves an unexpected change from the word kaz (goose) to ördek (duck) within a story extending across folios 11v and 12r.
These observations raise questions about scribal practices, possible textual omissions, and the transmission of Nasreddin Hodja stories.
The article also considers the manuscript's five-part structure, its apparently naskh-based handwriting, and several linguistic features relevant to the study of historical Turkic.
My conclusions remain provisional where the available evidence does not permit certainty. The purpose of this study is not simply to describe the manuscript but to identify questions that may contribute to future comparative research.
Keywords: Nasreddin Hodja, Turkish manuscripts, codicology, palaeography, textual criticism, catchwords, naskh script, historical Turkic, manuscript transmission, folk humour.
1. Introduction
Nasreddin Hodja occupies a distinctive place in the oral and written traditions of Turkic-speaking societies. Stories attributed to him have circulated for centuries, crossing geographical, linguistic, and cultural boundaries.
These stories are often short, sometimes consisting of only a few lines. Yet their brevity should not lead us to underestimate their historical and literary significance.
A short anecdote may preserve traces of everyday speech, social relationships, religious assumptions, or attitudes towards authority. It may also reveal how humour was understood and transmitted within a particular community.
At the same time, it would be misleading to assume that every story attributed to Nasreddin Hodja originated with a single historical individual.
Some stories may have developed independently and later become associated with his name. Others may have changed considerably as they passed through oral and written traditions.
For this reason, the historical person, the literary character, and the manuscript tradition must be examined as related but distinct subjects.
My interest in this manuscript extends beyond the stories themselves.
I wanted to understand how the text was copied, how its folios were arranged, whether the handwriting remained consistent, and whether apparent irregularities might reveal something about the manuscript's history.
These questions became particularly important when I encountered discrepancies in the catchwords and vocabulary.
What initially appeared to be minor details gradually developed into broader questions about textual continuity and scribal practice.
2. The Manuscript and the Method of Examination
The manuscript examined in this study is identified as Hikâyât-ı Nasreddin Hoca, Bibliothèque nationale de France, Türk 229.
The examination was conducted using digitized black-and-white images rather than the physical manuscript.
This distinction matters.
A digital reproduction allows close examination of handwriting, textual arrangement, and many features of page layout. However, it cannot always provide reliable information about the physical properties of the original object.
In this case, I could not confidently determine the actual colour or thickness of the paper, the colours of the inks, the presence of watermarks, or the structure of the binding.
These limitations are particularly important when considering the manuscript's date and place of production.
The digital file also contains preliminary pages that do not belong to the original manuscript text. Consequently, the PDF page numbers should not be confused with the manuscript's foliation.
The main text begins on folio 1v and ends on folio 18r.
My examination proceeded in several stages.
I first read the opening and closing passages to understand the work's structure. I then compared handwriting across different folios, paying attention to recurring letterforms.
Next, I examined the catchwords and compared them with the beginnings of the following folios.
Finally, I read several stories in full to determine whether the text continued naturally across folio boundaries.
Throughout the process, I treated uncertain readings as provisional. When a word was difficult to identify, I compared it with other occurrences in the manuscript and considered its grammatical and narrative context.
This approach helped resolve several difficulties, although some questions remain open.
3. The Opening and the Five-Part Arrangement
The manuscript opens with an Arabic expression of praise and blessings upon the Prophet:
Al-ḥamdu li-llāhi wa-l-ṣalātu ʿalā nabiyyihī. Ammā baʿdu...
The introduction then states that stories attributed to Nasreddin Hodja have been collected and arranged into five chapters.
According to my reading, the first chapter concerns Hodja himself.
The second contains stories involving his wife, the third concerns his son, and the fourth deals with his donkey.
The heading of the fifth chapter contains a word whose reading has not yet been established with confidence. My initial transcription suggested something resembling imādī, but this requires further palaeographical examination.
The introduction's reference to collecting and arranging the stories is significant.
It suggests that the manuscript presents a compilation rather than a continuous narrative composed around a single plot.
However, this observation does not establish whether the work was originally compiled in Turkic, translated from another language, or copied from an earlier collection.
Determining the relationship between this manuscript and other Nasreddin Hodja collections will require a comparative study.
4. Page Layout and Ruling
The manuscript generally follows a relatively consistent page layout, although the number of lines and the spacing between words are not entirely uniform.
Some pages contain approximately thirteen or fourteen lines.
In several places, words are divided at the end of a line and completed on the following line.
The writing occasionally rises slightly towards the middle of a line, producing a gentle curve rather than a perfectly horizontal arrangement.
One feature that attracted my attention appears near the beginning of the manuscript.
Two approximately parallel lines are visible in the writing area. They appear to have been made without ink, possibly by pressing a pointed instrument into the paper.
If this interpretation is correct, they may represent drypoint ruling, a technique used to guide the placement of writing.
However, the available images do not allow me to establish the method of ruling with certainty.
It is also important not to confuse these lines with watermarks.
A watermark is a feature introduced during paper manufacture, whereas ruling is generally associated with the preparation of the writing surface.
The distinction is fundamental to codicological analysis.
5. Seals and Possible Provenance
I observed four seal impressions in the digitized manuscript.
One appears to be an oval seal containing Arabic-script writing, possibly associated with an earlier owner.
Other impressions contain French lettering and resemble institutional library stamps.
Similar French stamps appear on folios 1r and 18r, while a different design is visible on folio 18v.
These marks may eventually help reconstruct aspects of the manuscript's ownership and institutional history.
However, I would caution against drawing conclusions too quickly.
Different stamps do not necessarily indicate that the manuscript passed through different institutions. A single library may have used different stamps at different times or for different administrative purposes.
Similarly, the apparent Arabic-script ownership seal cannot be identified confidently until its inscription has been read.
For the present, the seals should be recorded as evidence requiring further investigation rather than as proof of a particular chain of ownership.
6. The Ending of the Manuscript
The manuscript concludes on folio 18r with a humorous story involving a borrowed cooking pot.
Near the end, the lines become progressively shorter, creating a narrowing arrangement on the page.
I also observed a group of signs resembling the Arabic letter mīm, arranged in decreasing numbers.
Their sequence appears to follow a pattern of five, four, three, two, and one.
This arrangement may have served as a decorative indication that the text had ended.
It is visually distinctive, but its precise function remains uncertain.
I did not identify a clear colophon providing the name of the copyist, the date of copying, or the place where the manuscript was produced.
The absence of such information makes dating more difficult.
It also reinforces the importance of examining handwriting, paper, textual features, and comparative manuscript evidence.
7. Palaeographical Observations
A central part of my examination involved comparing the shapes of individual letters across the manuscript.
I paid particular attention to alif, sīn, shīn, qāf, mīm, nūn, and yāʾ.
These comparisons were intended to identify recurring scribal habits and to assess whether the manuscript might have been written by a single hand.
7.1. Sīn and Shīn
In the examples I examined, the teeth of sīn and shīn are generally distinct and sharply formed.
I did not observe examples in which the teeth were consistently replaced by a long, smooth horizontal stroke.
This feature may be useful in describing the scribe's handwriting.
However, it should not be treated as an individual signature. Similar letterforms may occur in manuscripts written by different scribes working within the same tradition.
7.2. Alif
Most examples of alif appear relatively straight and vertical.
Some show a slight inclination, but the vertical form seems to predominate.
During the examination, I estimated visually that approximately ninety per cent of the examples followed this pattern.
This figure should not be understood as a statistical result. A reliable percentage would require a systematic count of all relevant occurrences.
Nevertheless, the general tendency is worth recording.
7.3. Qāf
The final forms of qāf are particularly interesting.
In several examples, the upper part of the letter has a knot-like appearance, followed by a relatively short descending movement and an extended tail.
In some cases, the lower curve is not fully developed.
Similar forms appear in different parts of the manuscript.
This consistency may be relevant when considering the identity of the scribe.
7.4. Mīm
The final form of mīm varies considerably.
Some examples have a rounded head and a short downward stroke.
Others show a curved or nearly horizontal extension.
What matters is that these variations sometimes occur within the same folio or even the same line.
They therefore cannot automatically be interpreted as evidence of different scribes.
A single scribe may produce different forms of the same letter depending on the position of the word, available space, or the movement of the pen.
7.5. Nūn and Yāʾ
The final nūn sometimes forms a complete curve, while in other examples the curve appears open or unfinished.
The placement of its dot also varies.
The final yāʾ may return towards the baseline, extend horizontally, or continue below the line.
Some examples at line endings are especially elongated.
These variations deserve closer comparison because recurring combinations of letterforms may be more informative than any single isolated feature.
7.6. The Script
Taken together, the general letterforms and the arrangement of the writing suggest a script related to the naskh tradition.
The handwriting also displays certain freer movements and extensions.
However, such features alone are insufficient to classify the script as taʿlīq or nastaʿlīq.
At this stage, I consider a naskh-based description the most cautious preliminary assessment.
A firmer classification will require comparison with securely identified examples.
8. Was the Manuscript Written by One Scribe?
The recurring forms of qāf, mīm, nūn, and other letters suggest a degree of consistency across the manuscript.
This raises the possibility that most or all of the text was copied by one person.
Yet similarity of handwriting is not proof of common authorship or common scribal identity.
Two scribes trained in the same tradition may produce remarkably similar forms.
A more reliable assessment would compare the proportions of letters, pen movements, placement of dots, treatment of ligatures, and repeated individual habits.
It would also be useful to examine possible corrections and additions.
For now, I regard the single-scribe hypothesis as plausible but unproven.
9. Catchwords and the Question of Missing Folios
Catchwords are among the most useful features for investigating the physical and textual continuity of a manuscript.
A catchword normally appears near the bottom of a page and repeats the first word, or sometimes the first few words, of the following page.
Its purpose is to help preserve the correct order of leaves.
Several catchwords in this manuscript appear to correspond to the beginnings of the following folios.
However, the transition between folios 7v and 8r presents a difficulty.
The catchword at the end of folio 7v appears to read etmiş, while the beginning of the following folio does not reproduce that word exactly.
This discrepancy initially raised the possibility that a folio might have been lost.
To investigate the problem, I read the surrounding stories rather than relying on the catchword alone.
9.1. The Story of the Old Grave
One of the stories concerns Nasreddin Hodja's unusual request concerning his burial.
Hodja asks to be placed in an old grave after his death.
When asked why, he explains that when Munkar and Nakir come to question him, he intends to present himself as someone who died long ago and has already undergone questioning.
The humour depends on his attempt to avoid a second interrogation by claiming to be an old occupant of the grave.
The story appears to continue meaningfully across the relevant folios.
This continuity weakens the hypothesis of a substantial textual loss at that point.
Nevertheless, it does not explain why the catchword differs from the opening of the following folio.
9.2. The Word Etmiş
A closer reading of folio 7v revealed several occurrences of the expression Hoca etmiş.
In these passages, the expression introduces Hodja's speech and appears to function in a way comparable to “Hodja said.”
This is important because it suggests that the reading is not based on a single isolated occurrence.
The word appears repeatedly in similar narrative contexts.
However, semantic similarity between etmiş and forms such as eydür does not make their written forms identical.
A catchword is expected to correspond to the actual beginning of the following page, not merely to a word with a similar meaning.
The discrepancy therefore remains a genuine textual problem.
9.3. Possible Explanations
Several possibilities must be considered.
The scribe may have written the catchword incorrectly.
A short passage or an entire anecdote may have been omitted during copying.
The order of the folios may have been altered.
Alternatively, one or more folios may have been lost.
The fact that folio numbers appear to have been added later is relevant. Later foliation does not necessarily preserve the manuscript's original arrangement.
Yet the continuity of the old-grave story makes it difficult to accept a missing-folio hypothesis without additional evidence.
At present, I do not consider the question resolved.
10. The Goose and the Duck: A Textual Inconsistency
Another problem emerged in a story extending across folios 11v and 12r.
In this anecdote, Nasreddin Hodja asks his wife to cook a goose.
He intends to present it as a gift to a bey.
On the way, however, he becomes hungry and eats one of the bird's legs.
When the bey notices that the bird has only one leg, he asks for an explanation.
Hodja claims that the bird was born that way.
Later, as they travel together, they encounter a group of geese standing on one leg in a marshy area.
Hodja points to them and argues that the bird he brought belonged to the same kind.
The bey then causes the birds to move, revealing that they have two legs.
Hodja responds that if the same stick had been used against him, he too would have ended up on four legs.
The story is coherent, and its humorous conclusion is clear.
The textual difficulty lies elsewhere.
10.1. Two Different Names for the Same Bird
At the beginning of the story, the bird is called kaz, meaning goose.
The same word appears when Hodja cuts off and eats one of its legs.
Yet a few words later, the manuscript appears to use ördek, meaning duck.
During my examination, I noticed that the two terms occur within the same line on folio 12r, separated by only a few words.
This detail changes how the problem should be understood.
The shift from goose to duck does not occur because the text moves from one folio to another.
It occurs within a single line.
Consequently, the variation cannot reasonably be explained as a direct result of a missing folio at that point.
10.2. How Might the Variation Have Arisen?
One possibility is a simple scribal substitution.
Another is that the scribe copied the variation from an earlier exemplar.
A third possibility is that different versions of a similar anecdote influenced the text during its transmission.
Without comparing other manuscripts, it is impossible to determine which explanation is correct.
It is also necessary to confirm the precise reading of ördek in the manuscript image.
Nevertheless, the apparent variation is worth documenting.
Small lexical inconsistencies can sometimes provide valuable evidence about the transmission of a text.
11. A Possible Correction in the Margin
The goose story contains another detail that deserves attention.
A word read provisionally as bastılar appears to have been added outside the normal flow of the line.
The word belongs to the passage describing the geese placing both feet on the ground.
Its position raises the possibility that the scribe initially omitted it and later inserted it.
However, it may also have been added by another reader or corrector.
To distinguish between these possibilities, the handwriting and ink would need to be examined more closely.
The black-and-white reproduction limits what can be said about ink differences.
For the present, I record the word as a possible correction rather than as a confirmed example of scribal self-correction.
12. Linguistic Features of Historical Turkic
The manuscript contains a number of words and grammatical forms that are valuable for the study of historical Turkic.
Among the forms encountered during the reading are şol, dahi, eydür, etmiş, övrat, bud, segirtmek, and kanı.
The word kanı is particularly interesting.
In the goose story, the bey uses it when asking about the bird's missing leg.
In context, the word appears to mean “where is it?” or “where has it gone?”
This illustrates the importance of reading historical vocabulary within complete sentences rather than assigning meanings from isolated words.
The repeated use of etmiş as a speech-introducing expression also deserves further investigation.
Some vocabulary and grammatical features may be compared with Ottoman and Chagatai Turkic usage.
However, the presence of a few shared forms is not sufficient to classify the language of the manuscript.
A systematic linguistic study would need to examine pronouns, verb morphology, case endings, syntax, spelling conventions, and sound correspondences.
The language of a manuscript must also be distinguished from its script.
A manuscript written in a naskh-based hand is not necessarily associated with one particular Turkic literary variety.
13. Humour and Social Meaning
The stories in this manuscript are not merely entertaining anecdotes.
They also reveal different ways of thinking about everyday life.
In the old-grave story, humour arises from an unexpected interpretation of religious questioning after death.
In the goose story, the comic effect depends on Hodja's refusal to admit an obvious mistake and his ability to invent a new explanation when confronted with evidence.
These examples show how the Nasreddin Hodja character can move between cleverness, absurdity, self-interest, and apparent foolishness.
It would therefore be misleading to interpret every story as a celebration of wisdom.
Sometimes Hodja exposes the foolishness of others.
At other times, he becomes the object of the joke himself.
This flexibility is part of the character's literary appeal.
13.1. Explicit Language and Historical Context
The manuscript also contains stories involving the body, sexuality, and other subjects that may be considered inappropriate in some modern settings.
Such passages should not automatically be removed or ignored in scholarly work.
They belong to the historical language and literary culture of the text.
A critical edition should preserve the original wording while providing explanations where necessary.
The task of the researcher is not to impose contemporary preferences on the manuscript but to understand and document what the source actually contains.
14. The Need for Comparative Manuscript Research
The questions raised by this examination cannot all be answered through the study of a single manuscript.
Other copies of the same collection, or closely related Nasreddin Hodja compilations, may provide important evidence.
A comparative study should examine the order of the stories, their opening and closing formulas, unusual vocabulary, omissions, additions, and shared errors.
Particularly distinctive shared mistakes may suggest a relationship between textual witnesses.
However, textual relationships should not be confused with scribal identity.
Two manuscripts may descend from a common exemplar without having been written by the same person.
Similarly, manuscripts written by one scribe may contain different texts or derive from different exemplars.
The history of the text and the history of the physical manuscript are connected, but they are not identical.
Both must be investigated.
15. A Critical Assessment of the Research
The principal strength of this examination lies in its reliance on direct manuscript reading.
Rather than accepting an initial interpretation, I repeatedly returned to difficult passages and compared them with surrounding sentences and similar forms elsewhere in the manuscript.
This process was especially useful when examining the words etmiş, kaz, and ördek.
It also demonstrated the importance of distinguishing between a problem in the physical arrangement of a manuscript and a problem within the copied text.
At the same time, several limitations remain.
First, some readings are still uncertain and require verification against clearer images.
Second, the proposed classification of the handwriting as naskh-based has not yet been supported by a systematic comparison with dated manuscripts.
Third, the catchword discrepancy between folios 7v and 8r remains unresolved.
Fourth, the linguistic characteristics of the text have not yet been examined through a complete morphological and orthographic analysis.
Finally, the identity of the compiler or author, the name of the copyist, and the date and place of production have not been established.
These limitations should be stated openly.
A scholarly argument becomes stronger when it clearly distinguishes observation from interpretation and interpretation from proof.
16. Conclusion
The Nasreddin Hodja manuscript identified here as Bibliothèque nationale de France, Türk 229, offers valuable material for the study of historical Turkic, manuscript production, textual transmission, and the literary history of humour.
My examination focused on the manuscript's opening and ending, its five-part structure, page layout, seals, handwriting, catchwords, and selected textual problems.
Two observations deserve particular attention.
The first is the discrepancy between the catchword on folio 7v and the opening of folio 8r.
Although the old-grave story appears to continue coherently across the folios, the discrepancy has not been satisfactorily explained.
The possibility of a missing folio cannot be established on the present evidence, but neither should the question be dismissed without further examination.
The second observation concerns the apparent use of both kaz and ördek within the same line of the goose story.
Because the variation occurs within a single folio, it is more appropriately investigated as a possible lexical or scribal inconsistency than as direct evidence of physical loss.
The handwriting appears broadly consistent and may represent the work of a single scribe using a script related to the naskh tradition.
However, neither the identity of the hand nor the precise classification of the script can yet be regarded as certain.
The manuscript's author or compiler, copyist, date, and place of production remain unidentified.
Despite these uncertainties, the manuscript deserves further study.
Its importance lies not only in the stories it preserves but also in the evidence it offers about the ways texts were copied, modified, arranged, and transmitted.
A manuscript does not lose its scholarly value because its author, copyist, or date remains unknown. Sometimes the questions it leaves unanswered are precisely what make it worth studying.
Manuscript and Research Information
Primary source: Bibliothèque nationale de France, Türk 229, Hikâyât-ı Nasreddin Hoca.
Method: Direct reading of digitized manuscript images; codicological observation; palaeographical comparison; examination of catchwords; and analysis of narrative and textual continuity.
Research date: November 18, 2026.
Research series: Old Turkic Books Against Brain Engineering, Episode 550.
Editorial note: This article presents preliminary findings from direct manuscript examination. Before submission to an academic journal, uncertain readings, the manuscript's catalogue identification, folio references, and relevant comparative scholarship should be verified.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
قراءة في مخطوط حكايات نصر الدين خوجة
ملاحظات في علم المخطوطات والخطوط القديمة ونقد النصوص
المكتبة الوطنية الفرنسية — Türk 229
سلسلة «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول» — الحلقة 550
تاريخ البحث: 18 نوفمبر/تشرين الثاني 2026
الملخص
تتناول هذه الدراسة مخطوطًا يضم مجموعة من الحكايات المنسوبة إلى نصر الدين خوجة، والمحفوظ، بحسب بيانات النسخة التي اعتمدت عليها، في المكتبة الوطنية الفرنسية تحت رقم الحفظ Türk 229.
اعتمدت في هذا البحث على القراءة المباشرة للصور الرقمية بالأبيض والأسود، مع التركيز على بنية المخطوط، وترتيب الحكايات، وخصائص الخط، والكلمات الدالة على تعاقب الأوراق، والأختام، والتصحيحات، وما قد يكون وقع في النص من أخطاء أثناء النسخ.
وقد لفت انتباهي أثناء القراءة إشكالان يستحقان دراسة خاصة.
يتعلق الأول بعدم التطابق بين الكلمة الدالة على بداية الورقة التالية، أو ما يُعرف بالتعقيبة، في نهاية ظهر الورقة السابعة (7v)، وبداية وجه الورقة الثامنة (8r).
أما الإشكال الثاني فيتعلق باستخدام كلمتين مختلفتين للدلالة على الطائر نفسه في إحدى الحكايات الممتدة بين الورقتين 11v و12r؛ إذ يرد أولًا لفظ قاز بمعنى الإوز، ثم يظهر لفظ أوردك بمعنى البط.
ولا أتعامل مع هاتين الملاحظتين بوصفهما دليلين قاطعين على وجود نقص في المخطوط أو خطأ من الناسخ، بل أراهما نقطتي انطلاق لدراسة تاريخ النص وكيفية انتقاله بين النسخ.
وتتناول الدراسة كذلك تقسيم المخطوط إلى خمسة أبواب، وخصائص خطه الذي يبدو قريبًا من تقاليد النسخ، وبعض الظواهر اللغوية المهمة لدراسة التركية التاريخية.
الكلمات المفتاحية: نصر الدين خوجة، المخطوطات التركية، علم المخطوطات، علم الخطوط القديمة، نقد النصوص، التعقيبات، خط النسخ، التركية التاريخية، انتقال النصوص، الأدب الفكاهي.
1. المقدمة
يحتل نصر الدين خوجة مكانة مميزة في التراث الشفهي والمكتوب لدى الشعوب الناطقة باللغات التركية. وقد انتشرت الحكايات المنسوبة إليه عبر مناطق واسعة، وانتقلت بين أجيال متعددة، وأصبحت جزءًا من الذاكرة الأدبية والشعبية.
وعلى الرغم من قصر كثير من هذه الحكايات، فإنها ليست مجرد نصوص وضعت لإضحاك الناس.
فقد تكشف حكاية لا تتجاوز بضعة أسطر عن أساليب الكلام في الحياة اليومية، والعلاقات الاجتماعية، والمعتقدات الدينية، والمواقف من السلطة، وطريقة التفكير في المشكلات الإنسانية.
ومن خلال هذه النصوص نستطيع أن نتعرف إلى جوانب من الحياة الثقافية والاجتماعية التي قد لا نجدها بالوضوح نفسه في المؤلفات الرسمية.
ومع ذلك، لا أرى من الصواب أن ننسب جميع الحكايات التي تحمل اسم نصر الدين خوجة إلى شخص تاريخي واحد.
فمن المحتمل أن تكون بعض هذه الحكايات قد نشأت بصورة مستقلة، ثم نُسبت إليه في مراحل لاحقة. وربما انتقلت حكايات أخرى من بيئة لغوية أو ثقافية إلى أخرى، وتغيرت بعض ألفاظها وتفاصيلها أثناء هذا الانتقال.
ولهذا ينبغي التمييز بين نصر الدين خوجة بوصفه شخصية تاريخية محتملة، وبين صورته بوصفه بطلًا أدبيًا وشعبيًا.
لكن اهتمامي في هذا البحث لا يقتصر على الحكايات نفسها.
لقد أردت أن أدرس المخطوط الذي حفظ هذه الحكايات، وأن أفهم كيف كُتب، وكيف رُتبت أوراقه، وما إذا كان خطه يعود إلى ناسخ واحد، وما الذي يمكن أن تكشفه بعض الاختلافات الصغيرة عن تاريخ النص.
وقد قادتني هذه الأسئلة إلى فحص التعقيبات، ومقارنة أشكال الحروف، وقراءة بعض الحكايات كاملة للتأكد من اتصال النص بين الأوراق.
وما بدا في البداية مجرد اختلاف في كلمة واحدة تحول أثناء القراءة إلى مسألة تتعلق بطريقة انتقال النص واحتمال وقوع السهو أو الحذف أثناء نسخه.
2. المخطوط ومنهج البحث
المخطوط موضوع هذه الدراسة هو حكايات نصر الدين خوجة، المنسوب في بيانات البحث إلى مجموعة المخطوطات التركية بالمكتبة الوطنية الفرنسية، تحت رقم الحفظ Türk 229.
وقد أجريت هذه الدراسة اعتمادًا على الصور الرقمية للمخطوط، لا على معاينة النسخة الأصلية.
وهذا الفرق مهم من الناحية المنهجية.
فالصور الرقمية تسمح بقراءة النص، ومقارنة أشكال الحروف، ودراسة توزيع الكتابة على الصفحات، وملاحظة بعض الإضافات والتصحيحات.
لكنها لا توفر دائمًا المعلومات اللازمة لدراسة الخصائص المادية للمخطوط.
وفي هذه الحالة، لم أتمكن من تحديد اللون الحقيقي للورق، أو سماكته، أو نوع الحبر وألوانه، أو العلامات المائية، أو تركيب التجليد، أو كيفية جمع الملازم وربطها.
وتزداد أهمية هذه المحدودية عندما نحاول تحديد تاريخ النسخة أو مكان إنتاجها.
كما لاحظت أن الملف الرقمي يتضمن صفحات تمهيدية أضيفت إلى النسخة المصورة، ولا تنتمي إلى النص الأصلي للمخطوط.
ولهذا لا ينبغي الخلط بين أرقام صفحات ملف PDF وأرقام أوراق المخطوط.
يبدأ النص الأصلي في ظهر الورقة الأولى (1v)، وينتهي في وجه الورقة الثامنة عشرة (18r).
وقد اتبعت في الدراسة عدة خطوات.
بدأت بقراءة مقدمة المخطوط وخاتمته، ثم انتقلت إلى مقارنة الخط في أوراق متباعدة.
بعد ذلك فحصت التعقيبات، وقارنت الكلمات المكتوبة في أواخر الأوراق ببدايات الأوراق التالية.
وأخيرًا قرأت عددًا من الحكايات كاملة، لكي أتحقق مما إذا كان تسلسل الأحداث والمعاني يستمر بصورة طبيعية بين الأوراق.
وقد حرصت أثناء القراءة على عدم تحويل الاحتمالات إلى نتائج نهائية.
فإذا واجهت كلمة غير واضحة، حاولت مقارنتها بمواضع أخرى من المخطوط، ثم نظرت في معناها داخل الجملة والحكاية.
ومع ذلك، فإن توافق المعنى مع القراءة المقترحة لا يكفي وحده لإثبات صحة تلك القراءة.
3. مقدمة المخطوط وتقسيمه إلى خمسة أبواب
يبدأ المخطوط بحمد الله والصلاة على النبي:
«الحمد لله والصلاة على نبيه. أما بعد...»
ثم يذكر النص أن حكايات نصر الدين خوجة قد جُمعت ورُتبت في خمسة أبواب.
وبحسب قراءتي، يتناول الباب الأول الحكايات المتعلقة بنصر الدين خوجة نفسه.
أما الباب الثاني فيضم الحكايات المتعلقة بزوجته، والثالث يتعلق بابنه، والرابع بحماره.
وفي عنوان الباب الخامس كلمة لم أتمكن حتى الآن من تثبيت قراءتها بصورة نهائية.
وقد بدت لي في القراءة الأولى قريبة من لفظ «عمادي»، لكنني لا أعد هذه القراءة مؤكدة، وأرى ضرورة إعادة فحص الحروف في الصورة الأصلية.
ومن الأمور اللافتة في المقدمة وجود عبارة تشير إلى جمع الحكايات وترتيبها.
وهذه العبارة توحي بأننا أمام مجموعة من الأخبار والنوادر، لا أمام قصة واحدة ذات أحداث متصلة.
لكنها لا تثبت أن النص مترجم من لغة أخرى، ولا تحدد المصدر الذي اعتمد عليه الجامع أو الناسخ.
وللوصول إلى نتيجة في هذا الموضوع، لا بد من مقارنة المخطوط بنسخ أخرى من مجموعات حكايات نصر الدين خوجة.
4. ترتيب الصفحات وخصائص مساحة الكتابة
تبدو صفحات المخطوط منتظمة نسبيًا، وإن كانت هناك اختلافات في عدد الأسطر والمسافات بين الكلمات.
تحتوي بعض الصفحات على نحو ثلاثة عشر أو أربعة عشر سطرًا.
وفي مواضع متعددة تنقسم الكلمة في نهاية السطر، ثم تستكمل في السطر التالي.
كما لاحظت أن بعض الأسطر لا تسير على خط أفقي مستقيم تمامًا، بل ترتفع قليلًا في وسطها، فتأخذ شكل قوس خفيف.
ومن الظواهر التي استوقفتني في الأوراق الأولى وجود خطين متوازيين تقريبًا، يبدوان كأنهما أُحدثا بالضغط على الورق دون استعمال الحبر.
وقد يكون الغرض منهما تحديد موضع الكتابة أو ضبط ارتفاع السطر.
وإذا صحت هذه الملاحظة، فمن الممكن أن يكونا من آثار التسـطير بالأداة الجافة، المعروف في دراسات المخطوطات باسم drypoint ruling.
لكنني لا أستطيع الجزم بطريقة إنشائهما اعتمادًا على الصور المتاحة وحدها.
ومن الضروري هنا التمييز بين آثار التسـطير والعلامات المائية.
فالعلامة المائية تتكون أثناء صناعة الورق، أما التسـطير فيرتبط عادة بإعداد الورقة للكتابة.
وهذا التمييز من المسائل الأساسية في الدراسة الكوديكولوجية.
5. الأختام وتاريخ حيازة المخطوط
لاحظت في الصور الرقمية أربعة آثار لأختام.
يبدو أحدها بيضوي الشكل، ويحمل كتابة بالحروف العربية، وربما كان ختم تملك لشخص اقتنى المخطوط في مرحلة سابقة.
أما الأختام الأخرى فتحتوي على كتابات فرنسية، وتشبه الأختام المؤسسية التي تستعملها المكتبات.
ويظهر ختمان متشابهان في الورقتين 1r و18r، بينما يظهر ختم مختلف في ظهر الورقة الأخيرة، 18v.
وقد تساعد هذه الأختام مستقبلًا في تتبع تاريخ انتقال المخطوط وملكيته.
لكنني أتحفظ على الاستنتاج بأن اختلاف شكل الأختام يعني بالضرورة انتقال المخطوط بين مؤسسات مختلفة.
فقد تستخدم المؤسسة الواحدة أختامًا متعددة في أزمنة مختلفة، أو في أقسام إدارية مختلفة.
كذلك لا يمكن تحديد صاحب الختم المكتوب بالحروف العربية قبل قراءة عبارته قراءة موثوقة.
ولهذا أتعامل مع هذه الأختام بوصفها شواهد تحتاج إلى دراسة مستقلة، لا أدلة نهائية على سلسلة معينة من المالكين.
6. خاتمة المخطوط وعلامات انتهاء النص
ينتهي النص في وجه الورقة الثامنة عشرة (18r)، بحكاية فكاهية تتعلق بقدر استعاره نصر الدين خوجة.
وفي نهاية الصفحة لاحظت أن الأسطر تصبح أقصر تدريجيًا، فتأخذ الكتابة شكلًا متناقصًا نحو الأسفل.
كما تظهر علامات تشبه حرف الميم، موزعة في مجموعات يتناقص عددها من خمس إلى أربع، ثم ثلاث، فاثنتين، فواحدة.
وقد يكون هذا الترتيب وسيلة زخرفية للإشارة إلى انتهاء النص.
لكنه لا يكفي لتحديد هوية الناسخ أو المدرسة الخطية التي ينتمي إليها.
ولم أتمكن في القراءة الحالية من العثور على حرد متن واضح يذكر اسم الناسخ أو تاريخ النسخ أو مكانه.
ويجعل غياب هذه المعلومات تحديد تاريخ المخطوط أكثر صعوبة.
ومن هنا تبرز أهمية الاستعانة بالدراسة المقارنة للخط والورق والنص.
7. ملاحظات باليوغرافية حول أشكال الحروف
خصصت جزءًا من البحث لمقارنة أشكال الحروف في مواضع مختلفة من المخطوط.
وركزت بصورة خاصة على الألف والسين والشين والقاف والميم والنون والياء.
وكان الهدف من هذه المقارنة التعرف إلى العادات الكتابية المتكررة، ومعرفة ما إذا كانت تشير إلى يد واحدة أو أكثر.
7.1. السين والشين
في الأمثلة التي فحصتها، تظهر أسنان السين والشين واضحة وحادة نسبيًا.
ولم ألاحظ في المواضع المدروسة استعمالًا منتظمًا للشكل الذي تختفي فيه الأسنان ويتحول الحرف إلى امتداد أفقي طويل.
وقد تكون هذه السمة مفيدة في وصف طريقة كتابة الناسخ.
لكنها لا تكفي وحدها للتعرف إلى شخصه، لأن الأشكال المتشابهة قد توجد لدى نساخ مختلفين ينتمون إلى تقليد خطي واحد.
7.2. الألف
تبدو معظم الألفات مستقيمة وقريبة من الوضع العمودي.
وفي بعض المواضع يظهر ميل خفيف، إلا أن الشكل العمودي هو الغالب.
وقدرت أثناء الفحص البصري أن نحو تسعين في المئة من الألفات التي لاحظتها تتبع هذا النمط.
لكن هذه النسبة تقديرية، ولم تنتج عن إحصاء شامل لجميع الألفات.
ولهذا لا ينبغي استعمالها بوصفها نتيجة إحصائية دقيقة.
7.3. القاف
لفتت انتباهي الأشكال النهائية لحرف القاف.
ففي عدد من المواضع يبدو رأس الحرف قريبًا من عقدة صغيرة، ثم يتصل بذيل ينزل مسافة قصيرة قبل أن يمتد على مستوى السطر.
وفي بعض الأمثلة لا تكتمل الاستدارة المعتادة في الجزء السفلي من الحرف.
وقد وجدت أشكالًا متقاربة في بداية المخطوط ووسطه ونهايته.
وهذا التكرار قد يكون مفيدًا في دراسة ثبات العادات الكتابية.
7.4. الميم
تظهر الميم النهائية في أكثر من صورة.
فبعضها له رأس مستدير وذيل قصير متجه إلى الأسفل.
وبعضها الآخر ينتهي بانحناء إلى اليمين أو امتداد شبه أفقي.
والمهم أن هذه الاختلافات قد تظهر في الورقة الواحدة، بل أحيانًا في السطر نفسه.
وهذا يعني أن اختلاف شكل الحرف لا يدل بالضرورة على تعدد النساخ.
فالناسخ الواحد قد يغير طريقة كتابة الحرف بحسب موضعه في الكلمة، والمساحة المتاحة، وحركة القلم.
7.5. النون والياء
تأخذ النون النهائية أحيانًا شكلًا مقوسًا مكتملًا، بينما تبدو في مواضع أخرى مفتوحة أو غير مكتملة الاستدارة.
كما يختلف موضع النقطة من مثال إلى آخر.
أما الياء النهائية فقد تمتد أفقيًا، أو تنزل تحت مستوى السطر، أو تعود نحو خط الكتابة.
وتظهر بعض الأشكال الممدودة بوضوح في نهايات الأسطر.
وهذه التفاصيل تستحق دراسة مقارنة دقيقة، لأن مجموعة من العادات المتكررة قد تكون أكثر دلالة من شكل حرف واحد.
7.6. نوع الخط
عند النظر إلى البنية العامة للحروف، وطريقة ترتيب الأسطر، وأشكال السين والشين والألف، يبدو لي أن الخط قريب من تقاليد النسخ.
لكن بعض الحروف تظهر فيها امتدادات وحركات أكثر حرية.
ولا أرى أن هذه الخصائص تكفي وحدها لتصنيف الخط ضمن التعليق أو النستعليق.
ولهذا أفضّل في المرحلة الحالية وصفه بأنه خط ذو أساس نسخي، إلى أن تتاح مقارنة أكثر تفصيلًا مع نماذج مؤرخة ومعروفة.
8. هل كتب المخطوط ناسخ واحد؟
إن تكرار أشكال متشابهة للقاف والميم والنون والياء في أوراق متباعدة يثير احتمال أن يكون معظم النص، وربما كله، مكتوبًا بيد واحدة.
لكن التشابه لا يعني التطابق بالضرورة.
فقد يتعلم ناسخان في البيئة نفسها، ويستعملان أشكالًا متقاربة جدًا للحروف.
ولهذا لا يكفي الاعتماد على الشكل العام للكتابة.
ينبغي أيضًا مقارنة نسب الحروف، وحركات القلم، ومواضع النقاط، وطريقة وصل الحروف، والعادات الفردية التي تتكرر بصورة غير عادية.
ومن المفيد كذلك دراسة الكلمات المضافة والتصحيحات، لمعرفة ما إذا كانت تنتمي إلى اليد نفسها.
وبناءً على ما رأيته حتى الآن، أعد فرضية الناسخ الواحد معقولة، لكنها لم تثبت بصورة نهائية.
9. التعقيبات واحتمال سقوط أوراق من المخطوط
تُعد التعقيبات من أهم الوسائل التي تساعد على دراسة ترتيب أوراق المخطوط.
والتعقيبة كلمة، أو كلمات قليلة، تُكتب عادة في أسفل الصفحة لتدل على بداية الصفحة التالية.
وكان الغرض منها المساعدة على ترتيب الأوراق ترتيبًا صحيحًا.
وقد وجدت أن عددًا من التعقيبات في هذا المخطوط يتوافق مع بدايات الأوراق التالية.
لكن الانتقال من ظهر الورقة السابعة (7v) إلى وجه الورقة الثامنة (8r) يثير إشكالًا.
فالتعقيبة الموجودة في نهاية الورقة السابعة تبدو قريبة من كلمة «إتمش»، بينما لا تبدأ الورقة التالية بالكلمة نفسها.
وقد دفعني هذا الاختلاف إلى التفكير في احتمال سقوط ورقة من المخطوط.
لكنني لم أكتف بمقارنة الكلمتين، بل عدت إلى قراءة الحكاية كاملة.
9.1. حكاية القبر القديم
تروي الحكاية أن نصر الدين خوجة طلب أن يُدفن بعد موته في قبر قديم.
وعندما سألوه عن سبب هذا الطلب، أجاب بأنه يريد أن يقول لمنكر ونكير، حين يأتيان لسؤاله، إنه ميت منذ زمن طويل، وإنه سبق أن خضع للسؤال.
وتقوم الطرافة هنا على محاولة خوجة التخلص من السؤال مرة ثانية بحجة أنه من الموتى القدامى.
وقد بدا لي، بعد قراءة الحكاية، أن تسلسل معناها يستمر بصورة طبيعية بين الورقتين.
وهذا يضعف احتمال وجود نقص كبير في النص عند هذا الموضع.
لكن استمرار المعنى لا يفسر وحده اختلاف التعقيبة عن بداية الورقة التالية.
9.2. استعمال كلمة «إتمش»
أثناء إعادة قراءة الورقة السابعة، لاحظت تكرار عبارة «خوجه إتمش» في أكثر من موضع.
وتؤدي هذه العبارة في سياق الحكايات وظيفة قريبة من «قال خوجة».
وهذه ملاحظة مهمة، لأن القراءة لا تعتمد على ظهور الكلمة في موضع واحد فقط.
فقد وردت الكلمة مرارًا في سياقات متشابهة، وكانت تستعمل لتقديم كلام الشخصية.
لكن تقارب معنى «إتمش» مع صيغ مثل «إيدور» لا يعني تطابق الكلمتين من حيث الرسم.
والتعقيبة، من حيث الأصل، ينبغي أن تطابق بداية الصفحة التالية، لا أن تحمل كلمة مرادفة لها فحسب.
ولهذا ما زلت أرى أن الاختلاف يحتاج إلى تفسير.
9.3. كيف يمكن تفسير الاختلاف؟
هناك عدة احتمالات.
ربما أخطأ الناسخ عند كتابة التعقيبة.
وربما سقطت منه حكاية قصيرة أو جزء من النص أثناء النسخ.
وقد تكون بعض الأوراق قد تغير ترتيبها في مرحلة لاحقة.
كما يبقى احتمال سقوط ورقة أو أكثر قائمًا من الناحية النظرية.
ومن المهم هنا أن أرقام الأوراق تبدو مضافة في زمن لاحق.
والترقيم المتأخر لا يضمن أن المخطوط احتفظ بجميع أوراقه الأصلية.
ومع ذلك، فإن اتصال حكاية القبر القديم يجعلني متحفظًا على القول بوجود ورقة مفقودة دون دليل إضافي.
ولذلك أعد هذه المسألة مفتوحة للبحث.
10. الإوز والبط: اختلاف داخل الحكاية الواحدة
ظهر إشكال آخر أثناء قراءة حكاية تمتد بين الورقتين 11v و12r.
تبدأ الحكاية بأن نصر الدين خوجة يطلب من زوجته أن تطهو إوزة.
ثم يأخذها ليقدمها هدية إلى أحد البكوات.
لكنه يشعر بالجوع أثناء الطريق، فلا يستطيع مقاومة شهيته، ويقطع أحد فخذي الإوزة ويأكله.
وعندما يصل إلى البك، يلاحظ الرجل أن الطائر لا يملك إلا رجلًا واحدة، فيسأل عن الرجل الأخرى.
فيجيبه خوجة بأن الطائر وُلد هكذا.
وبعد ذلك يسير الاثنان معًا، فيشاهدان مجموعة من الإوز واقفة على رجل واحدة في منطقة مستنقعية.
فيشير خوجة إليها، ويقول إن الطائر الذي أحضره كان من النوع نفسه.
لكن البك يجعل الطيور تتحرك، فتظهر واقفة على رجليها.
وهنا يرد خوجة بجواب ساخر، مفاده أنه لو استُعملت العصا نفسها ضده لأصبح هو أيضًا ذا أربع أرجل.
وتبدو الحكاية من حيث بناؤها ومعناها متماسكة.
غير أن المشكلة تظهر في اسم الطائر.
10.1. اسمان مختلفان للطائر نفسه
في بداية الحكاية يستعمل النص كلمة «قاز»، وهي في التركية تعني الإوز.
وتظهر الكلمة نفسها عند الحديث عن أكل أحد فخذي الطائر.
لكن بعد ذلك ترد كلمة «أوردك»، التي تعني البط.
وقد لاحظت أثناء القراءة أن الكلمتين تظهران في السطر نفسه من الورقة 12r، ولا يفصل بينهما سوى عدد قليل من الكلمات.
وهذا التفصيل مهم جدًا.
فالانتقال من «قاز» إلى «أوردك» لم يحدث عند الانتقال من ورقة إلى أخرى، بل داخل السطر الواحد.
وبالتالي لا يصح تفسير هذا الاختلاف مباشرة بأنه نتيجة سقوط ورقة في ذلك الموضع.
10.2. ما سبب هذا الاختلاف؟
قد يكون الناسخ قد استبدل كلمة بأخرى عن طريق السهو.
وقد يكون نقل الاختلاف كما وجده في النسخة التي كان ينسخ عنها.
وهناك احتمال ثالث، وهو أن تكون روايتان متشابهتان للحكاية قد أثرت إحداهما في الأخرى أثناء انتقال النص.
ولا أستطيع ترجيح أحد هذه الاحتمالات بصورة نهائية قبل مقارنة المخطوط بنسخ أخرى.
كما أن قراءة كلمة «أوردك» نفسها ينبغي أن تُراجع في الصورة للتأكد من رسم حروفها.
ومع ذلك، فإن وجود هذا الاختلاف المحتمل يستحق التسجيل.
فالأخطاء الصغيرة، أو ما يبدو في البداية أخطاء صغيرة، قد تساعد أحيانًا على فهم العلاقات بين النسخ وتاريخ انتقال النص.
11. كلمة مضافة عند طرف السطر
في حكاية الإوز لاحظت أيضًا كلمة تبدو مضافة خارج السياق المعتاد للسطر.
وقد قرأتها بصورة أولية «باستيلار»، أي ما يقارب «وضعوا أقدامهم» أو «وقفوا» بحسب السياق التركي.
وترد الكلمة في الموضع الذي يصف وقوف الإوز على رجليه.
وقد يكون الناسخ قد نسي كتابتها، ثم عاد فأضافها عندما انتبه إلى السهو.
لكن من الممكن أيضًا أن تكون الإضافة قد تمت بيد قارئ أو مصحح لاحق.
ولا يمكن التمييز بين الاحتمالين دون مقارنة الخط والحبر.
ولأن الصور المتاحة بالأبيض والأسود، فإن دراسة اختلاف لون الحبر ليست ممكنة بصورة موثوقة.
لذلك أسجل هذه الكلمة بوصفها تصحيحًا محتملًا، لا تصحيحًا ثابت النسبة إلى الناسخ.
12. خصائص لغوية من التركية التاريخية
يحتوي المخطوط على ألفاظ وصيغ تستحق اهتمام الباحثين في تاريخ اللغات التركية.
ومن الأمثلة التي صادفتها أثناء القراءة:
şol، dahi، eydür، etmiş، övrat، bud، segirtmek، kanı.
ومن الكلمات التي استوقفتني لفظ «قنی».
ففي حكاية الإوز يستعمله البك عندما يسأل عن الفخذ المفقود.
ويبدو أن الكلمة تؤدي هنا معنى قريبًا من «أين؟» أو «أين هو؟».
وهذا المثال يوضح أهمية دراسة المفردات داخل سياقها.
فالكلمة التاريخية قد تحمل وظيفة لا تتضح إذا قرأناها منفردة.
كما أن تكرار صيغة «إتمش» في مواضع تقديم الكلام يحتاج إلى دراسة لغوية أوسع.
وتظهر في النص بعض الألفاظ والصيغ التي يمكن مقارنتها بما نجده في التركية العثمانية والتركية الجغتائية.
لكن وجود عدد من الكلمات المشتركة لا يكفي لتحديد لغة المخطوط بصورة قاطعة.
فالتصنيف اللغوي يتطلب دراسة الضمائر، وتصريف الأفعال، واللواحق، وتركيب الجملة، والخصائص الصوتية والإملائية.
ويجب أيضًا عدم الخلط بين لغة النص ونوع الخط.
فكتابة النص بخط قريب من النسخ لا تعني بالضرورة أنه ينتمي إلى فرع لغوي تركي بعينه.
13. الفكاهة ودلالاتها الاجتماعية
لا تقتصر أهمية هذه الحكايات على قدرتها على الإضحاك.
فهي تكشف كذلك عن أساليب التفكير في الحياة اليومية، وعن العلاقة بين الذكاء والسذاجة، وبين الحقيقة ومحاولة التهرب منها.
في حكاية القبر القديم، تنشأ الطرافة من تفسير غير متوقع لفكرة السؤال بعد الموت.
أما في حكاية الإوز، فتقوم الفكاهة على إصرار خوجة على الدفاع عن موقفه، حتى عندما تظهر الأدلة التي تناقض كلامه.
وفي الحالتين يستخدم خوجة منطقًا غير مألوف للوصول إلى نتيجة مضحكة.
لكنني لا أرى أن جميع الحكايات تقدم نصر الدين خوجة بوصفه رجلًا حكيمًا دائمًا.
فهو أحيانًا يكشف حماقة الآخرين، وأحيانًا أخرى يكون هو نفسه موضع السخرية.
وقد يكون هذا التعدد في شخصيته أحد أسباب استمرار حضوره في الأدب الشعبي.
13.1. الألفاظ الصريحة والسياق التاريخي
يضم المخطوط أيضًا حكايات تتناول الجسد والجنس وبعض جوانب الحياة الخاصة بألفاظ صريحة.
ولا أرى من الصواب حذف هذه المقاطع من الدراسة العلمية لمجرد أنها قد تبدو غير ملائمة لبعض القراء المعاصرين.
فهي جزء من اللغة التاريخية ومن ثقافة الفكاهة التي ينتمي إليها النص.
وينبغي في التحقيق العلمي المحافظة على ألفاظ المخطوط الأصلية، مع تقديم الشروح اللازمة لفهم معناها وسياقها الأدبي والاجتماعي.
فمهمة الباحث ليست إعادة كتابة النص وفق ذوق عصره، بل فهم المصدر وتوثيقه بأمانة.
14. الحاجة إلى مقارنة النسخ
لا يمكن الإجابة عن جميع الأسئلة التي أثارتها هذه الدراسة بالاعتماد على مخطوط واحد.
فقد تساعد نسخ أخرى من المجموعة نفسها، أو مجموعات قريبة من حكايات نصر الدين خوجة، على توضيح عدد من المسائل.
وينبغي أن تشمل المقارنة ترتيب الحكايات، وبداياتها ونهاياتها، والألفاظ المختلفة، والزيادات، والسقط، والأخطاء المشتركة.
وقد يكون وجود أخطاء نادرة ومميزة في نسختين أو أكثر دليلًا على علاقة نصية بينهما.
لكن العلاقة النصية لا تعني بالضرورة وحدة الناسخ.
فقد تنحدر نسختان من أصل مشترك، مع أن كل واحدة منهما كُتبت بيد مختلفة.
كما قد ينسخ الشخص نفسه نصوصًا مأخوذة من أصول متعددة.
ولهذا يجب التمييز بين تاريخ انتقال النص وتاريخ إنتاج النسخة المادية.
وهما مجالان مترابطان، لكنهما ليسا شيئًا واحدًا.
15. تقييم نقدي للبحث
أرى أن أهم ما يميز هذه الدراسة هو اعتمادها على القراءة المباشرة للمخطوط.
فلم أكتف بالقراءة الأولى للكلمات الصعبة، بل عدت إليها مرارًا، وقارنتها بما يسبقها وما يليها، وبالأشكال المشابهة في مواضع أخرى.
وقد أفادني هذا المنهج بصورة خاصة في دراسة كلمات «إتمش» و«قاز» و«أوردك».
كما ساعدني على التمييز بين نوعين مختلفين من المشكلات: مشكلة قد تتعلق بترتيب الأوراق، ومشكلة تقع داخل النص المنسوخ نفسه.
ومع ذلك، لا بد من الاعتراف بحدود هذه الدراسة.
فبعض الكلمات لم تثبت قراءتها بعد.
كما أن وصف الخط بأنه قريب من النسخ يحتاج إلى مقارنة أوسع مع مخطوطات مؤرخة.
ولا يزال سبب عدم تطابق التعقيبة بين الورقتين 7v و8r غير معروف.
كذلك لم تُنجز بعد دراسة لغوية شاملة لجميع الخصائص الصرفية والإملائية للنص.
وأخيرًا، لم أتمكن من تحديد اسم جامع الحكايات أو مؤلف المجموعة، ولا اسم الناسخ، ولا تاريخ النسخ ومكانه.
ولا أرى أن التصريح بهذه الحدود يقلل من قيمة البحث.
بل إن التمييز بين ما شاهدته مباشرة، وما استنتجته من المشاهدة، وما لا يزال بحاجة إلى دليل، هو جزء أساسي من العمل العلمي.
16. الخاتمة
يقدم مخطوط حكايات نصر الدين خوجة، الذي اعتمدت في هذه الدراسة على تعريفه برقم الحفظ Türk 229 في المكتبة الوطنية الفرنسية، مادة مهمة لدراسة التركية التاريخية، وثقافة المخطوطات، وانتقال النصوص، وتاريخ الأدب الفكاهي.
وقد تناولت في هذا البحث مقدمة المخطوط وخاتمته، وتقسيمه إلى خمسة أبواب، وترتيب صفحاته، وأختامه، وخصائص خطه، وتعقيباته، وبعض المشكلات النصية التي ظهرت أثناء القراءة.
وأرى أن ملاحظتين تستحقان مزيدًا من البحث.
الأولى هي عدم التطابق بين تعقيبة الورقة 7v وبداية الورقة 8r.
فعلى الرغم من أن حكاية القبر القديم تبدو متصلة من حيث المعنى، فإن سبب هذا الاختلاف لم يتضح بعد.
ولا تسمح الأدلة الحالية بإثبات سقوط ورقة، كما لا تسمح بإغلاق المسألة دون فحص إضافي.
أما الملاحظة الثانية فهي ظهور كلمتي «قاز» و«أوردك» في السطر نفسه من حكاية الإوز.
وبما أن الاختلاف يقع داخل الورقة نفسها، فمن الأنسب دراسته بوصفه احتمالًا لوجود اختلاف لفظي أو خطأ في النسخ، لا بوصفه دليلًا مباشرًا على فقدان ورقة.
وتشير الملاحظات الباليوغرافية إلى قدر من الثبات في أشكال الحروف، وإلى أن الخط قريب من تقاليد النسخ.
وقد يكون النص مكتوبًا بيد واحدة، لكن هذا الاحتمال يحتاج إلى دراسة أكثر تفصيلًا.
ولا تزال هوية الناسخ، وتاريخ المخطوط، ومكان إنتاجه غير معروفة.
ومع ذلك، فإن قيمة هذا المخطوط لا تقتصر على الحكايات التي حفظها.
فهو يقدم شواهد على استعمال اللغة التركية في مرحلة تاريخية سابقة، وعلى عادات الكتابة والنسخ، وعلى الطريقة التي انتقلت بها الحكايات من نسخة إلى أخرى.
إن القيمة العلمية للمخطوط لا تتوقف على معرفة اسم مؤلفه أو ناسخه أو تاريخ كتابته. ففي بعض الأحيان تكون الأسئلة التي يتركها المخطوط بلا جواب هي نفسها أهم ما يدعونا إلى مواصلة البحث فيه.
بيانات المصدر والبحث
المصدر الأساسي: المكتبة الوطنية الفرنسية، Bibliothèque nationale de France، رقم الحفظ Türk 229، Hikâyât-ı Nasreddin Hoca.
منهج البحث: القراءة المباشرة للصور الرقمية، والملاحظة الكوديكولوجية، والمقارنة الباليوغرافية، وفحص التعقيبات، وتحليل الاتصال النصي وتسلسل الحكايات.
تاريخ البحث: 18 نوفمبر/تشرين الثاني 2026.
السلسلة البحثية: «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول»، الحلقة 550.
ملاحظة تحريرية: تمثل هذه الدراسة نتائج أولية مستمدة من القراءة المباشرة للمخطوط. وقبل تقديمها إلى مجلة علمية محكّمة، ينبغي التحقق من القراءات غير المؤكدة، ومراجعة بيانات الفهرسة، وتوثيق مواضع الاستشهاد بحسب أرقام الأوراق، وإضافة الدراسات والمصادر المقارنة ذات الصلة.
No comments:
Post a Comment