Friday, November 20, 2026

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 552

 بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 552

https://youtube.com/live/DGHFyVjICIA

بیر شعر مجموعه‌سینین آردیندا گیزلەنمیش کتابلار

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» — ۵۵۲-جی بؤلوم

۲۰ نووامبر ۲۰۲۶

بعضاً بیر الیازمانی آچارکن اونون آدیندان و صحیفه سایینی گؤرەرک، نه ایله قارشیلاشاجاغیمیزی بیلدیگیمیزی دوشونوروک. آنجاق الیازمالار همیشه اؤزلرینی ایلک باخیشدا تانیتمازلار. بعضاً بیر کتابین اصلی کیملیگی، اونون متنینی اوخوماقدان داها چوخ، ورقلرینین آراسیندا، تیکیش دلیک‌لرینده، حاشیه‌لرینده و سونرادان علاوه ائدیلمیش کیچیک بیر نومره‌ده گیزلنیر.

بو گون «بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» آراشدیرمامیزین ۵۵۲-جی بؤلومونده بئله بیر الیازما ایله قارشیلاشدیق.

الیازمانین دیجیتال فایلینین آدی «Əşʿār-ı Türk»، یعنی «اشعار ترک» ایدی. PDF فایل ۱۴ گؤرونتو صحیفه‌سیندن عبارت ایدی. ایلک باخیشدا کیچیک بیر شعر مجموعه‌سی کیمی گؤرونوردو. آنجاق ورقلری بیر-بیر اینجەلەدیکجه بو کیچیک فایلین آردیندا داها بؤیوک بیر الیازما مجموعه‌سینین اولابیله‌جگی اورتایا چیخدی.

کتابین فیزیکی قورولوشو

بیز بو الیازمانی فیزیکی اولاراق الیمیزه آلمامیریق. یالنیز دیجیتال گؤرونتولرینی اینجەلەییریک. بونا گؤره کتابین انینی، اوزونلوغونو، کاغیذین قالینلیغینی، جلدینین جنسینی و تیکیشین بوتون خصوصیتلرینی تعیین ائتمک ممکن دئییل.

آنجاق گؤرونتولر بیزه بعضی اؤنملی معلوماتلاری وئریر.

کتابین بیر نئچه ورقی شیرازه طرفیندن جیریلمیش و سونرادان کاغیذ پارچالاری ایله تعمیر ائدیلمیشدیر. بعضی ورقلرده یاپیشقانین ایزلری گؤرونور. بعضی یئرلرده ایسه تعمیر کاغیذی اصل ورقین اوزرینه گلمیشدیر.

دفترین اورتا حصه‌سینده کاغیذین قاتلانماسی و اوچ یئرده تیکیش ایزلری گؤرونور. بو موشاهیده بیفولیو، یعنی ایکیه قاتلانمیش کاغیذ قورولوشونو آراشدیرماغا امکان وئریر.

ایلک باخیشدا بعضی تیکیشلر قدیمی گؤرونوردو. آنجاق سون ورقلره چاتدیقدا بوش قالان ایگنه دلیک‌لری و باشقا یئرلردن کئچن ایپلر گؤردوک.

بو، کتابین بیر مرحله‌ده سؤکولوب یئنی‌دن تیکیلmiş اولماسی احتمالینی گوجلندیریر.

لاکن فیزیکی نسخه‌نی گؤرمه‌دن بو احتمال‌ı قطعی نتیجه کیمی قبول ائتمک دوغرو اولماز.

بیر الیازمادا بیر نئچه شاعر

کتابین متنینی اینجەلەدیکجه بیر نئچه شاعر آدی و تخلصله قارشیلاشدیق.

بونلارین آراسیندا صادقی، شیخ‌اوغلو و لطیفی کیمی آدلار گؤرونوردو.

بعضی شعرلرین باشیندا «صادقی گفت»، بعضیلرینده «وله فی» و بعضیلرینده ایسه «شیخ‌اوغلو گفت» کیمی عبارتلر یازیلmışدی.

بو باشلیقلارین هامیسینی ائینی شکیلده اوخومامالییق. بعضیلری شاعرین آدینی، بعضیلری اؤنجه‌کی شاعره عائد یئنی شعری، بعضیلری ایسه نقل ائدیلن متنین باشلانغیجینی گؤستره بیلر.

بیر شعرین سونوندا «ای لطیفی» عبارتینی گؤردوک. بو، شاعرین تخلصی اولابیله‌ر. آنجاق بو آدی تاریخی بیر شاعرله قطعی برابرلشدیرمک اوچون شعری تام اوخوماق و باشقا نسخه‌لرله مقابله ائتمک لازیمدیر.

شعرلرین موضوعلاری دا بیر-بیریندن فرقلی ایدی.

بعضیلری دینی و عرفانی مضمون داشیییردی. بعضیلری ایمان، اخلاق، علم، جاهللیک و انسانین شرفی حاققیندا ایدی.

بیر شعرین مضمونوندا بئله بیر فکر گؤروردوک:

«جاهله ائتمه تواضع...»

باشقا بیر مصرعدا ایسه جاهللیگین انسانین یاشی آرتماقلا اؤز-اؤزونه آراдан گئتمه‌دیگی بیان اولونوردو.

داها بیر شعرین مضمونوندا انسانین شرفینین اونون آتا-باباسینین مقامى ایله دئییل، اؤز شخصیتی ایله اؤلچولمه‌سی فکری وار ایدی.

بو شعرلر بیزه گؤستریر کی، مجموعه یالنیز ادبی ذوق اوچون توپلانمیش شعرلردن عبارت اولمایا بیلر. اونون اخلاقی تعلیم و دینی تربیه ایله علاقه‌سی ده اولابیله‌ر.

قیرمیزی مرکب، ایشاره‌لر و متن ترتیبى

الیازمانین ماراقلی خصوصیتلریندن بیری قیرمیزی مرکبین ایشلنیلمه‌سی ایدی.

بعضی شعرلرین باشلیقلاری قارا مرکبله یازیلmış، اوزلریندن یوخاریدا قیرمیزی خط چکیلمیشدی.

باشقا یئرلرده باشلیق بیر‌باشا قیرمیزی مرکبله یازیلmışدی.

بعضی شعرلرده مصرعلارین باشیندا، سونوندا و آراسیندا ایچی بوش قیرمیزی دایره‌لر وار ایدی.

بو دایره‌لر بعضاً ایکی مصرعی بیر-بیریندن آییریر، بعضاً دا بیتین قورتاردیغی یئری گؤستریردی.

آنجاق بوتون صحیفه‌لرده ائینی قاعده ایشلنمه‌میشدی.

بیر یئرده هر بیت ایکی سطرده یازیلmışدی. باشقا یئرده ایکی مصرع بیر سطره سیغدیریلمیشدی. بعضی صحیفه‌لرده ایسه بیر سطرده اوچ مصرع گؤرونوردو.

بو فرق‌لرین سببینی تعیین ائتمک اوچون متن‌لرین اوخونماسی و هر شعرین سرحدینین آیدینلاشدیرلمسی لازیمدیر.

بعضی شعرلرین داوامی حاشیه‌لره کئچمیشدی. بعضیلرینده «تمّت» ایشاره‌سی گؤرونوردو.

بیر نئچه یئرده یازی‌نین اوستوندن خط چکیلمه‌سی، کاتبین یا سونراکی اوخوجونون تصحیح ائتدیگینی دوشوندوروردو.

خصوصاً حضرت محمد حاققیندا بیر شعرده «سرور» کلمه‌سینین اوستوندن قارا خط چکیلمه‌سی ماراقلی ایدی.

بو، کاتبین اؤز یازیسینی اصلاح ائتمه‌سی اولابیله‌ر. آنجاق باشقا بیر اوخوجونون مداخله‌سی احتمالینی ده کنار قویمامالییق.

«کتاب الحقائق» آدلی متن

مجموعه‌نین بیر حصه‌سینده «کتاب الحقائق» باشلیغی ایله قارشیلاشدیق.

بو باشلیقدان سونرا شعر شکیللی بیر متن بیر نئچه صحیفه بویونجا داوام ائدیردی.

متنین یازی قورولوشو اؤنجه‌کی شعرلردن بعضی خصوصیتلری ایله فرقلی ایدی.

قلمین اوجو، حرفلرین بیر-بیرینه باغلانماسی، سطرلرین ترتیبى و قیرمیزی ایشاره‌لرین ایشلنیلمه‌سینده فرق‌لر گؤرونوردو.

بو فرق‌لرین آیری کاتب‌لره عائد اولدوغونو هله ثبوت ائتمه‌میشیک.

«کتاب الحقائق»ین مستقل بیر اثر، داها بؤیوک بیر اثرین حصه‌سی یا مجموعه ایچینده یئر آلان بیر متن اولدوغونو تعیین ائتمک اوچون اونون باشلانغیجینی، سونونو و مضمونونو تام اوخومالییق.

کتابین سونوندا بیر ریاضیات اثری

بو گونکی اینجەلەمە‌نین ان ماراقلی نتیجه‌لریندن بیری الیازمانین سون گؤرونن ورقینده اورتایا چیخدی.

بورادا شعرلردن تامامیله فرقلی بیر متنله قارشیلاشدیق.

متنین باشیندا بئله بیر عنوان وار ایدی:

«كتاب النزهة في علم الحساب»

سونرا مؤلفین آدی گلیردی:

«شهاب الدين أحمد بن الهائم»

بو آد تاریخی ریاضیات عالیمی شهاب‌الدین احمد ابن الهائم ایله علاقه‌لیدیر.

متنده مؤلفین علمی مقامینی بیان ائدن بیر نئچه لقب ده یازیلmışدی.

عنواندان سونرا عربجه شعرلر، حساب مسئله‌لری و جدوه‌للر گؤرونوردو.

بیر یئرده «بیان تقسیم الغرماء» عبارتینی اوخودوق.

بو عبارت بورجلو یا طلبکارلار آراسیندا مالین بؤلوشدورولمه‌سی ایله علاقه‌لی حساب مسئله‌سینه ایشاره ائده بیلر.

جدوه‌للرده زید، عمرو و بکر آدلاری ایشلنمیشدی.

بونلار ریاضی و فقهی مثاللرده ایشلنن فرضی شخص آدلاری اولابیله‌ر.

بعضی جدوه‌للرده «الديون» و «الموجود» کیمی عبارتلر گؤرونوردو.

بو، بورجلار و موجود مال آراسیندا حساب آپاریلدیغینی گؤستریر.

آنجاق رقم‌لرین بیر حصه‌سی آیدین اوخونمادیغی اوچون حسابلامالارین نتیجه‌سینی هله تعیین ائتمه‌دیک.

بورادا ان اؤنملی مسئله بودور: شعر مجموعه‌سینین سونوندا نییه ریاضیات کتابیندن بیر متن وار؟

«سنة ۱۰۱۸» هانسی کتابین تاریخی‌دیر؟

ریاضیات اثری‌نین باشلانغیجینا یاخین بیر یئرده «سنة ۱۰۱۸» تاریخی گؤرونوردو.

بو تاریخ هجری تقویمه عائد اولسا، میلادی ۱۶۰۹–۱۶۱۰ ایللرینه اویغون گلیر.

آنجاق بو تاریخی بیر‌باشا بوتون الیازمانین کتابت تاریخی کیمی قبول ائتمک اولماز.

چونکی شعرلرین یازیسی ایله ریاضیات متنinin یازیسی آراسیندا آشکار فرق‌لر گؤرونوردو.

ریاضیات متنinde بعضی حرفلر، خصوصاً سین و شین، اوزون و دییشسیز شکیلده یازیلmışدی. قلمین حرکتinde و حرفلرین تناسبینده ده فرق وار ایدی.

بونا گؤره بو تاریخ ریاضیات اثری‌نین بیر نسخه‌سینه، سونرادان یازیلmış قئیده یا باشقا بیر حادثه‌یه عائد اولابیله‌ر.

اونون بوتون مجموعه‌یه عائد اولدوغونو ثبوت ائدن دلیلیمیز یوخدور.

۱۳۷–۱۵۱ نومره‌لی ورقلرین کشفی

آراشدیرمانین سون مرحله‌سینده، الیازمانین آلت حاشیه‌لرینه یئنی‌دن باخدیق.

بورادا لاتین رقم‌لری ایله یازیلmış ورق نومره‌لرینی گؤردوک.

اؤنجه ۱۵۰ نومره‌سینی، سونرا ۱۴۹، ۱۴۸ و داها اؤنجه‌کی نومره‌لری آراشدیردیق.

آردیجیلیقلا گئری قاییداراق ۱۳۷ نومره‌سینه قدر چاتدیق.

بو کشف بیزیم الیازما حاققیندا دوشونجه‌میزی دییشدیردی.

چونکی ۱۴ گؤرونتو صحیفه‌سیندن عبارت PDF، ظاهراً داها بؤیوک بیر الیازمانین ۱۳۷–۱۵۱ آراسیندا نومره‌لنمیش ورقلرینی گؤستریردی.

بو نومره‌لر الیازمانین بیر مرحله‌ده داها بؤیوک بیر مجموعه‌نین حصه‌سی اولدوغونا گوجلو دلیلدیر.

آنجاق بورادا ایکی مسئله‌نی بیر-بیریندن آییرمالییق.

بیرینجیسی، الیازما بیر زامانلار ان آزی ۱۵۱-جی نومره‌یه قدر گئدن بیر ورق نومره‌لنمه‌سینه صاحب اولوب.

ایکینجیسی، بو نومره‌لنمیش ورقلرین هامیسینین ایندی ده فیزیکی اولاراق موجود اولدوغونو بیلمیریک.

یعنی بو PDF-ده ۱۳۷-جی ورقدن اؤنجه‌کی صحیفه‌لرین گؤرونمه‌مه‌سی اونلارین حتماً ایتدیگی معناینا گلمیر.

ممکندیر کی، دیجیتاللاشدیرما زامانی یالنیز تورکجه شعرلرین اولدوغو حصه سئچیلمیش اولسون.

همچنین ممکندیر کی، اصل الیازمانین بعضی ورقلری زامانلا ایتیب یا آیریلمیش اولسون.

بونلارین هانسی‌نین دوغرو اولدوغونو تعیین ائتمک اوچون اصل نسخه‌نین ساخланدیغی یئری تاپمالییق.

موهور و مالکیت مسئله‌سی

الیازمانین ایلک گؤرونن ورقلریندن بیرینده بیر موهور وار ایدی.

موهورون یازیسی آیدین اوخونمادی.

بو موهور مالکیت موهورو، وقف موهورو یا باشقا بیر قئید اولابیله‌ر.

آنجاق اونون ماهیتینی تعیین ائتمه‌دن کتابین کیمه عائد اولدوغونو دئمک ممکن دئییل.

حاشیه‌لرده ده چوخلو یازی وار ایدی. بونلارین بعضیلری دینی عبارت، بعضیلری شعر، بعضیلری ایسه سونراکی اوخوجولارین قئیدلری اولابیله‌ر.

بو یازیلارین آراسیندا مالکیت، وقف، آلیش-ساتیش یا کتابین انتقال تاریخی ایله علاقه‌لی معلوماتلارین اولماسی احتمالینی آراشدیرمالییق.

بیر مجموعه‌نین تاریخینی یئنی‌دن قورماق

بو گونکی موشاهیده‌لر بیزه بیر نئچه احتمال گؤستردی.

ممکندیر کی، شعرلر و ریاضیات اثری باشلانغیجدان بیر مجموعه‌ده توپلانمیش اولسون.

ممکندیر کی، اؤنجه آیری نسخه‌لر اولوب، سونرادان بیر جلد آلتيندا بیرلشدیرلیب.

ممکندیر کی، تعمیر زامانی بعضی ورقلر یئر دییشدیریب یا باشقا نسخه‌دن گتیریلمیش بیر ورق مجموعه‌یه علاوه اولونوب.

بو احتماللارین هر بیری‌نین یوخلانماسی اوچون کاغیذ، خط، مرکب، تیکیش، دفتر قورولوشو و متن آردیجیلیغی بیرلیکده اینجەلەنمه‌لیدیر.

خصوصاً بیفولیو‌لارین قورولوشو و تیکیش دلیک‌لری، ورقلرین اصل ترتیبینی تعیین ائتمکده بیزه کؤمک ائده بیلر.

نتیجه

بو گون ایلک باخیشدا کیچیک بیر تورکجه شعر مجموعه‌سی کیمی گؤرونن الیازمانی اینجەلەمەیه باشلادیق.

آنجاق آراشدیرمانین سونوندا شعرلر، دینی و اخلاقی متن‌لر، «کتاب الحقائق»، ریاضیات اثری، تعمیر ایزلری، موهور و سونرادان علاوه ائدیلمیش ورق نومره‌لری ایله قارشیلاشدیق.

بو اینجەلەمە‌نین ان اؤنملی نتیجه‌سی بیر شاعرین یا بیر کتابین آدینی تاپماغیمیز دئییلدی.

ان اؤنملی نتیجه بو ایدی کی، ۱۴ صحیفه‌لیک بیر دیجیتال فایلین آردیندا داها بؤیوک بیر الیازما مجموعه‌سینین تاریخی گیزلنه بیلر.

بو مجموعه‌نین اصل ساخланما یئری، تام حجمی، متن‌لرینین مؤلفلری و ۱۰۱۸ تاریخی‌نین ماهیتی هله آچیق قالیر.

گلەجک اینجەلەمە‌لرده متن‌لری سطر-سطر اوخویاراق، شعرلرین مؤلفلرینی و مجموعه‌نین قورولوشونو داها آیدین شکیلده تعیین ائتمه‌یه چالیشاجاغیق.

قدیم الیازمالار بیزه یالنیز اؤنجه‌کی انسانلارین نه یازدیغینی گؤسترمیر. اونلار هم ده کتابلارین نئجه اوخوندوغونو، تعمیر ائدیلدیگینی، بیر الدن باشقا اله کئچدیگینی و بعضاً بیر نئچه اثرین نئجه بیر جلد آلتيندا توپلانديغینی گؤستریر.

بیزیم آراشدیرمامیزدا هر ورق، هر موهور، هر تیکیش دلیگی و هر کیچیک قئید بو تاریخین بیر پارچاسیدیر.

«بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار» آراشدیرما سیریاسی — ۵۵۲-جی بؤلوم، ۲۰ نووامبر ۲۰۲۶.



------------------------------------------------------------------------------------------------------------------



Bir Şiir Mecmuasının Ardında Gizlenen Kitaplar

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar — 552. Bölüm

20 Kasım 2026

Bazen bir yazma eseri açtığımızda, başlığına ve sayfa sayısına bakarak nasıl bir kitapla karşılaşacağımızı bildiğimizi düşünürüz. Oysa yazma eserler kendilerini her zaman ilk bakışta tanıtmaz. Bazen bir kitabın gerçek kimliği, metninden çok yapraklarının arasında, dikiş deliklerinde, kenar notlarında veya sonradan eklenmiş küçük bir numarada gizlidir.

Bugün “Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar” araştırmamızın 552. bölümünde böyle bir yazma eserle karşılaştık.

İncelediğimiz dijital dosyanın adı “Eş‘âr-ı Türk”, yani “Türkçe Şiirler” idi. PDF dosyası 14 görüntü sayfasından oluşuyordu. İlk bakışta küçük bir şiir mecmuası gibi görünüyordu. Ancak yaprakları tek tek incelemeye başladığımızda, bu küçük dosyanın çok daha büyük bir yazma eser mecmuasının parçası olabileceğini gördük.

Kitabın Fiziksel Yapısı

Bu yazma eseri fiziksel olarak elimize alamıyoruz. Yalnızca dijital görüntülerini inceliyoruz. Bu nedenle kitabın enini, boyunu, kâğıdının kalınlığını, cildinin malzemesini ve dikişlerinin bütün özelliklerini kesin olarak belirlememiz mümkün değil.

Bununla birlikte görüntüler bize bazı önemli bilgiler veriyor.

Kitabın birkaç yaprağı, özellikle sırt kısmından yırtılmış ve sonradan kâğıt parçalarıyla onarılmış. Bazı yapraklarda yapıştırıcı izleri açıkça görülüyor. Bazı yerlerde ise onarım için kullanılan kâğıt, özgün yaprağın üzerine taşmış durumda.

Formanın orta kısmında kâğıdın katlandığı yeri ve üç ayrı dikiş noktasını görebiliyoruz. Bu gözlem, ikiye katlanmış bir kâğıt yaprağı olan bifolium yapısını incelememize imkân sağlıyor.

İlk bakışta bazı dikişler eski ve özgün görünüyordu. Ancak son yapraklara ulaştığımızda kullanılmamış iğne delikleri ve farklı noktalardan geçirilmiş ipliklerle karşılaştık.

Bu durum, kitabın bir dönemde sökülerek yeniden dikilmiş olabileceği ihtimalini güçlendiriyor.

Yine de fiziksel nüshayı incelemeden bu ihtimali kesin bir sonuç olarak kabul etmek doğru olmaz.

Bir Yazma Eserde Birden Fazla Şair

Kitabın metnini incelemeye başladığımızda birkaç şair adı ve mahlasıyla karşılaştık.

Bunlar arasında Sâdıkî, Şeyhoğlu ve Latîfî gibi isimler bulunuyordu.

Bazı şiirlerin başında “Sâdıkî goft”, bazılarında “ve lehu fî”, bazılarında ise “Şeyhoğlu goft” biçiminde ifadeler yer alıyordu.

Bu başlıkların hepsini aynı şekilde değerlendirmemeliyiz. Bazıları şairin adını, bazıları önceki şaire ait başka bir şiiri, bazıları ise aktarılan metnin başlangıcını gösterebilir.

Bir şiirin sonunda “Ey Latîfî” ifadesini gördük. Bu, şairin mahlası olabilir. Ancak bu ismi tarihî bir şairle kesin olarak özdeşleştirmek için şiirin tamamını okumamız ve başka nüshalarla karşılaştırmamız gerekiyor.

Şiirlerin konuları da birbirinden farklıydı.

Bazıları dinî ve tasavvufî içerik taşıyordu. Bazıları iman, ahlak, bilgi, cehalet ve insanın onuru üzerineydi.

Bir şiirde şöyle bir ifade dikkatimizi çekti:

“Cahile etme tevazu...”

Başka bir mısrada ise cehaletin yalnızca insanın yaşlanmasıyla ortadan kalkmayacağı anlatılıyordu.

Bir diğer şiirde insanın şerefinin ailesinin veya atalarının konumuyla değil, kendi kişiliği ve davranışlarıyla değerlendirilmesi gerektiği düşüncesi işleniyordu.

Bu şiirler, mecmuanın yalnızca edebî zevk için derlenmiş metinlerden oluşmadığını düşündürüyor. Eserin ahlaki eğitim ve dinî öğretimle de ilişkisi olabilir.

Kırmızı Mürekkep, İşaretler ve Metnin Düzeni

Yazmanın ilginç özelliklerinden biri kırmızı mürekkebin kullanılış biçimiydi.

Bazı şiirlerin başlıkları siyah mürekkeple yazılmış, üzerlerine kırmızı çizgiler çekilmişti.

Başka yerlerde ise başlıklar doğrudan kırmızı mürekkeple yazılmıştı.

Bazı şiirlerde mısraların başında, sonunda ve aralarında içi boş kırmızı daireler bulunuyordu.

Bu daireler kimi zaman iki mısrayı birbirinden ayırıyor, kimi zaman da bir beytin tamamlandığı yeri gösteriyordu.

Ancak bütün sayfalarda aynı düzen uygulanmamıştı.

Bir yerde her beyit iki satırda yazılmıştı. Başka bir yerde iki mısra tek satıra sığdırılmıştı. Bazı sayfalarda ise bir satırda üç mısra bulunuyordu.

Bu farklılıkların nedenini anlayabilmek için metinleri okumamız ve her şiirin nerede başlayıp nerede sona erdiğini belirlememiz gerekiyor.

Bazı şiirlerin devamı sayfa kenarlarındaki boşluklara yazılmıştı. Bazılarının sonunda ise “temmet” ifadesi yer alıyordu.

Birkaç yerde kelimelerin üzerinin çizilmiş olması, müstensihin veya sonraki bir okuyucunun düzeltme yapmış olabileceğini düşündürüyordu.

Özellikle Hz. Muhammed hakkında yazılmış bir şiirde “server” kelimesinin üzerinin siyah bir çizgiyle çizilmiş olması dikkat çekiciydi.

Bu, müstensihin kendi yazısını düzeltmesi olabilir. Ancak daha sonraki bir okuyucunun müdahalesi ihtimalini de göz ardı etmemeliyiz.

“Kitâbü'l-Hakāik” Başlıklı Metin

Mecmuanın bir bölümünde “Kitâbü'l-Hakāik” başlığıyla karşılaştık.

Bu başlıktan sonra şiir biçiminde yazılmış bir metin birkaç sayfa boyunca devam ediyordu.

Metnin yazı düzeni, önceki şiirlerden bazı özellikleri bakımından farklıydı.

Kalemin ucu, harflerin birbirine bağlanma biçimi, satırların düzeni ve kırmızı işaretlerin kullanımı değişmiş görünüyordu.

Ancak bu farklılıkların ayrı müstensihlerden kaynaklandığını henüz kanıtlamış değiliz.

“Kitâbü'l-Hakāik”in bağımsız bir eser mi, daha büyük bir eserin bölümü mü, yoksa mecmua içinde yer alan başka bir metin mi olduğunu belirleyebilmek için başlangıcını, sonunu ve içeriğini bütünüyle okumamız gerekiyor.

Kitabın Sonunda Bir Matematik Eseri

Bugünkü incelememizin en ilginç sonuçlarından biri, yazmanın son görüntüsünde ortaya çıktı.

Burada şiirlerden tamamen farklı bir metinle karşılaştık.

Metnin başında şu başlık bulunuyordu:

كتاب النزهة في علم الحساب

Kitâbü'n-Nüzhe fî İlmi'l-Hisâb

Ardından eserin müellifinin adı geliyordu:

شهاب الدين أحمد بن الهائم

Şehâbeddin Ahmed ibnü'l-Hâim

Bu isim, tarihî matematik âlimi Şehâbeddin Ahmed ibnü'l-Hâim ile ilişkilidir.

Metinde müellifin ilmî konumunu belirten çeşitli unvanlar da bulunuyordu.

Başlıktan sonra Arapça şiirler, hesap problemleri ve tablolar görülüyordu.

Bir yerde şu ifadeyi okuduk:

بيان تقسيم الغرماء

Beyânü Taksîmi'l-Guramâ

Bu ifade, borçlular veya alacaklılar arasında malın paylaştırılmasıyla ilgili bir hesap konusuna işaret ediyor olabilir.

Tablolarda Zeyd, Amr ve Bekir isimleri kullanılmıştı.

Bunlar matematik ve fıkıh örneklerinde kullanılan varsayımsal kişi adları olabilir.

Bazı tablolarda “ed-düyûn” (borçlar) ve “el-mevcûd” (mevcut mal veya varlık) ifadelerini gördük.

Bu durum, borçlarla mevcut mal arasında hesaplama yapıldığını gösteriyor.

Ancak rakamların bir kısmı açıkça okunamadığı için hesaplamaların sonuçlarını henüz belirleyemedik.

Burada asıl önemli soru şudur:

Bir Türkçe şiir mecmuasının sonunda neden bir matematik kitabından metin bulunuyor?

“1018 Yılı” Hangi Kitabın Tarihidir?

Matematik eserinin başlangıcına yakın bir yerde “Sene 1018” kaydını gördük.

Bu tarih hicrî takvime aitse yaklaşık olarak miladi 1609–1610 yıllarına karşılık gelir.

Ancak bu tarihi doğrudan bütün yazmanın istinsah tarihi olarak kabul edemeyiz.

Çünkü şiirlerin yazısıyla matematik metninin yazısı arasında belirgin farklılıklar bulunuyordu.

Matematik metninde bazı harfler, özellikle sin ve şin, uzun ve dişsiz biçimde yazılmıştı. Kalemin hareketinde ve harflerin oranlarında da farklılıklar vardı.

Dolayısıyla bu tarih matematik eserinin bir nüshasına, sonradan eklenmiş bir kayda veya başka bir olaya ait olabilir.

Bütün mecmuaya ait olduğunu kanıtlayan bir delilimiz henüz yok.

137–151 Numaralı Yaprakların Keşfi

Araştırmanın son aşamasında yazmanın alt kenarlarına yeniden baktık.

Burada Latin rakamlarıyla yazılmış yaprak numaralarını gördük.

Önce 150 numarasını, ardından 149, 148 ve daha önceki numaraları incelemeye başladık.

Geriye doğru ilerleyerek 137 numarasına kadar ulaştık.

Bu keşif, yazma eser hakkındaki düşüncemizi önemli ölçüde değiştirdi.

Çünkü 14 görüntü sayfasından oluşan PDF, görünüşe göre daha büyük bir yazmanın 137–151 arasında numaralandırılmış yapraklarını içeriyordu.

Bu numaralar, yazmanın bir dönemde çok daha büyük bir mecmuanın parçası olduğuna dair güçlü bir delildir.

Ancak burada iki konuyu birbirinden ayırmalıyız.

Birincisi, yazma bir zamanlar en az 151 numarasına kadar uzanan bir yaprak numaralandırmasına sahipti.

İkincisi, bu numaraların gösterdiği bütün yaprakların bugün fiziksel olarak mevcut olup olmadığını bilmiyoruz.

Yani PDF'de 137. yapraktan önceki sayfaların bulunmaması, onların mutlaka kaybolduğu anlamına gelmez.

Dijitalleştirme sırasında yalnızca Türkçe şiirlerin bulunduğu bölüm seçilmiş olabilir.

Aynı şekilde, yazmanın bazı yaprakları zaman içinde kaybolmuş veya başka bölümlerinden ayrılmış da olabilir.

Bu ihtimallerden hangisinin doğru olduğunu belirlemek için özgün nüshanın nerede saklandığını bulmamız gerekiyor.

Mühür ve Mülkiyet Meselesi

Yazmanın ilk görünen yapraklarından birinde bir mühür bulunuyordu.

Ancak mührün yazısı açıkça okunamıyordu.

Bu mühür bir mülkiyet mührü, vakıf mührü veya başka bir kayıt olabilir.

Mührün niteliğini belirlemeden kitabın kime ait olduğunu söylemek mümkün değil.

Sayfa kenarlarında da çok sayıda yazı vardı. Bunların bazıları dinî ifadeler, bazıları şiirler, bazıları ise sonraki okuyucuların notları olabilir.

Bu yazılar arasında mülkiyet, vakıf, alım satım veya kitabın el değiştirme tarihiyle ilgili bilgiler bulunup bulunmadığını araştırmamız gerekiyor.

Bir Mecmuanın Tarihini Yeniden Kurmak

Bugünkü gözlemlerimiz birkaç ihtimali ortaya çıkardı.

Şiirler ve matematik eseri başlangıçtan itibaren aynı mecmuada toplanmış olabilir.

Başlangıçta ayrı nüshalar hâlinde bulunup daha sonra tek bir cilt altında birleştirilmiş olabilirler.

Onarım sırasında bazı yaprakların yerleri değiştirilmiş veya başka bir nüshadan alınan bir yaprak mecmuaya eklenmiş olabilir.

Bu ihtimallerin her birini sınamak için kâğıt, yazı, mürekkep, dikiş, forma yapısı ve metin sürekliliğini birlikte incelemeliyiz.

Özellikle bifoliumların yapısı ve dikiş delikleri, yaprakların özgün sırasını belirlememize yardımcı olabilir.

Bunun yanında, aynı eserlerin başka yazma nüshalarını bulmak da önemlidir.

Örneğin “Kitâbü'n-Nüzhe fî İlmi'l-Hisâb”ın başka nüshalarıyla yapacağımız karşılaştırma, elimizdeki görüntünün eserin hangi bölümünü içerdiğini anlamamıza yardımcı olabilir.

Ancak başka nüshaların tam olması, bizim incelediğimiz nüshanın eksik bölümlerinin mutlaka kaybolduğu anlamına gelmez. Bu konuda özgün mecmuanın fiziksel durumu belirleyici olacaktır.

Sonuç

Bugün ilk bakışta küçük bir Türkçe şiir mecmuası gibi görünen bir yazmayı incelemeye başladık.

Ancak araştırmanın sonunda şiirler, dinî ve ahlaki metinler, “Kitâbü'l-Hakāik”, bir matematik eseri, onarım izleri, mühür ve sonradan eklenmiş yaprak numaralarıyla karşılaştık.

Bu incelemenin en önemli sonucu yalnızca bir şairin veya bir kitabın adını belirlememiz değildi.

Asıl önemli sonuç, 14 sayfalık bir dijital dosyanın ardında çok daha büyük bir yazma eser mecmuasının tarihinin gizlenmiş olabileceğini görmemizdi.

Bu mecmuanın özgün saklanma yeri, tam hacmi, metinlerinin müellifleri ve 1018 tarihinin hangi kayda ait olduğu henüz açıklığa kavuşmuş değil.

Gelecek incelemelerimizde metinleri satır satır okuyarak şiirlerin müelliflerini ve mecmuanın yapısını daha açık biçimde belirlemeye çalışacağız.

Eski yazmalar bize yalnızca geçmişte insanların neler yazdığını göstermez. Aynı zamanda kitapların nasıl okunduğunu, onarıldığını, bir elden başka bir ele geçtiğini ve bazen birbirinden farklı eserlerin nasıl tek bir cilt altında toplandığını da anlatır.

Bizim araştırmamızda her yaprak, her mühür, her dikiş deliği ve her küçük not bu tarihin bir parçasıdır.

Beyin Mühendisliğine Karşı Türkçe Eski Kitaplar
552. Bölüm — 20 Kasım 2026



------------------------------------------------------------------------------------------------------------------



The Books Hidden Behind a Poetry Manuscript

Old Turkish Books Against Brain Engineering — Episode 552

November 20, 2026

Sometimes, when we open a manuscript, its title and the number of pages lead us to believe that we already know what kind of book we are examining. Yet manuscripts do not always reveal their identities at first glance. Sometimes, the history of a book is concealed not only in its text but also between its leaves, in its sewing holes, marginal annotations, repairs, or a small number added centuries after the manuscript was written.

In Episode 552 of my research series, Old Turkish Books Against Brain Engineering, I encountered precisely such a manuscript.

The digital file I examined was titled Ashʿār-i Turk (Turkish Poems). The PDF contained fourteen image pages and initially appeared to represent a relatively small collection of poetry. However, as I examined its leaves individually, I began to recognize evidence suggesting that this short digital file might preserve only a section of a substantially larger manuscript compilation.

What began as an examination of Turkish poetry gradually developed into an investigation of the manuscript's physical structure, textual organization, history of repair, and possible relationship to other works.

The Physical Structure of the Manuscript

My examination was based entirely on digital images. I did not have access to the physical manuscript. Consequently, I could not determine its precise dimensions, paper thickness, binding materials, or the complete structure of its sewing.

Nevertheless, the available images revealed several significant physical features.

A number of leaves appeared to have suffered damage, particularly along the inner margins near the spine. Some had been repaired using additional pieces of paper, while others showed visible traces of adhesive. In certain places, the repair material extended over portions of the original leaf.

Near the middle of the gathering, I observed the fold of the paper and three sewing points. This provided evidence relevant to the manuscript's bifolium structure: a sheet of paper folded to form two connected leaves.

At first, some of the sewing appeared old and potentially original. However, further examination of the later leaves revealed empty sewing holes alongside holes through which thread remained visible.

These observations raise the possibility that the manuscript was dismantled and resewn during an earlier restoration.

Such a conclusion, however, cannot be established from digital images alone. A physical examination would be necessary to determine whether the holes belong to different sewing campaigns and whether the surviving threads are original or later additions.

Several Poets in a Single Manuscript

As I examined the text, I encountered several names and possible poetic pen names.

Among them were Sādiqī, Şeyhoğlu, and Latīfī.

Some poems were introduced with expressions resembling Sādiqī goft (“Sādiqī said”), while others began with wa lahu fī (“and he also has [verses] concerning...”) or Şeyhoğlu goft (“Şeyhoğlu said”).

These expressions should not automatically be treated as equivalent forms of authorship attribution.

Some may identify the poet, others may introduce another composition by the previously named author, and still others may belong to the conventions used by the compiler or copyist.

In one poem, I encountered the expression Ey Latīfī (“O Latīfī”), which may indicate a poetic pen name. However, identifying this name with a particular historical poet requires reading the complete composition and comparing it with other manuscript witnesses.

The poems also varied considerably in subject matter.

Some contained religious or Sufi themes. Others addressed faith, morality, knowledge, ignorance, and personal dignity.

One poem included a line that I provisionally read as:

“Cahile etme tevazu...”
“Do not humble yourself before the ignorant...”

Another passage suggested that ignorance does not disappear merely because a person grows older.

Elsewhere, the poet appeared to argue that a person's dignity should be judged by individual character rather than the social standing or reputation of their ancestors.

These observations suggest that the manuscript may have served purposes extending beyond literary enjoyment. Its contents may also have been relevant to moral instruction, religious education, and the transmission of ethical ideas.

Red Ink, Textual Markers, and the Arrangement of Poetry

One of the manuscript's most distinctive characteristics was its use of red ink.

Some headings were written in black ink and marked with a red line above them. Other headings were written entirely in red.

In several poems, small unfilled red circles appeared at the beginnings and ends of lines or between individual hemistichs.

These circles sometimes separated two hemistichs and sometimes appeared to mark the completion of a couplet.

Their use, however, was not entirely consistent.

In certain passages, each couplet occupied two lines. Elsewhere, both hemistichs were written on a single line. In other sections, three hemistichs appeared within one written line.

Such variation makes it essential to distinguish between the manuscript's physical lines and the metrical structure of the poetry.

Several poems continued into the margins, while others ended with the word tammat (“completed”).

The relationship between the main text and the marginal writing remains particularly important. Some marginal passages may continue poems begun in the central writing area, while others may represent independent compositions.

Determining these relationships will require a complete reading of the texts.

I also observed corrections and cancellations.

In a poem praising the Prophet Muhammad, the word server (“leader” or “chief”) appeared to have been crossed out in black ink.

This could represent a correction made by the original copyist. Alternatively, it might be a later intervention by a reader or another person who handled the manuscript.

Without examining the physical evidence and comparing the handwriting, neither explanation can be confirmed.

The Text Entitled Kitāb al-Ḥaqāʾiq

In another section of the manuscript, I encountered a heading that appeared to read:

كتاب الحقائق — Kitāb al-Ḥaqāʾiq
The Book of Realities

A poetic text continued beneath this heading across several pages.

Its layout differed in certain respects from the preceding poems.

The apparent width of the pen, the connections between letters, the spacing of lines, and the use of red markers showed noticeable variation.

These differences may indicate a change of pen, writing conditions, or scribal hand.

However, variation in handwriting alone does not establish the presence of multiple copyists.

At this stage, I cannot determine whether Kitāb al-Ḥaqāʾiq is an independent work, a section of a longer composition, or a title introduced by the compiler.

Its opening, conclusion, and internal structure must be examined before making such an identification.

An Unexpected Mathematical Work

One of the most intriguing discoveries occurred near the end of the available digital images.

There, I encountered a text that differed considerably from the preceding Turkish poems.

Its heading read:

كتاب النزهة في علم الحساب

Kitāb al-Nuzha fī ʿIlm al-Ḥisāb
The Book of Recreation in the Science of Arithmetic

The text attributed the work to:

شهاب الدين أحمد بن الهائم

Shihāb al-Dīn Aḥmad ibn al-Hāʾim

This name is associated with the historical mathematician Shihāb al-Dīn Aḥmad ibn al-Hāʾim.

The introductory passage included several honorific titles emphasizing the author's scholarly standing.

Following the heading, I observed Arabic verses, mathematical explanations, and numerical tables.

One passage appeared to contain the heading:

بيان تقسيم الغرماء

Bayān Taqsīm al-Ghuramāʾ
“Explanation of the Distribution Among Creditors.”

The accompanying tables included the names Zayd, ʿAmr, and Bakr.

Such names frequently function as hypothetical individuals in mathematical and legal examples.

Other expressions included:

الديون — al-duyūn: debts
الموجود — al-mawjūd: existing property or available assets

These terms suggest that the calculations concerned the distribution of available property in relation to outstanding debts.

Some numerical values were visible, but others could not be read confidently. For that reason, I have not attempted to reconstruct the calculations or verify their results.

The appearance of this mathematical material raises an important question:

Why does a manuscript presented as a collection of Turkish poetry contain the beginning of an Arabic mathematical work?

The answer may lie in the history of the manuscript as a composite volume or multi-text compilation.

What Does the Date 1018 Refer To?

Near the beginning of the mathematical material, I observed a date written as:

سنة ١٠١٨ — Year 1018

If this is a Hijri date, it corresponds approximately to 1609–1610 CE.

However, it would be methodologically unsound to assign this date automatically to the entire manuscript.

The handwriting of the mathematical section differs noticeably from that of the Turkish poems.

In the mathematical text, certain letters, particularly sīn and shīn, appear elongated and are sometimes written without clearly articulated teeth. The proportions of the letters and the movement of the pen also differ.

These observations raise the possibility that the mathematical text and the poetic materials were copied separately.

The date might therefore relate to the mathematical work, a particular copying event, an ownership annotation, or another event in the manuscript's history.

At present, there is insufficient evidence to identify it as the copying date of the entire compilation.

The Discovery of Folio Numbers 137–151

The most consequential discovery came during a renewed examination of the lower margins.

I noticed folio numbers written in Western Arabic numerals—the forms commonly used in modern European notation.

Initially, I identified the number 150.

Looking backward through the images, I then found 149, 148, and other preceding numbers.

Eventually, I traced the sequence back to 137.

This discovery substantially changed my understanding of the manuscript.

The PDF contained only fourteen image pages, yet the visible foliation suggested that the surviving images represented a section numbered approximately folios 137–151 within a much larger manuscript.

This is strong evidence that the material had belonged to a larger foliated volume.

Two distinctions are essential.

First, the numbering indicates that the manuscript was, at some point, organized within a sequence extending at least as far as folio 151.

Second, the existence of these numbers does not prove that all preceding or subsequent leaves survive today.

The absence of earlier leaves from the PDF does not necessarily mean that those leaves have been lost.

It is possible that the digitization process deliberately selected only the section containing Turkish poetry.

It is equally possible that some leaves were detached, removed, or lost before digitization.

The distinction cannot be resolved without identifying the manuscript's present location and examining the complete physical volume or its full digital reproduction.

The Seal and the Question of Ownership

One of the earlier visible leaves contained a seal.

Unfortunately, the inscription was not sufficiently clear to permit a reliable reading.

It may be an ownership seal, a waqf (endowment) seal, or another type of mark.

Until the inscription can be deciphered, it would be premature to identify an owner or claim that the manuscript belonged to a particular institution.

The margins also contained numerous annotations.

Some appeared to be religious statements, others poetic passages, and still others possible notes left by readers.

A more detailed examination may reveal evidence concerning ownership, endowment, purchase, sale, or the movement of the manuscript between different collections.

For now, its provenance remains undetermined.

Reconstructing the History of a Manuscript Compilation

The observations made during this examination suggest several possible explanations for the manuscript's present form.

The poetic and mathematical materials may have been assembled into a single compilation from the beginning.

Alternatively, they may originally have circulated as separate manuscripts before being bound together.

Another possibility is that the volume underwent substantial repair, during which leaves were rearranged or material from another manuscript was incorporated.

The physical differences between the poetic and mathematical sections make these possibilities worth investigating.

However, none can yet be established conclusively.

A systematic codicological examination would need to consider paper characteristics, ruling patterns, handwriting, ink, sewing structures, gathering composition, repairs, and textual continuity.

The relationship between the bifolia and the surviving sewing holes may be especially useful in reconstructing the original arrangement of the leaves.

Comparison with other manuscript copies of the identified works could also provide important evidence.

For example, locating other witnesses of Kitāb al-Nuzha fī ʿIlm al-Ḥisāb may help establish whether the surviving mathematical material corresponds to the opening of the work and whether additional text should originally have followed it.

Such comparisons, however, cannot by themselves determine whether the missing material was physically lost or merely excluded from the digital file.

That question requires evidence from the original manuscript.

Conclusion

I began this examination with what appeared to be a small digital collection of Turkish poetry.

By the end of the session, I had encountered several poets, religious and ethical compositions, a text entitled Kitāb al-Ḥaqāʾiq, the opening of an Arabic mathematical work, traces of repair, an undeciphered seal, and a sequence of folio numbers pointing toward a much larger volume.

The most significant outcome was not the identification of a particular poet or title.

It was the realization that a fourteen-page digital file may preserve evidence of a much larger manuscript compilation whose history remains largely unexplored.

The manuscript's present location, original extent, textual contents, ownership history, and the significance of the date 1018 remain open questions.

Future research will require reading the texts line by line, comparing possible parallel witnesses, and examining the physical and documentary evidence more closely.

Historical manuscripts do more than preserve the words of earlier generations.

They also reveal how books were read, repaired, circulated, collected, and sometimes combined with works from entirely different intellectual traditions.

In this investigation, every leaf, seal, sewing hole, marginal note, and folio number contributes to that larger history.

Old Turkish Books Against Brain Engineering
Episode 552 — November 20, 2026



--------------------------------------------------------------------------------------------------------------



كتب مخفية وراء مخطوطة شعرية

الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول — الحلقة 552

20 نوفمبر 2026

أحيانًا نفتح مخطوطة، فننظر إلى عنوانها وعدد صفحاتها، ونظن أننا أصبحنا نعرف طبيعة الكتاب الذي بين أيدينا. غير أن المخطوطات لا تكشف دائمًا عن هويتها الحقيقية من النظرة الأولى. فقد يكون تاريخ الكتاب مخفيًا بين أوراقه، أو في ثقوب خياطته، أو في التعليقات المكتوبة على هوامشه، أو حتى في رقم صغير أُضيف إليه بعد زمن طويل من نسخه.

في الحلقة الثانية والخمسين بعد الخمسمائة من سلسلتي البحثية «الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول»، واجهت مخطوطة من هذا النوع.

كان الملف الرقمي الذي بدأت بدراسته يحمل عنوان «أشعار الترك»، ويتكوّن من أربع عشرة صفحة مصوّرة بصيغة PDF. وبدا في البداية وكأنه مجموعة صغيرة من الأشعار التركية. لكنني، كلما تقدّمت في فحص أوراقه، بدأت ألاحظ دلائل تشير إلى أن هذا الملف الصغير قد لا يمثّل سوى جزء من مجموع مخطوط أكبر بكثير.

وهكذا تحوّلت دراسة مجموعة شعرية إلى محاولة لفهم البنية المادية للمخطوطة، وتنظيم نصوصها، وتاريخ ترميمها، وعلاقتها المحتملة بمؤلفات أخرى.

البنية المادية للمخطوطة

اعتمدت في هذه الدراسة على الصور الرقمية وحدها، إذ لم تكن النسخة الأصلية متاحة لي للفحص المباشر. ولهذا لم أتمكّن من تحديد أبعادها الدقيقة، أو سُمك أوراقها، أو مادة تجليدها، أو جميع خصائص خياطتها.

ومع ذلك، كشفت الصور المتاحة عن عدد من السمات المادية المهمة.

فقد ظهرت على عدة أوراق آثار تلف، ولا سيما عند الهوامش الداخلية القريبة من كعب الكتاب. وكانت بعض الأوراق قد رُمّمت باستخدام قطع إضافية من الورق، بينما ظهرت على أوراق أخرى آثار واضحة لمواد لاصقة. وفي مواضع معينة امتدّ ورق الترميم فوق أجزاء من الورقة الأصلية.

وفي وسط إحدى الملازم لاحظت موضع طيّ الورق وثلاث نقاط للخياطة. وقد أتاحت هذه الملاحظة دراسة بنية الورقة المزدوجة المطوية، المعروفة في علم المخطوطات بمصطلح Bifolium، وهي ورقة واحدة تُطوى لتشكّل ورقتين متصلتين.

في البداية بدت بعض الخيوط قديمة، وربما كانت من الخياطة الأصلية. غير أن متابعة فحص الأوراق الأخيرة كشفت عن ثقوب خياطة خالية، إلى جانب ثقوب أخرى تمرّ منها الخيوط.

وتثير هذه الظاهرة احتمال أن المخطوطة قد فُكّكت في مرحلة من تاريخها، ثم أُعيدت خياطتها أثناء عملية ترميم.

لكن لا يجوز تحويل هذا الاحتمال إلى نتيجة قطعية اعتمادًا على الصور الرقمية وحدها. فالفحص المادي المباشر ضروري لمعرفة ما إذا كانت الثقوب تعود إلى مراحل مختلفة من الخياطة، وما إذا كانت الخيوط الباقية أصلية أو أُضيفت لاحقًا.

شعراء متعددون في مخطوطة واحدة

عندما بدأت قراءة النصوص، واجهت عددًا من أسماء الشعراء وتخلّصاتهم المحتملة.

وكان من بينها صادقي، وشيخ أوغلو، ولطيفي.

ظهرت في مطالع بعض القصائد عبارات مثل «صادقي گفت»، وفي مواضع أخرى «وله في»، أو «شيخ أوغلو گفت».

ولا ينبغي التعامل مع هذه العبارات جميعها بوصفها صيغًا متطابقة لنسبة الشعر إلى مؤلفيه.

فقد تشير إحداها إلى اسم الشاعر، بينما تدل أخرى على قصيدة إضافية للشاعر المذكور سابقًا، وقد تكون بعض العبارات من الصيغ التي استخدمها جامع النصوص أو ناسخها.

وفي نهاية إحدى القصائد وجدت عبارة «أي لطيفي»، وهي عبارة قد تشير إلى التخلّص الشعري.

لكن نسبة هذا التخلّص إلى شاعر تاريخي بعينه تحتاج إلى قراءة القصيدة كاملة ومقارنتها بنسخ أخرى.

وقد اختلفت موضوعات الأشعار أيضًا.

فبعضها ذو مضمون ديني أو صوفي، وبعضها يتناول الإيمان والأخلاق والعلم والجهل وكرامة الإنسان.

وفي إحدى القصائد قرأت قراءة أولية عبارة تركية معناها:

«لا تتواضع أمام الجاهل...»

وفي موضع آخر بدا أن الشاعر يؤكد أن الجهل لا يزول بمجرد تقدّم الإنسان في العمر.

أما إحدى القصائد الأخرى فتتناول فكرة أن شرف الإنسان لا ينبغي أن يُقاس بمكانة أسرته أو أجداده، بل بشخصيته وسلوكه.

وتوحي هذه المضامين بأن المجموع ربما لم يُجمع للمتعة الأدبية وحدها، بل قد تكون له صلة بالتعليم الأخلاقي والتربية الدينية ونقل الأفكار الاجتماعية.

الحبر الأحمر والعلامات وتنظيم النصوص

من السمات اللافتة في هذه المخطوطة طريقة استخدام الحبر الأحمر.

فقد كُتبت بعض عناوين القصائد بالحبر الأسود، ووُضعت فوقها خطوط حمراء. أما عناوين أخرى فكُتبت بالحبر الأحمر مباشرة.

وفي عدد من القصائد ظهرت دوائر حمراء صغيرة غير مملوءة عند بدايات الأشطر ونهاياتها، أو بين شطري البيت الواحد.

وكانت هذه الدوائر تفصل أحيانًا بين الشطرين، وتبدو في مواضع أخرى علامة على انتهاء البيت.

لكن استخدامها لم يكن منتظمًا في جميع الصفحات.

ففي بعض المواضع كُتب كل بيت في سطرين، وفي مواضع أخرى جُمع الشطران في سطر واحد، بينما احتوى بعض الأسطر على ثلاثة أشطر شعرية.

وهذا الاختلاف يجعل من الضروري التمييز بين السطر المادي المكتوب على الصفحة والبنية العروضية للقصيدة.

كما لاحظت أن بعض الأشعار تستمر في الهوامش، في حين تنتهي نصوص أخرى بعبارة «تمّت».

وتكتسب العلاقة بين المتن والحواشي أهمية خاصة؛ فقد تكون بعض النصوص الهامشية امتدادًا لقصائد بدأت في وسط الصفحة، بينما قد تمثّل نصوصًا مستقلة.

ولا يمكن حسم هذه المسألة إلا بقراءة النصوص كاملة.

كذلك لاحظت مواضع شُطبت فيها بعض الكلمات.

ففي قصيدة تتناول مدح النبي محمد، ظهرت كلمة تركية هي «سرور»، وقد وُضع فوقها خط أسود.

وقد يكون هذا تصحيحًا أجراه الناسخ نفسه، أو تدخّلًا لاحقًا من قارئ أو شخص آخر تعامل مع المخطوطة.

ولا يمكن ترجيح أحد الاحتمالين بصورة نهائية دون دراسة الخط والحبر والأدلة المادية.

النص المعنون «كتاب الحقائق»

في قسم آخر من المخطوطة وجدت عنوانًا يبدو أنه:

«كتاب الحقائق»

وتحت هذا العنوان بدأ نص شعري استمر عبر عدة صفحات.

وقد اختلف تنظيم هذا النص عن الأشعار السابقة في بعض التفاصيل.

فقد ظهرت اختلافات في عرض سنّ القلم، وطريقة اتصال الحروف، والمسافات بين الأسطر، واستخدام العلامات الحمراء.

وقد تعكس هذه الاختلافات تغييرًا في القلم، أو ظروف الكتابة، أو يد الناسخ.

لكن اختلاف المظهر الخطي وحده لا يكفي لإثبات تعدد النساخ.

وفي هذه المرحلة لا أستطيع الجزم بما إذا كان «كتاب الحقائق» مؤلفًا مستقلًا، أو قسمًا من عمل أطول، أو عنوانًا وضعه جامع المجموع.

ويتطلب تحديد ذلك قراءة مطلعه وخاتمته ومضمونه قراءة كاملة.

ظهور كتاب في علم الحساب

من أكثر الاكتشافات إثارة للاهتمام ما ظهر قرب نهاية الصور الرقمية المتاحة.

فقد وجدت هناك نصًا يختلف اختلافًا واضحًا عن الأشعار التركية السابقة.

وكان عنوانه:

«كتاب النزهة في علم الحساب»

ثم وردت نسبة التأليف إلى:

«شهاب الدين أحمد بن الهائم»

وهذا الاسم يرتبط بالعالم المعروف في تاريخ الرياضيات شهاب الدين أحمد بن الهائم.

وتضمّنت المقدمة عددًا من الألقاب العلمية التي تشير إلى مكانة المؤلف.

وبعد العنوان ظهرت أبيات عربية ومسائل حسابية وجداول رقمية.

وفي أحد المواضع قرأت عنوانًا يبدو أنه:

«بيان تقسيم الغرماء»

وهو عنوان يشير إلى مسألة حسابية تتعلق بتوزيع الأموال بين الدائنين، أو بقسمة الموجودات في مقابل الديون.

وقد استُخدمت في الجداول أسماء زيد وعمرو وبكر.

وهذه أسماء تُستعمل كثيرًا في الأمثلة الافتراضية في العلوم الرياضية والفقهية.

كما ظهرت عبارتان مهمتان:

«الديون»، أي الالتزامات المالية المستحقة.

«الموجود»، أي المال أو الأصول المتاحة.

وتشير هذه المصطلحات إلى أن المسألة تتعلق بحساب الديون وتوزيع المال الموجود.

وقد أمكن تمييز بعض الأرقام، لكن قراءة أرقام أخرى بقيت غير مؤكدة. ولذلك لم أحاول إعادة بناء العمليات الحسابية أو التحقق من نتائجها.

وهنا يبرز سؤال أساسي:

لماذا نجد بداية كتاب عربي في علم الحساب ضمن ملف رقمي يحمل عنوان «أشعار الترك»؟

قد تكمن الإجابة في تاريخ المخطوطة بوصفها مجموعًا يضم عدة مؤلفات، أو مجلدًا جُمعت فيه نصوص مختلفة.

إلى أي كتاب يعود تاريخ سنة 1018؟

بالقرب من بداية النص الحسابي وجدت تاريخًا مكتوبًا على النحو الآتي:

«سنة ١٠١٨»

وإذا كان المقصود التاريخ الهجري، فإنه يقابل تقريبًا سنتي 1609–1610م.

لكن من غير المنهجي أن ننسب هذا التاريخ مباشرة إلى المخطوطة بأكملها.

فالخط المستخدم في القسم الحسابي يختلف بصورة ملحوظة عن خط الأشعار التركية.

وقد لاحظت أن بعض الحروف، ولا سيما السين والشين، كُتبت بصورة ممدودة، وأحيانًا دون إظهار أسنانها بوضوح. كما ظهرت اختلافات في نسب الحروف وحركة القلم.

وتثير هذه السمات احتمال أن المواد الشعرية والحسابية قد نُسخت في أوقات مختلفة، وربما بأيدي نساخ مختلفين.

وقد يعود التاريخ إلى نسخة الكتاب الحسابي، أو إلى قيد أُضيف لاحقًا، أو إلى واقعة أخرى في تاريخ المخطوطة.

ولا تتوافر لدينا حاليًا أدلة كافية لاعتباره تاريخ نسخ المجموع بأكمله.

اكتشاف أرقام الأوراق من 137 إلى 151

جاء أهم اكتشاف خلال إعادة فحص الهوامش السفلية للأوراق.

فقد لاحظت وجود أرقام مكتوبة بالأرقام الغربية الحديثة.

بدأت بملاحظة الرقم 150.

ثم عدت إلى الصور السابقة، فوجدت الأرقام 149 و148 وغيرها.

وواصلت التتبع حتى وصلت إلى الرقم 137.

وقد غيّر هذا الاكتشاف فهمي لطبيعة المخطوطة تغييرًا مهمًا.

فالملف الرقمي لا يضم سوى أربع عشرة صفحة مصوّرة، لكن ترقيم الأوراق الظاهر يشير إلى أن هذه الصور تمثل قسمًا من مخطوطة أكبر، تقع أوراقه ضمن التسلسل المرقّم من 137 إلى 151 تقريبًا.

وهذا دليل قوي على أن المواد المصوّرة كانت جزءًا من مجلد أكبر خضع للترقيم في مرحلة من تاريخه.

لكن ينبغي هنا التمييز بين أمرين.

الأول أن المخطوطة كانت، في مرحلة ما، جزءًا من تسلسل ترقيم يصل على الأقل إلى الورقة 151.

والثاني أن وجود هذا الترقيم لا يثبت أن جميع الأوراق السابقة أو اللاحقة ما زالت محفوظة حتى اليوم.

فغياب الأوراق السابقة للورقة 137 من الملف الرقمي لا يعني بالضرورة أنها فُقدت.

ومن المحتمل أن القائم بعملية التصوير اختار القسم الذي يحتوي على الأشعار التركية فقط.

كما يُحتمل أن بعض الأوراق قد انفصلت أو فُقدت قبل التصوير.

ولا يمكن تحديد أي الاحتمالين أقرب إلى الواقع إلا بعد معرفة مكان حفظ النسخة الأصلية والاطلاع على المجلد كاملًا، أو على تصوير رقمي شامل له.

الختم ومسألة الملكية

ظهرت على إحدى الأوراق الأولى المصوّرة علامة ختم.

لكن الكتابة الموجودة داخل الختم لم تكن واضحة بما يكفي لقراءتها قراءة موثوقة.

وقد يكون ختم ملكية، أو ختم وقف، أو علامة من نوع آخر.

ولا يصح تحديد اسم مالك المخطوطة أو نسبتها إلى مؤسسة معينة قبل قراءة الختم وفهم طبيعته.

كما احتوت الهوامش على كتابات كثيرة.

فبعضها يبدو عبارات دينية، وبعضها أشعارًا، وبعضها الآخر قد يكون ملاحظات أضافها القراء في فترات مختلفة.

وقد تكشف دراسة هذه الكتابات عن معلومات تتعلق بالملكية أو الوقف أو البيع والشراء أو انتقال المخطوطة بين مجموعات مختلفة.

أما في الوقت الحاضر، فما زال تاريخ ملكيتها ومكان حفظها غير محددين.

محاولة إعادة بناء تاريخ المجموع

تشير الملاحظات التي سجّلتها أثناء هذه الدراسة إلى عدة احتمالات.

فقد تكون المواد الشعرية والحسابية قد جُمعت منذ البداية في مجموع واحد.

وقد تكون في الأصل مخطوطات مستقلة، ثم جُمعت في مجلد واحد في مرحلة لاحقة.

ومن المحتمل أيضًا أن المجلد خضع لترميم واسع، أُعيد خلاله ترتيب بعض الأوراق، أو أُلحقت به ورقة مأخوذة من مخطوطة أخرى.

وتجعل الاختلافات المادية والخطية بين القسم الشعري والقسم الحسابي هذه الاحتمالات جديرة بالدراسة.

لكن أيًّا منها لم يثبت بصورة قاطعة حتى الآن.

ولإعادة بناء تاريخ المجموع، ينبغي دراسة خصائص الورق، والتسطير، والخطوط، والأحبار، وبنية الملازم، والخياطة، وآثار الترميم، واستمرار النصوص بين الأوراق.

وقد تكون العلاقة بين الأوراق المزدوجة وثقوب الخياطة ذات أهمية خاصة في تحديد الترتيب الأصلي للأوراق.

كما يمكن أن تساعد مقارنة النصوص بنسخ خطية أخرى من المؤلفات نفسها.

فعلى سبيل المثال، قد تتيح دراسة نسخ أخرى من «كتاب النزهة في علم الحساب» تحديد موضع النص الموجود في مخطوطتنا، ومعرفة ما إذا كان يُفترض أن تتبعه صفحات أخرى.

لكن وجود نسخ كاملة من هذا الكتاب لا يكفي وحده لإثبات أن بقية النص قد فُقدت من مخطوطتنا.

فقد تكون تلك الصفحات موجودة في المجلد الأصلي، لكنها لم تُدرج في الملف الرقمي الذي وصل إلينا.

ولهذا يبقى فحص النسخة الأصلية أمرًا حاسمًا.

الخاتمة

بدأت هذه الدراسة بمخطوطة بدت في ظاهرها مجموعة صغيرة من الأشعار التركية.

لكنني في نهاية الفحص وجدت أسماء عدة شعراء، ونصوصًا دينية وأخلاقية، وعنوان «كتاب الحقائق»، وبداية كتاب عربي في علم الحساب، وآثار ترميم، وختمًا لم أتمكن من قراءة نصه، وأرقام أوراق تشير إلى مجلد أكبر بكثير.

ولم تكن أهم نتيجة توصلت إليها مجرد العثور على اسم شاعر أو عنوان كتاب.

بل كانت إدراك أن ملفًا رقميًا لا يتجاوز أربع عشرة صفحة قد يحتفظ بأدلة مهمة على تاريخ مجموع مخطوط كبير، لم تتضح هويته الكاملة بعد.

ولا تزال أسئلة أساسية تنتظر الإجابة: أين تُحفظ المخطوطة الأصلية؟ وما حجمها الكامل؟ ومن مؤلفو نصوصها؟ وإلى أي جزء منها يعود تاريخ سنة 1018؟

وسأحاول في المراحل المقبلة قراءة النصوص سطرًا سطرًا، ومقارنتها بما قد يتوافر من نسخ أخرى، ودراسة الأدلة المادية والكتابية بمزيد من التفصيل.

إن المخطوطات القديمة لا تحفظ لنا كلمات الأجيال السابقة فحسب، بل تكشف أيضًا عن كيفية قراءة الكتب وترميمها وتداولها وانتقالها بين الأيدي، وعن الطريقة التي جُمعت بها أحيانًا مؤلفات تنتمي إلى تقاليد علمية وأدبية مختلفة داخل مجلد واحد.

وفي هذه الدراسة، أصبحت كل ورقة، وكل ختم، وكل ثقب خياطة، وكل تعليق هامشي، وكل رقم صغير جزءًا من محاولة فهم ذلك التاريخ.

الكتب التركية القديمة في مواجهة هندسة العقول
الحلقة 552 — 20 نوفمبر 2026









No comments:

Post a Comment

بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 553

  بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 553 https://youtube.com/live/MuO-UyBtyx8