مهندسی جهل 021: زبان تروکی علمی تر و تخصصی تر از آنچه فکر می کردیم بوده است

مهندسی جهل 021: زبان تروکی علمی تر و تخصصی تر از آنچه فکر می کردیم بوده است

https://youtube.com/live/vi0Bb7U2bN0

مهندسی جهل 021: زبان تروکی علمی تر و تخصصی تر از آنچه فکر می کردیم بوده است

 در برنامه بیست و یکم "مهندسی جهل" به معرفی سه کتاب تورکی استاندار ادبی تخصصی علمی پرداختیم.

کتاب اول دست نوشته یک معلم دانشگاه است که درس "مقدمه حقوق" را پشت سر گذاشته است. او برای کمک به دانشجویان که در امتحان نمره قبولی بگیرند، 27 سوال و جواب همه آن ها را نوشته و به دانشجویان داده است.

از همین عمل، نوشته و دست خط استاد مقدمه حقوق معلوم است که درس ها در آن دانشگاه به زبان تورکی بوده است. چون استاد متن سوال ها و جواب ها را نه تنها به زبان تورکی نوشته، بلکه با حروف "تورکی-عربی" نوشته است. لذا مشخص می شود که نه تنها این درس و کتاب، در دوره عثمانی تورکی بوده است بلکه زبان تورکی، زبان رسمی اداری و آموزشی دوران عثمانی بوده است. چرا که تورکی در آن مقطع تاریخی، زبان علمی، زبان کتابت، زبان آموزش های تخصصی، زبان ادبی و زبان علم حقوق بوده است.

لذا این کتابچه دست نوشته، حائز اهمیت تاریخی است. البته که با مطالعه متن سوال ها و جواب ها می توان در باره سطح و سمت و سوی حقوق، و سطح آموزش حقوق و حتی مقایسه آن با حقوق در دیگر کشورها اطلاعات بیشتری بدست آورد.

کتاب تورکی بعدی که معرفی کردیم، در باره ریاضیات بود. تصور بر این شد که قبلا این کتاب را معرفی کرده بودیم، ولی هنوز هم مردد هستم که این کتاب، همان کتاب قبلی بوده است یا نه؟

در نتیجه، به سراغ کتاب جدیدی رفتیم که درباره موضوع بسیار تخصصی تری نوشته شده که در یک موزه در آمریکا نگهداری می شود. این کتاب در "موزه هنر والترز" در بالتیمور ایالت مریلند نگهداری می شود.

The Walters Art Museum 600 N. Charles Street Baltimore, Maryland 21201 http://www.thewalters.org

نام این کتاب را " حیوان بئجرتمک" (آت بئجرتمک) گذاشته اند. در آن، به پرورش و بیماری ها و داروهای خاص اسب ها پرداخته شده است. 

گر چه خواندن این دست خط، بعد از عادت کردن چشم ها در نوع نگارش حروف، چگونگی چرخش و حرکت قلم نویسنده بر روی کاغذ، و چگونگی اتصال حروف به هم دیگر، عادت کردن مغز به دیدن و خواندن آن بسیار آسان خواهد شد اما فهم کلمات تخصصی مربوط به بیماری ها، داروها و ترکیبات داروها با هم، به آشنایی با این مسایل نیاز دارد تا بتوان آن را درست خوانده؟، درست ادراک کرد. در غیر این صورت، ممکن است کلمات را غلط خواند. به هر حال، چون کتاب دست نویس و تخصصی، علمی است، به تلاش اندکی برای خواندن، درک و فهم آن نیاز است.

با آشنایی با این کتاب، متوجه شدیم که زبان تورکی بیش از آنی که تا کنون تصور می کردیم، جنبه ها و کارکردهای علمی، تخصصی، رسمی، آموزشی و گستره نفوذ در علوم و تکنولوژی ها را داشته است.

انصافعلی هدایت

31 مارچ 2025

مهندسی چهل 020: معرفی چهل کتاب در رشته های علمی، تخصصی و ادبی زبان تورکی

مهندسی چهل 020: معرفی چهل کتاب در رشته های علمی، تخصصی و ادبی زبان تورکی

 در بیستمین برنامه "مهندسی جهل" به بررسی کتاب "فهرست نسخه هاس خطی ترکی کتابخانه بزرگ حضرا ایت الله العظمی مرعشی نجفی" پرداختیم که جلد اول آن در سال 1381 شمسی بخ قلم جناب حسین متقی و به سرپرستی سید محمود مرعشی نجفی؛ فرزند آن آیت الله منتشر شده است. زبان این کتاب فارسی است و به هنگان اشاره به مطالب هر کتاب، چند جمله از متن اول و انتهای ان ها را به زبان تورکی، عربی، یا فارسی گوشزد می کند و خواننده را ولع خواندن آن کتاب می اندازد.

در این کتاب، مشخصات بیش از دوست کتاب آورده شده است که ما در این برنامه به معرفی چهل کتاب اقدام کردیم.

"احکام رمل" اولین کتابی است که در باره رمل و طالع بینی در قرن سیزدهم قمری و به زبان تورکی استاندارد علمی آزربایجانی است. جناب متقی، نویسنده مترم و زحمتکش این کتاب، تحت تاثیر فضای سیاسی، فکری، تبلیغاتی ایرانی و جهانی که باید تورک ها را ازهم تجزیه کرده، نه تنها در درون مرزها و ویزاها بلکه در درون هویت های مجزای زباین، جغرافیایی، دینی زندانی کرد تا با هم تماس نداشته بلکه به دشمن هم بدل شوند. او هم تحت تاثیر آن سیستم شستشوی مغزی آموزشی جهانشمول، در هنگام معرفی زبان تمامی کتاب هایی که به زبان تورکی ادبی علمی و استاندارد نوشته شده است را "عثمانی" معرفی می کند.

غافل از آن که هم پدران عثمان آزربایجانی الاصل بوده اند و زبانشان هم دقیقا زبان تورکی آزربایجانی بوده است.

علت عدم آشنایی نسل ما با آن زبان: 1. جلوگیری از تحصیل علمی و آکادمیک ما به زبان علمی، ادبی و استاندارد زبان تورکی است. 2. عدم شناخت و توجه ما به تاریخ و نوع کلمات، گویش و نوشتار ادبی زمانه است که کتاب ها در آن تاریخ نوشته شده اند. 3. تاثیر لهجه های محلی کنونی ما بر ادراک ما از زبان تورکی علمی، استاندارد، ادبی و تخصصی است. 4. عدم آشنایی ما با زبان و اصطلاحات هر رشته تخصصی است. 5. تحت تاثیر القائات شبهه علمی و اشغالگرانه غربی های اورتیانتالیست یا شرق شناسان غیر عملی که دارای اهداف سیاسی و اشغالگر ذهنی هستند قرار داریم. 6. تحت تاثیرات عمیق یک قرن تحقیر همه جتنبه، به خودف زبان و فعالیت های خود اعتماد نداریم و منتظریم تا غربی ها علمی بودن فعالیت های ما را تصدیق بکنند. 7. در حالی که تمامی فعالیت های علمی و شبهه علمی غربی ها در راستای تامین منافع آن ها در درازمدت طراحی و اجرا شده است. 8. ما تورک هاف کمترین شناخت را از منافع ملیف معنی و مفهوم منافع ملی خود و منافع ملی دشمن و اشغالگران داریم.

در نتیجه، آن چه در این کتاب، به عنوان "زبان تورکی عثمانی" به خورد خواننده داده می شود، دیوار و فاصله گذاری ذهنی بین تورک ها، در جغرافیاهای مختلف است. چرا که زبان بعضی کتاب ها را "عثمانی معرفی می کند که هنوز سلسله حاکمیت های عثمانیان یا اصلا آغاز نشده است یا در مراحل نوزادی قرار دارند. لذا نمی توان زبان خاصی را به آن ها استناد کرد.

نتیجتا: به عقیده ما، منظور از زبان عثمانی، زبان ادبی، استاندارد شده، علمی و تخصصی تورکی است که با چند روز زحمت می توان نه تنها نسخ چاپی آن ها را براحتی خواند و فهمید بلکه نسخ دستنویس آن ها را هم می توان خواند و فهمید و ادراک کرد. یعنی چیزی به نام زبان عثمانی وجود ندارد. آن چه موجود و دارای اهمیت حیاتی است، زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی است که می توان در جهان تورک آن را با کمترین هزینه های آموزشی فهمید و فهماند.

کتاب دوم "احکام علم رمل" است که حدود 980 سال قبل، و توسط نویسنده نامعلومی به قلم جاری شده است. آن هم به زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی نگارش شده است. البته و شاید بتوان در زبان فارسی، چند کتاب قدیمی در این موضوع، برای رقابت با این کتای تورکی یافت.

کتاب سوم "احوال دوازده امام" است که به قلم ناشناسی در باره تصوف و در اواخر قرن سیردهم نوشته شده است.

کتاب های چهارم: " اختری صغیریا لفات اختری" و پنجم "اختری کبیر یا لغات اختری" دو لغتنامه ای هستند که به قلم یک علم و در دو زبان تروکی و عربی و در عهد سلطان سلیمان قانونی که حدود سسصد سال قبل باشد، نگارش یافته اند.

کتاب ششم تورکی علمی و تخصصی با نام "اختیار الجزئی = اراده جزئیه" است که به موضوع بسیار غامض و پیچیده اراده و اختیار انسان می پردازند. موضوع این کتار تخصصی تورکی، "کلام" یا فلسفه درون دینی است. گویا بحث اصلی کتاب به "اراده ومشیت الله" متمرکز شده و اندیشه های نحله های مختلف رد این موضوع با به کنکاش گذاشته است که احتمالا در سده سیزدهم نوشته شده است.

کتاب هفتم با نام "آذکار و ادعیه" در زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی و زبان عربی به موضوع "تصوف" می پردازد که در قرن سیزده هجری نوشته شده است.

کتاب "استعاره" به موضوع تخصصی "بلاغت" در سخنوری و منطق گرایی در سخن و فکر تمرکز کرده است که موضوعی ذهنی و پیچیده است که در 1235 هجری قمری و زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی نوشته شده است.

"اعجوبه الغرایب فی نظم الجواهر العجائب" کتاب نهم است که نوئیسنده آن را به دو زبان زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی وعربی نوشته است اما نوشته ساده و نثر نیست بلکه لغات را در حدود سسصد چنجاه سال قبل به شعر کشیده است.

کتاب بعدی به زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی، به دستور زبان تورکی پرداخته است که در جدود 250 سال قبل به رشته تحریر درآمده است. این در حالی است که زبان فارسی هنوز به یک زبان استاندارد نزدیک نشده و مورد موافقت مطلق همه نویسندگان و جیره خواران زبان فارسی نشده است. در حالی که ده ها مرکزف انجمن، بنیاد و ... در داخل و خارج از ایران بر روی این زبان سرمایه گذاری می دهند.

کتاب بعدی یادآوری کتاب های "نامه نگاری" و "انشاء نویسی" دوران پهلوی اول و دوم است که با ایجاد استاندارد مصنوعی دل ناچسب، افراد نیمهخ بیسواد را به کپی کاری و رو نویسی از آن کتاب ها مجبور می کردند تا زبان فارسی را به یاری چنان کاب هایی، به زبان اداری تبدیل بکنند. "انشاء مرغوب" نام چنین کتابی است که برای ادبیات و نامه نگاری به زبان زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی در سده سیزدهم نوشته شده است.

موضوع کتاب بعدی ممکن ایت که در این زمانه خرافه دیده بششود اما در زمانه خود یک علم بود و زبان تخصصی خودش را داشت. "ایام السعد و النحس" به موضوع "تقویم" اختصاص داشت که به زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی آن روز نوشته شده بود.

کتاب بعدی به "بیان شزائط انتاج اشکال اربعه" که منطق صوری باشد مرتبز است که منطق را به زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی بیان کرده است.

"بیان طریقه قادریه و رفاعیه" هم مسائی این دو حلقه عرفانی را با زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی به تصویر و حلاجی کشیده است.

"تاریخ پچوی (؟!) یا تاریخ عثمانی" هم تاریخ و حوادث سلطان سلیمان قانوی را به زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی مطرح کرده است. "تاریخ نشانجی" در سال های 970 هجری به تاریخ و سیره چرداخته و با زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی به توضیح مسایل مختلف دست زده است.

کتاب های "التجوید" در سده سازدهم و "تجوید قره باش" در پانصد و پنجاه سال قبل به موضوعات مرتبط با قران پرداخته و آن ها را با زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی به خوانندگان شرح داده داند.

"تحفه الحرمین" به تاریخ و سفرنامه به هر دو حرم شریف اسلام اختصاص دارد که حدود پانصد سال قبل و به زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی نوشته شده است.

"تحفه شاهدی" در (920 هجری قمریپ) و التحفه الهادیه" (998 هجری قمری) دو کتاب مربوط به لغت شناسی مقایسه ای تورکی، عربی و فارسی هستند. کتاب "تحقیق الصلوات" به زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی به فقه حنفی پرداخته است.

کتاب بعدی به علم شیمی می پردازد و به زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی در "تدبیر الحجر المکرم" مسایل و آزمایش های شیمی را ایضاح می کند.

در کنار شیمی که علم بسیار پیچیده ای است که زبان فارسی قاصر از بیان آن است، سه کتاب "تذکره الشعرا" و "ترجمه بهجه الاسرار" و " ترجمه ثواقب المناقب" ( حدود پانصد سال قبل) به شرح حال بزرگان علم و ادب و سیاست می پردازد.

"ترجمه التبیان فی تفسیر القرآن" ار غزبی به زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی چهارصد سال قبل و در دو جلد نوشته شده است. "ترجمه سوره ضحی" هم یکی از این نوع تفاسیر به زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی است که در صده سیزه به قلم امده است.

"ترجمه شرح جنه الاسماء" در اواخر سده سیزدهم، در زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی به مسایل عقاید اسلامی یا فلسفه درون دینی می پردازد.

در سال 1306 هجری قمری، در "ترجمه الفتاوی الزینیه" و "ترجمه فرائض سجاوندی" در 1240 هجری قمری، به بررسی فقه حنفی و به زبان زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی پرداخته شده است.

"ترجمه قصیده بدء الامالی" در 1134 هجری قمری در زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی، و "ترجمه قصیده سهیلی" به زبان تورکی استاندارد علمی، تخصصی و ادبی و زبان عربی نوشته شده اند.

کتاب پایانی این جلسه به "ترجمه النهج المسلوک فی سیاسه الملوک" موتبط است که شاید در حکم کتاب "پرنس" ماکیاوللی باشد که برای راهنمایی صلاح الدین ایوبی نوشته شده است. احتمالا نویسنده در این جا از زبان جیوانات و تمثیل استفاده نکرده الست و سیاست روز را پوست کنده تشریح کرده است.

وقت و عمر و امکانات مادی می خواهد که انسان به این منابع غنی تاریخی پدران خود دسترسی داسته و تجارب فارموش شده آن را به نسل های جدید منتقل بکند تا نسل کنونی و آیندگان، به تکمیل آن ها اقدام بکنند.

انصافعلی هدایت

30 مارچ 2025

بیر دوستوم، دوغوم گونومو هم تبریک اتمیش همده یاراتمیش دیر!

 https://youtube.com/live/L_01lXcTmtE

مهندسی جهل 019 : تحقيقان علمي-اجتماعی در جهان تورک سابقه هزارساله دارد

 مهندسی جهل 019 : تحقيقان علمي-اجتماعی و مکتوب در جهان تورک سابقه هزارساله دارد

در برنامه نوزدهم "مهندسی جهل" دوباره به کتاب "لغات الترک" مرحوم محمود کاشغری پرداختیم. و متوجه شدیم که این عالم بزرگ تورک، در 980 سال قبل، در آن شرایط سخت تاریخی، دست به تحقیقات مهم و گسترده ای در زمینه زبان شناسی اجتماعی شده است. وقتی با مهتوای این کار تحقیقاتی عظیم آشنا و مواجه می شویم، تازه متوجه می شویم که چرا پدران تورک و مسلمان ما، توانسته اند هم "خلافت اسلامی" را از چنگ عرب ها در بیاورند و هممدیریت جهان اسلام و بسیاری غیر مسلمانان را هم بر عهده داشته باشند.

با آگاهی به کار عظیمی که مرحوم کاشغرلی انجام داده است، متوجه می شویم که ما در جهل عمیق مهندسی شده ای بسر می بریم. نباید دیگران را سرزنش بکنیم که مه را در جهان جهلی که ساخته اند، زندانی کرده اند. اداره ما و استفاده از ماف از وطن ما، از منابع ملی ما، تنها هدف آن هاست و برای دستیابی به آن منافع، هر کاری برای آن ها مباح است و دارند انجام می دهند.

آیا پدران عالم، محقق، متفکر، پرتلاش، جنگجوی ما تحت اشغال نظامی، فکری، سیاسی، اداری، دینی و اقتصادی دیگران نبوده اند؟ البته که بوده اند ولی آیا به آن اشغال و تبعات بعدی اشغال تن داده اند و به سرزنش اشغالگران بسنده کرده اند؟

نه. آن ها فکر و اهدافی برای آینده تورکان داشته اند. آن ها برای دستیافتن به آن اهداف سیاسی، نظامی، اداری، اقتصادی و مالی و ... و حتی اهداف دینی مطالعات استراتژیک و عمیقی را انجام داده اند تا بتوانند بر اساس آن ها راه خروج از اشغال و تبدیل شدن به قدرت جهانی را در یابند. ریسک کرده اند، هزینه کرده اند، جنگیده اند، بارها شکست خورده اند، و ... در نهایت پیروز هم شده اند و اراده بخش مهمی از جهان را در دستان خودشان مجتمع کرده اند. اداره این جهان گسترده، بدون داشتن علم، آگاهی، تکنولوژی، اندیشه، راه حل، و ... یا آن همه تنوعی که داشته، غیر ممکن می نماید.

ما امروز در جهانی زندگی می کنیم که باخته ایم. نه تنها باخته ایم که در زندان مهندسی شده جهل، اسیر باورها و سیاست های اشغالگران شده ایم. این تنها شامل تورک های آزربایجان جنوبی نمی شود که شناختی از کارها و چالش های پدرانش در زمینه های علمی، سیاسی، اجتماعی، نظامی، صنعتی، هنری، جنگی، ندارند بلکه شامب تمامی تورک ها در هر گوشه جهان، و عرب ها و مسلمانان می شود که از گذشته و کارهای علمی، ریسک پذیری، تحقیقات و ... دور گشته اند و به عبادات و صورت ظاهری دینی که دکانداران و تاجران دین در هزار سال گذشته ساخته اند، اسیر شده اند و نمی توانند راه بروند.

با خواندن این کتاب ها، با آشنایی با این کارهای تحقیقاتی، با مقایسه خود و کاری که انجام می دهیم با چالش های دران تورکمان که جهان را اداره می کرده اند، متوجه می شویم که در زندان جهل اسیر دشمن پیروز شده ایم.

برای این که از اسارت بیرون بیاییم، تنها یک راه داریم و آن آگاهی به چالیش ها، تحقیقات، افکار، فلسفه ها، دساوردهای تمدنی پدرانمان است که در کتاب ها برای ما به یادگار گذاشته اند.

ما در مهندسی جهل تلاش نمی کنیم که چیزی را به دیگرانی غیر از خودمان ثابت بکنیم. خودمان، با خواندن هر جمله و کلمه این کتاب ها هم لذت می بریم و هم با عظمت چالش های پدرانمان که یک هزارمان امکانات امروزی برای زیستن، سفرکردن و تحقیقات را نداشته را دیده، متوجه می شویم که چه چیز های گرانبهایی را از چند نسل در دویست و پنجاه سال گذشته محروم نگاه مان داشته اند. چگونه در این مدیت مغز و عقل ما را در جهت جهالت و نادانی، مهندسی کرده اند.

آن ها برای مهندسی ذهن ما، از یک طرف ، بات ایجاد یک فضای مهندسی شده، به ما القا کرده وپذیرانده اند که تورک ها دستاوردهای علمی، تحقیقاتی، اکتشاف و اختراعاتی نداشته اند. هیچ کتاب علمی ننوشته اند و همه همت آن ها صرف توسعه زبان فارسی شده است و از طرف دیگر، به ما تلقین کرده و آموزش داده اند که زبان فارسی و تاریخ پر از کتاب های فارسی شعری است و ما در زیر چتز این جهان دروغین و مهندسی شدهف برای تامین حداکثر منافع اشغالگران سرزمین ها، زبان، عقل، روحمتن خدمت و فداکاری کرده ایم.

ما با خواندن کتاب هایی که پدرانمان در آن شرایط سخت نوشته اند، متوجه می شویم که در زندان جهل اسیر دشمن شده ایم. چنان به این اسارت عادت کرده ایم، که دیگر متوجه اسیر بودن خودمان و اسارت نیستیم و متاسفانه اسارتمان را عین آزادی می دانیم.

متوجه می شویم که مثل یک کرم، در درون پیله سفید و زیبایی که دور عقل ما تنیده اند، زندانی شده ایم. یا باید این پیله را بشکافیم و به پروانه ای آزاد بدل بشویم یا در این زندان و درون پیله مانند شفیره بدون اراده و عقلی خواهیم ماند و از بین خواهیم رفت. این کتاب ها، راه خروج ما از پیله و زندان اسارت مغری و عقلی را به ما نشان می دهد و آن راهی جز آشنایی با فعالیت های علمی و تحقیقاتی و تکنولوژیک و استراتژی های مکتوب پدرانمان نیست.

محمود کاشغری یکی از آن هاست که راه تحقیقاتی را بر روی ما گشوده است.

در این برنامه به معرفی دو نسخه از کتاب دیوان "لغات الترک" محمد کاشغری پرداختیم. کی از این کتاب ها، ترجمه مرحوم دکتر محمد صدیق از عربی و تروکی به فارسی است که با هشتاد و هشت صفجه مقدمه، به این کتاب، کتاب دیگری را افزوده است.

کتاب دیگر که دست نوشته و خطی است را هم معرفی کردیم. همان طور که در گذشته هم گفته ایم، حروفی که امروزه به عنوان حروف فارسی به ما معرفی شده است، توسط محمود کاشغریاستاندارد شده است و از جمله "گ.پ.ژچ" از ابداعاتی است که او اضافه کرده است.

انصافعلی هدایت

29 مارچ 2025

مهندسی جهل 015: زبان فارسی در مقابل زبان تورکی آب می شود

 مهندسی جهل 015: زبان فارسی در مقابل زبان تورکی آب می شود

https://youtube.com/live/s72TDAl2Wv4

امروز دو کتاب تورکی را معرفی کردیم. کتاب اول در رابطه با حقوق است. موضوع حقوقی این کتاب "ازدواج" و "طلاق" بود. چون خواندن خط این کتاب کمی دشوار بود، در معرفی آن کتاهی کردیم ولی با توجه با متن کتاب، می توان بهمید که این "دفتر" جلد سوم از این سری نوشته های حقوقی است. احتمالا مجلدات دیگری هم خواهد داشت. یعنی نویسنده، بعد از پایان این کتاب ازواج و طلاق، در باره دیگر موضوعات حقوقی هم به نوشتن متون حقوقی به زبان تورکی ادامه خواهد داد.

کتاب دوم ترجمه یا شرح توری به دیوان حافط است. نویسنده این ترجمه یا شرح، انسان تورکی به نام "شمعی" است که این کتاب را در حدود 721 هجری قمری و در هزار و هفتاد و هفت صفحه نوشته است.

به عقیده ما، نویسنده دست کمی از حافظ نداشته است و چنان در تورکی و فارسی قدرت و استادی داشته است که به جزئیات و دقائق معنایی هر کلمه و منظور عرفانی نویسنده و مترجم هم، از آن کلمه پرداخته است.

از طرف دیگر، در متن ترجمه ملاحظه می کنیم که زبان تورکی در مقابل فراسی چنان پر قدرت می نماید که زبان فارسی مثل یخ در زبان تورکی ذوب می شود و گاهی خواننده ای مثل ما تصور می کند که فارسی بخش چسبیده و جدایی ناپذیر از تورکی است.

در عین حالی که اشغار حافظ پر از کلمات عربی است و با بیرون کشیدن الفاظ عربی، نمی توان حافظ را درک کرد و اشعار او بی معنی خواهد شد، اما در زبان فارسی، بسیاری از آن معانی عربی، دارای معادل است و ظرایف معنیی افعال تورکی، عمیق تر، احساسی تر، شیرین تر و تاثیرگذارتر از همان معنا در زبان فراسی است.

این جنبه از کتاب هم به توانایی مترجم و هم به توانایی و قدرت و آفرینندگی خیال در زبان تورکی مرتبط است.

به عقیده ما، زبان ها یا توانایی آفرینندگی خیال و مفاهیم مجرد خارج از ماده و طبیعت را دارند و یا فاقد توانایی زایندگی و توصیف تخیلات بدون ماده هستند.

زبان فارسی در بیان مفاهیم مجرد از ماده، بیسار ناتوان، حتی عاجز است. همان طور که خود فارسی هم توانایی زایش در زمینه های مادی و فیزیکی و احساسی را هم ندارد و مجبور است برای استفاده از مفاهیم علمی، حقوقی، سیاسی، تکنولوژیک و ... از زبان ها غربی یا تورکی و عربی وارم بگیرد. در غیر این صورت نمی تواند به درک و ادرام مفاهیم مادی هم یاری برساند. لذا یکی از دلایل عقب ماندگی در همه زمینه های صنعتی، اجتماعی، حقوقی، علمی، فلسفی، و ... مللی که با زبان فارسی آموزش دیده اند، نازایی و جامد بودن زبان فارسی است.

در مقابل با زبان های عربی و تورکی مواجه هستیم که بسیار زاینده هستند و می توانند نه تنها مادیات را بلکه مفاهیم غیر مادی را هم به سهولت توضیح بدهند.

انصافعلی هدایت

24 مارچ 2025

مهندسی جهل 014

 مهندسی جهل 014

https://youtube.com/live/U56kqgie8dU

مهندسی جهل 013

 مهندسی جهل 013

https://youtube.com/live/K5rmNXyZS3g

مهندسی جهل 018: زبان تورکی تاریخی تر، علمی تر و استانداردتر از فارسی است

  مهندسی جهل 018: زبان تورکی تاریخی تر، علمی تر و استانداردتر از فارسی است

https://youtube.com/live/Y7Jic0SIuho

در برنامه هیجدهم "مهندسی جهل" به معرفی سه نسخه متفاوت از کتاب تورکی و قدیمی "ده ده قورقود" پرداختیم. گفته یم شود که ده ده قورقود یکی از رهبران طایفه "اوغوز" از طوایف تورک بوده است که همزمان با بعثت حضرت رسول اکرم می زی=سته است که از طرف تورک ها به عنوان سفیر و نماینده تورکها به نزد آن رسول اعزام شده است.

داستان های سمبلیک او که جنبه های قهرمانی، آزادگی، حمایت از ملت، جنگ با ظالمان و ستمگران و ... دارد، در یک کتابی با نام "ده ده قورقود" جمع آوری شده است.

با آن که تا کنون سه نسخه از آن کتاب در چهار گوشه جهان کشف و به عموم علاقه مندان تمدن های بشری عرضه شده است اما اصل کتاب که به قلم خود ده ده قورقود باشد یا بنا بر تعریف او و بدون واسطه توسط نویستنده ای نوشته شده باشد، بدست نیامده است. ممکن است در آینده، از کتابخانه های پیدا و پنهان، علاوه بر اصل کتاب، ده ها، بلکه هزاران دست نوشته و نسخه های دیگری هم کشف شده و به عموم عرضه بشود. اما از روی همین سه کتاب، ده ها ترجمه، یا متون چاپی آن ها منتشر شده است که در این برنامه با معرفی دو نمونه از آن ها که در ایران به چاپ رسیده شدئه است، برداختیم.

می دانیم که در گذشته، برای تکثیر هر کتابی، با دست، متن کتاب مورد نظر را نسخه برداری یا دستنویس می کردند. لذا تهیه یک کپی از یک کتاب بسیار گران تمام می شد. علاوه بر آن که کسی که از کتابی نسخه برداری می کرد، خود را "مصحح کتاب هم می دید. اگر در هنگام نسخه برداری با مطلبی در کتاب روبرو می شد که آن را از نظر معنایی، املایی و حتی فکری درست نمی یافت، با احتمالی، به تغییر و تحریف کتاب، البته با نیت خوب اقدام می کرده است.

برای همین است که در سه نسخه بدست آمده از کتاب دهده قورقود، تفاوت هایی را در استاندارد و علمی کردن تورکیف همچنین در شیوه نگارش و تلفظ کلمات می بینیم.

مثلا، در نسخه ای که کتابخانه "واتیکان" از ده ده قورقود با استاندارد شدن تورکی در دوره ای که زبان عربی استاندارد شده بود، مواجه می شویم. عرب ها نوشتار خط و صدای عربی را استاندارد و علمی کردن تا در نوشتن و خواندن قرآن، هیچ اختلافی کلی یا جزئی بوجود نیاید و راه را بر هر گونه اختلاف در نوشتن و خواندن نه تنها کلمات، بلکه حروف هم ببندند.

رهبران و بخصوص خلافای تورک هم، برای این که متهم به کوتاهی نشوند، همان کار را در باره زبان تورکی انجام داده و نوشتار و خوانش زبان تورکی را علمی و استاندارد کردند تادر خواندن حروف، صداهای حروف، کلمات و جملات دقت علمی و ادبی و استانداردها ملاحظه بشود.

لذا در نسخه ده ده قورقود در واتیکان با متنی روبرو هستیم که با سه صدای کوتاه، سه صدای بلند و سکون علامتگذاری شده است تا هر کسی و در هر زمانی که خواست به این متن مراجعه بکند، بتواند آن متن رت به همان لحن، صدا، شیوه ای بخواهند که در عصر نویسنده یا نسخه بردار خوانده و نوشته شده است.

اما در نسخه "گون بد نسخه سی" که در تورکمن صحرای جنوبی بدست آمده است، از نوعی خوشنویسی زیبا اما بدون علایم هفتگانه بر روی حروف نوشته شده است. متن بسیار روشن و قابل خواندن به وسیله همه افراد تورک زبان است. تنها ظرط خواندن آن، طرف زمان، عادت کردن به متن، عادت کردن چشم و مغز به خواندن تورکی و آشنایی به زبان تورکی، بخصوص زبان تورکی ادبی و استاندارد منهای صداها و حرکات هفتگانه است.

در نسخه "درسدن" هم با متنی روبرو هستیم که حرکه گذاری نشده است. همین نشان می دهد که نوشتن و خواندن کتاب های تورکی به قدری رایج بوده است که چشم و ذهن خوانندگان با املا و روشت نگاری علمی و استاندارد تورکی آشنا بوده است و لازم نبوده است تا برای مکم به درست نویسی و درست خوانی متون تورکی، بر روی آن ها علایم هفتگانه را بگذارند.

با دقت در این سه نسخه از یک کتاب، متوجه می شویم که این نسخه ها در زمان های مختلفی از نسخ دیگر نسه برداری شده اند. به زوری که در نوستار بعضی از کلمات، تفاوت های فاحشی دیده می شود که البته در اغلب وارد، تغییر چندانی در صدای حروف ایجاد نمی کند ولی در بعضی جاها، نه تنها صداهای کلمات که خود حروف هم تغییر کرده اند.

در این برنامه، علامه بر معرفی سه نسخه خطی و دستنویس قدیمی، به معرفی دو نسخه جدید از آن ها پرداختیم. مرحوم بلود قاره چورلو (سهند" در کتاب "طازمین سوزو" متن بخشی ار کتاب ده ده قورقود را به شعر و به زبان امروزی تورکی در آورده است.

جناب پرویز زارع شاهمرسی آن را باحروف چاپی منتشر کرده است. به عقیده ما، این کتاب چاپی، بیشتر تلفظ تورکی تورکمنی را به خاطر می آرود. احتمال دارد که خواندن این کتابف برای تورکمن ها راحت تر از تورکی های آزربایجان باشد. این قضاوت، ممکن است ابدا صحیح نباشد. چرا مه ما با زبان تورکی علمی، استاندارد و علمی، با کلمات تورکی قدیمی و ... آشنایی نداریم. چشمف گوش و مغز و خافظه ما به دیدن، شنیدن، هخواندن آن ها عدات نکرده استو لذا در خواندن آن ها به گل می نشینیم.

خواندن این کتاب ها، نه تنها به شناخت ما از تطور زبان تورکی در طول تاریخ، به درک نوع نگرش و ادراک نسل های قبلیف به تلاش آن ها برای علمی و استاندادر کردن زبان تورکیف با وضع جوامع و شرایط زمانی و مکانی نویسندگان هم آشنا می شویم.

انصافعلی هدایت

27 مارچ 2025

مهندسی جهل 017 : زبان عرفان، زبانی تورکی است

مهندسی جهل 017

زبان عرفان، زبانی تورکی است

https://youtube.com/live/8Ufp1OiyfeI

در برنامه هفدهم ازسری برنامه های "مهندسی جهل" به بررسی کتابی در زبان تورکی در باره عرفان و زیست عارفانه، مراحل عرفان و ئ... پرداختیم.

کتاب ساده و روان حزئیات فکری، ایمانی، اعتقادی، و عملی عرفان را به زبان تروکی توضیح می دهد.

انصافعلی هدایت

26 مارچ 2025

مهندسی جهل 016 : نظریه های جهارگانه در باره قضا و قدر

  مهندسی جهل 016 : نظریه های جهارگانه در باره قضا و قدر

https://youtube.com/live/uSX8XAbihJ8

در شانزهمین جلسه از برنامه "مهندسی جهل" به معرفی کتاب فلسفی و اعتقادیف در زبان تورکی، با نام "قضا و قدر" پرداختیم که در دوره سلطان مراد عثمانی نوشته شده است.

خود این کتاب، شامل دو کتابچه یا مبحث مستقل از هم است.

در مبحث اول به بررسی موضوع بسیار پیچیده و غامض "قضا و قدر" پرداخته است و نظریات فیلسوفان درون دینی اسلامی را به چهار دسته تقسیم کرده و به بررسی آرای هر کدام آن دشته ها پرداخته است. در این بررسی ها، به عقاید و گفتار بزرگان هر کدام از این چهار نحله اندیشه ورزی در جهان اسلام پرداخته است. شاید بتوانیم موضوع قضا و قدر یا جبر و اختیار را فرا دینی و فلسفی معرفی بکینم که عالمان مسلمان در رابطه با آن به استناد به قرآن و احادیث نظریه چردازی کرده اند.

اما مبجث کتاب دوم، درون دینی است و به سلامت دین اسلام از دخالت شیطان می پردازد. البته تنها به این موضوع بسنده نمی کند، و به موضوعات دیگر مرتبط با آن هم می پردازد.

به نظر می رسد که برای آگاهی با تنوه و دایره های اندیشه و اندیشه ورزی و داشتن چسم اندازی در باره تاریخ اندیشه در جهان اسلام، مطالعه این کتاب که خلاصه ده ها جلد کتاب فلسفی و اعتقادی و ایمانی است، یک ضرورت علمی است.

چرا که اغلب افرادی که در جهان اسلام، در پی ادراک تطور نظریات فلسفی و سیاسی و اجتماعی در طول تاریخ هستند، با تغییر و تحول اندیشه متفکران غربی اشنایی دارند اما با تحولات فکری جامعه مسلمانان بیگانه هستند.

چرا چنین شده است؟

می توان ادراک کرد که یک نیروی قاهره ای وجود داشته و دارد که تلاش کرده است تا مسلمانان از اندیشه های تاریخی خود دور مانده، به تعدریج خود و اجدادشان را فاقد توانایی عقلی برای عقلورزی و تولید فکر و اندیبشه بیابند و غربی ها را دارای توانایی تولید فکر بدانند.

ما این نوع نتیجه گیری و برنامه هایی که منجر به این نوع نتیجه گیری اجتماعی در میان میلیون ها بلکه میلیاردها انسان می شود را مهندسی جهل می نامیم.

چرا که انگار، فقط غرب مسیجی دارای قوه عقل بوده و عقل دیگر ملل و ادیان پاره سنگ برمی داشته است و توانایی تولید فکر و تبادل نظر نداشته اند.

انصافعلی هدایت

25. مارچ 2025

مهندسی جهل 012 : تورکی، زبان هژمون جهان اسلام هزار سال اخیر بوده است

 مهندسی جهل 012 : تورکی، زبان هژمون جهان اسلام هزار سال اخیر بوده است

https://youtube.com/live/pzvN4beJ8ZY

در برنامه دوازدهم از "مهندسی جهل" دو کتاب به زبان تورکی دستونویس خطی را معرفی کردیم. کتاب اول "ماده لر " نام داشت که بعد از برچیدن خلافه و حکومت عثمانی توسط عوامل داخلی دشمن و تشکیل "جمهوری تورکیه" نوشته شده است. این کتاب خطی و دست نویس، گر چه خیلی قدیمی نیست اما به سبب آن که موضوع آن تعیین سیاست های آموزش عمومی در جمهوری تورکیه و تاسیس وزارت آموزش و پرورش برای تعلیم کودکان بوده است، حائظ اهمیت بسیار زیادی است.

مظالب این کتاب خطی در چهل صفحه نوشته شده است اما شامل اصول و مواد یکصد و شصت و هفت گانه است که بعضی از این مواد لازم الاجرا برای آموزش عمومی، دارای تعداد زیادی مواد فرعی و الحاقیه هستند. در اصل می توانیم این کتاب را قانون اساسی سیستم آموزش عمومی در جمهوری تورکیه با 167 اصل و تعداد زیادی مواد فرعی بدانیم.

کتاب دوم که در دوره حیات و به امر سلطان مراد عثمانی نوشته شده است، در باره "خط"، اهمیت خط در قرآن، در سخنان رسول الله و حضرت علی (ع)، در باره انواع زبان های رایج در آن عصر، زبان هایی که از بین رفته اند، زبان های رایج در سرزمین های مسلمانان، خطوط رایج، تاریخ خط در میان مسلمانان، تاریخ خط، انواع خط عربی، خوشنویسی خط، چگونگی نوشتن حروف وقتی که با حروف دیگر ترکیب می شوند، و ... توضیحات مفصلی داده شده است.

در اصل، این کتاب 156 صفحه ای، از سه کتابچه مجزا تشکیل شده است. زبان دو کتاب اول تورکی است. اما زبان کتاب سوم عربی است. با این حال، نویسنده که از زبان ها و خطوط زنده و مرده در جهان آ« روز و حتی جهان اسلام سخن می گوید، به زبان تورکی اشاره نمی کند. شاید برای نویسنده و ملتف سلطان ها و علما در ان چاغ معلوم و آشکار بوده و حتی به خاطر این که زبان تورکی بر دیگر زبان های رایج در جهان اسلام برتری و مزیت سیاسی، اداری، نظامی، امنیتی، حقوقی، اجتماعی، آموزشی و ... داشته اشت، و دیگر زبان ها در سایه آن عرض اندام می نموده اند، نمی خواسته است، بر وجود زبان تورکی و سیطره آن بر دیگر زبان ها اعتراف بکند تا راه بر تنقید از سیطه زبان تورکی بر دیگر زبان ها باز بشود.

کاری و سیاستی که امروزه فارس ها در ایران می کنند. گر چه همه می دانند دو شاهدند که تورده هایی به نام "فارس" وجود دارند که از منافع و جایگاه فارس ها حمایت می کنند و همه مزایای سیاسی، نطامی، اقتصادی، رفاهی، و ... به سمت فارس ها و مناطقی که فارس ها در ان ها صاحب اکثریت عددی یا هزمونیک هستند، سرازیر می شود و زبان فارسی به واسطه وجود و نفوذ آن ها بر همه ملل غیر فارس زبان تحمیل شده و می شود، اما هیچ اهد فارسی قبول نمی کند که تورده هایی به نام "فارس" وجود داشته باشند.

ولی وقتی در باره ملل یا اقوام در ایران امروزی سخن می گویند، از تورک ها یا آدری ها، تورکمن ها، قشقایی ها، عرب ها، بلوچ ها، کردها و ... سخن می گویند اما فارس ها در بین این ملل یا اقوام گنجانده نمی شود. فارس ها در میدان دیدی آن ها نیست و روی فارس ها زوم نمی کنند. به جای فارس از "ایرانی" استفاده می کنند تا برتری و سلطه آن ها بر دیگران را نشان بدهند.

در عثمانی هم از زبان های مختلف سخن گجفته می شده است ولی از تورک ها نه با نام و نشان "تورک" بلکه با عنوان "عثمانلی" یاد می شده است. چرا که عثمانلی هم تورک بوده، هم تورک ها را در حاکمیت، سیاست و ... نمایندگی می کرده اما خلافت اسلامی را در دستانش داشته و ... مرکز صقل قدرت و سیاست، اداره، ... تورک ها بوده اند.

در عین حال، از زبان هایی که در ممالک اسلامی وجود دارند یا قبلا وجود داشته اند اما بتدریج در اثر آسیمیلاسیون از بین رفته اند هم سخن می گوید ولی از زبان های ارمنی و کردی سخن نمی گوید.

این که رد باره زبان تورکی سخن نمی گوید تا حساست های سیاسی اجتماعی را بر علیه عثمانیه و تورک ها برنیانگیرد، قابل فهم است اما این که در آن زمان از وجود زبان و خطی برای ارامنه و کردها سخن نمی گوید، قابل تفکر است. علل می توانند سیاسی، حقوقی، رقابت، جبهه گیری دشمنانه و ... یا حتی تعداد بسیار اندک آمار نفوس و نفرات آن ها وده باشد یا پراکنده بودن نفران آن ها که در یک اجتماع و جغرافیای خاص متمرکز نبوده اند تا قابل اهمیت نام بردن را داشته باشند، باشد.

کتابچه های سه گانه، بخصوص کتاب آخر که به عربی است و شامل سخنان حکیمانه و اخلاقی-آموزشی است، با خط بسیار زیبا و قابل خواندن نوشته شده است.

تصور می کنیم که با خواندن این کتاب، با مقررات خط نویسی تورکی و عربی، با ترکیب حروف و با حرکت قلم بر روی حروف در کلمات و جملات آشنا می شویم. چرا که اصول و قواعد نوشتن حروف و کلمات در جملات در این کتاب را بر اساس کتاب های خطی که نویسندگان در طول تاریخ قبل از این کتاب نوشته بوده اند،بدست آورده اند تا خوانندگان، با آشنایی با این قوانین و اصول نوشتار و ترکیب حروف با هم و رسم الخط آن ها، بتوانند کتاب ها و دست نویس های قدیمی را راحت تر بخوانند.

زیبایی خط کتاب به قدری مسحور کننده و چشم نواز است که از دیدن و خواندن آن خسته نشدیم و راغب بودیم تا تک تک صفحه های آن را ببینیم و بخوانیم.

انصافعلی هدایت

19 مارچ 2025

مهندسی 011 جهل: نفوذ فارس ها و فارسی در ادبیات تورکی و تاثیر منفی آن ها بر فهم تورک ها از جهان

 مهندسی 011 جهل: نفوذ فارس ها و فارسی در ادبیات تورکی و تاثیر منفی آن ها بر فهم تورک ها از جهان

متاسفانه برنامه دیروز، در "یوتیوب" ضبط نشده بود. در نتیجه مجبور شدم تا کتا "علم همای” و “نوشته خلیل حاجی اوغلو" را دوباره و امروز معرفی بکنم. این کتاب هم نوشته ای تخصصی در زمینه عقاید اسلامی و فقه هست.

این کتاب در 184 صفحه نوشته است که علاوه بر نظر نویسنده، خلاصه نکات مهم 144 کتاب معتبر فلسفی، عرفانی، تفسیری، حدیث و ... در آن آمده است. نویسنده، فهرست تک تک آن منابع را نه تنها به هنگام بحث در باره هر موضوعی آورده است بلکه نافم هر کتاب را هم در دو صفحه اواخر کتاب یکجا ذکر کرده است. کتاب در 168 فصل و یک خاتمه نوشته شده است.

گرچه تعدادی از صفحات اولیه کتاب در اثر مرور زمان و کتابداری نادرست، آسیب های زیادی دیده و بخش هایی از آن قابل خواندن نیست اما هر چه از صفحات اولیه، جلوتر می رویم، از میزان خسارات کاسته شده و زیبایی کتاب، متن و رسم الخط و رنگ ها بیشتر خودشان را نشان می دهند.

زبان کتاب، تورکی است اما در متن کتاب با آیات و احادیث فراوانی روبرو می شویم که به زبان عربی آورده شده اند. همچنین، متن کتاب دستنوشته یک فرد، با یک رسم الخط ثابت نیست. در نتیجه، متن کتاب از تنوع دست خط ها و افراد مختلف حکایت می کند. یکی ار این نسخه برداران، کلمات فارسی را وارد متن تورکی کرده است. کلماتی که فارسی هستند و نه تنها وارد زبان دینی اسلام بلکه زبان تورکی هم شده اند و در فهم تورکها از اسلام تاثیر گذاشته اند، "نماز"، "آبدست"، اول، دوم، سوم، چهارم و ... را می توان نام برد.

در حالی که هر زبانی، ساختار شناسایی جهان، و ارائه راه حل های متفاوتی را در خود د ارد که با توجه به شرایط زیستی، نیازها، و توانایی مقابله آن انسان با آن زبان و فکررا درو با آن شرایط و راه حل هایی که انسان ها در آن منطقه به آن شرایط داده اند و می دهند، نوعی جهان بینی، جهان شناسی، راه حل، مقابله با مسایل، شیوه های ادراک و فهم آن ها و ... را ارائه داده اند، است.

لذا هیچ زبانی را نمی توان به صورت صد درصدی به زبان دیگر ترجمه کرد. چرا که زبان عبارت از کلمه های با معنای مقید با معنایی محدود نیستند، بلکه هر کلمه ای تاریخ، احساسات، تجربه ها را با خود از نسلی به نسل دیگر حمل می کند.

یعنی زبان عبارت از نوع خاصی از رنگ و بوی احساس ها، دیدن مسایل، مشاهده مشکلات، روش راه حل یابی انسان های یک اجتماع در شرایط مختلفی مه با آن ها رو برو شده اند، ادراک خیر و شر، فهم گذشته، ادراک آینده، درک اکنون، فهم قدرت و ضعف و نوع و چرایی و چگونگی آن دو، تقابل با رقبا و دشمنان، جنگ ها و آشتی ها، مقابله با طبیعت، نوع و شیوه بهره برداری از طبیعت، نوع تولید، نوع نگاه به ثروت و سرمایه، نوع تلقی از دنیا، نگاه با دین، درک از روح، ادراکی از زندگی حیوانات، جایگاه دیگر جانداران در فکر و زندگی آن ها، نوع برداشت آن ها از همزیستی و هماهنگی با موجودان زنده، نوع، جایگاه و درجه حقوق موجودات و طبیعت در نزد آن ها، نوع نگاه به مرگ، فهم از هدف زندگی، درک از جهان بعد از مرگ، معنی و مفهوم فداکاری و از جان گذشتگی برای نزدیکان، خانواده و دوستان و همزبان ها و ..، و ... همه این مجموعه رنگارنگ مفهوم زبان را شکل می دهند.

با این وجود، همه نویسندگانی که این کتاب را نوشته یا نسخه برداری کرده اند، به تورکی بودن کتاب وفادار بوده اند.

از طرف دیگر، همه نویسندگان با آوردن "صداهای کوتاه و بلند" بر روی حروف یا زیر آن ها، کمک زیادی به ادراک نوع تلفظ کلمات تورکی در آن تاریخ و جغرافیا کرده اند.

به نظر ما، این کتاب، یکی از منابع بسیار مهم دریافت و آشنایی با زبان ادبی، استاندارد، علمی و تخصصی تورکی و نمایشگر تاریخ تحولات در زبان تورکی، ورود کلمات و نوع ادراک فارس ها به متون تورکی و آشنایی تورک ها با شیوه تفکر فارسی بوده است.

در کتاب های دیگر تورکی، مانند کتاب های لغت، در بیان تلفظ درست یک کلمه تورکی و صداهای حروف آن کلمه، یا از کلمه مشابه دیگر استفاده می کنند و یا با کلمات زیادی توضیح می دهند که هر حرفی با کدام صدا خوانده می شود تا به فهم آسان کلمه و تلفظ آن کلمه در تورکی تاثیر بگذارند و آن را سهلتر بکنند.

لاکن، نویسندگان مرحوم این کتاب، با تحمل زحمت های فراوان در آن عصر و با همان دقتی که در نگارش درست قرآن بکار می رفته است، با افزودن "فتحه ( —َ )"، با "صمه ( —ُ )"، "با "کسره ( —ِ )" بر زیر یا بالای حروف، صدای هر حرف در زبان تورکی علمی و استاندارد را نشان داده اند و خواندن، درک و همچنین املای تورکی را بسیار آسان کرده اند.

این شیوه صداگذاری بر روی و زیر حروف، نه تنها خواندن کتاب را سهل کرده است، بلکه رسم الخط ها هم کتاب را به شیوه نگارش قرآن در آورده اند.

با دیدن متن کتاب، بدون این که به زبان آن توجه بکنیم و با دقت زیاد دریابیم که متن کتاب عربی و قرآن نیست، تصویری که در ذهن ناظر کتاب ایجاد می شود، تصور رویارویی با یک قرآن نفیس است که با دقت زیاد نوشته شده است تا صدای هر حرف و صداها در هر کلمه درست تلفظ بشوند.

شاید نویسندگان تورک این کتاب می خواسته اند، بین قداست قرآن، موضوع کتاب و همچنین در بین قداست زبان تورکی، یک رابطه ذهنی و تصویری ایجاد بکنند و بگویند: همانطور که قرآن در نزد مسلمانان مقدس است، زبان تورکی هم مقدس و مهمترین رسم الخط در میان تورک ها است.

به نظر می رسد که این کتاب را فردی با نام "کنج علی آغا، فرزند احمد" وقف کرده است که در کتابخانه سلیمانیه نگهداری می شود. اما در آخر کتاب و در داخل یک کادر کوچک، "صاحب و مالک" کتاب را "ابوبکر آغا" معرفی کرده شده است. در عین حالی که جناب آزرباش به نقل از آخرین پاراگراف و آخرین جملاتن رسمی همین کتاب، "خلیل ابن علی حاجی اوغلو "را به عنوان نویسنده یا صاحب کتاب معرفی کرده است .

این کتاب در سال 1103 قمری هجری و در 684 صفحه نوشته شده است.

تصور می کنیم که خواندن این کتاب قطور و قدیمی که از تاریخ نوشتار آن حدود 350 سال می گذرد، بر هر تورکی واجب است تا هم با نگارش و املای درست کلمات و جملات تورکی، با دستور زبان نگارش تورکی، با زبان ادبی تورکی، با زبان علمی تورکی، با زبان دینف با زبان عرفانی تورکیف با زبان تخصصی تورکی، با شیوه املای درست تورکی تخصصی، با صداهای حروف در کلمات زبان تورکی، با صداهای کلمات در جملات زبان تورکی، با جمله سازی در زبان تورکی، با تغییر کلمات در گذر زبان در زبان تورکی، با فرق تورکی کوچه و بازار با تورکی ادبی، با زبان تورکی درست در یک جغرافیایی خاص، با تلفظ و نوشتار متفاوت تورکی در عصر حاضر، آن هم در سیصد و پنجاه سال قبل آشنا بشویم.

این کتاب، یکی از منابع مهم و کتاب هایی است که می تواند ...

ادامه در وبلاگ انصافعلی هدایت

انصافعلی هدایت

18. مارچ 2025

هانکی شعره هوسیم

هانکی شعره هوسیم

شعرین،

شاعیر

دئمک اوچون

اتکی بوراخماق گره کیر

یولو گوسترمک 

یولا سالماق، 

یولا دوشمک،

 یوللاشماق گره کیر

یول اولوبان یورومک گره کیر.

دوزو، یانلیشی 

گورمک 

.یاشانمیشلاردان درس آلماق گره کیر

دوغرویا، دوغرو دئییب، یورومک

یانلیشدان چئویرمک گره کیر 

توپلومو، بیر آدامی، عاییله نی

دوغرونو، جسارتی 

آهارلامق گره کیر

یانلیشی ییخئب، چئویرمک گره کیر

یالانی یاخیب، یاندیرماق گره کیر

شاعیرین اوزو، سوزو اولمالی.

شاعیرین،

 شعرین

یوخدورسا بیر سوزو،

یارادانمیرسا بیر دوشونجه

آیاقلاندیرانمیرسا 

دویقولاری 

جوشدوروب، داشدیرانمیرسا

ایچی بوش، تاولایئجی، یوخولاتماق 

اوچون تسبیح کیمی 

دالبادال دوزولموش

کار، کور، لال سوزجوکلرین 

قورقوسوندان باشقا می دیر؟

شعرده، سوزون قاطارلاماسی

موسیقیسی، هاواسی،

شعرین وزنی، پایاسی

هانکی درده درمان اولابیلیر کی؟

سوزسوز، حرکتسیز،

 یولسوز، آماجسیز 

شعر،

تریاکا، معتادا

منقله، کوموره، 

 یولداش اولماز می؟ 

شعرین سوزو،

 دیلی اولمالی 

دیلسیز شعر، نه دیر؟

اتکیسی یوخ، شعرمی دیر؟

حرکتسیز، یولسوز

 شعرمی اولار؟

قورآندا بیر قیمتلی سوز

آللاهین دیلیندن

عملسیز، اینانجسیز سوزلره،

 "اششک بئلینده کی کیتابلار یوکو"

اونلاری یازانلارا، اوخویانلارا ایسه

 اششک دئمیش.

صورت الحمار دئمیش.

اششک، 

 یاسین داشیسین 

صاباحدان آخشاما

سحره دک 

دینله سین آیاتی 

موللادان 

اتکسیز قورآن 

یولسوز آیت

بورسوز - بوجاقسیز اولسا بئله

هانکی درده درمان اولسون.

بیر شعر کی آیئلتمایا یاتانلاری 

بیر شعر کی دورقوزمایا اولولری 

بیر شعر کی یول آچمایا

قارانلیقلارا ایشیق ساچمایا

باغلی قوللاری، باغلی اینسانلار

آچمایا، بوراخمایا

عوصیانا، قاچمایا 

و ... یولا

هوسکار تمزسه

شعر دیر می؟

مين ایل شعری اولان توپلومون

 سونونا، 

بو آنینا 

یاشامینا

دوروشونا،

باخئشینا

یئریشینه

توپلومونون دورومونا

اینسانلیقین سوییه سینه

باخاندا 

  نه گورونور دییه

 سورمالی دیر، 

شعرین نه لیگیندن

آماجیندا

ایشله ییشیندن

یارادئشیندان

سور

سورقولاماقدان قورخما

قورخو اولومون قارداشی.

شعرین

هانکی اتکیسی یاشار

یاشادار

یول آچار قارانلیقلاردا ایندی؟

مين ایل شعرین وار؟

مین ایل دیلین وار

یازین

کیتابین وار؟

ایندی ایسه هانکی اویونو قورور؟

 هانتکیسین یارادیر؟

هانکسی سوکونو

 حرکته گوتورور؟

نه یارادیر؟

نه یئخیر؟

هانکی یولا گوتورور خالقی؟

هانکی یانلیشلاردان قایتاریر؟

هانکی اومودو اکیر اورکلرده 

هانکی بوزلوقدا بیر قارچیچه‌گی بیتیریر؟

هانکی دردلره درمان یاخیر؟

هانکی یارانی باغلیر؟

شعر، بیر اویونمودور؟

من،

 معناسیز اویوندا

 یوخام 

اولمام دا

هدره ویرمم قیمتلی عومرو.

سوز، 

سوز داغارجیقی 

جیریق اولورسا

یا کی بینیمی دولدورماق

اسیر اتمک

 منه، 

کیملیگیمه 

مالیک چیخماق 

ایستیر بو شعرده ایله.

من ایسه

 ساتیلیق 

مال دئییلم

قول 

اولماق ایسته میرم.

شعره قول اولماق ابدا.

دوشونجه، حرکت، 

جریان، آیدینلاشماق

آیئلتماق، پوسگورتمک 

منیم شعره هوسیم دیر.

انصافعلی هدایت 

17 مارچ 2025

 

مهندسی جهل 010: آشنایی با کتابی به زبان تورکی با ارزش قرآنی، در چهارصد و پنجاه سال قبل

  مهندسی جهل 010: آشنایی با کتابی به زبان تورکی با ارزش قرآنی در چهارصد و پنجاه سال قبل

  مهندسی جهل 010: آشنایی با کتابی به زبان تورکی با ارزش قرآنی در چهارصد و پنجاه سال قبل

امروز و در بخش دهم از سری برنامه های "مهندسی جهل" با دو کتاب تورکی تخصصی آشنا شدم.

کتاب اول؛ "صورت تقسیم" نام داشت و بسیار تخصصی بود. دانش و تجربه ما، برای فهم و هضم این کتاب بسیار ناکافی بود. 

کتاب در 192 صفحه نوشته شده است. متن نوشتاری کتاب که به زبان ادبی؛ نه ریاضی و حساب و کتاب نوشته شده باشد، بسیار اندک است ولی به تورکی تخصصی نوشته شده است.

گر چه زبان متن و توضیحات کوتاه کتاب به تورکی تخصصی است اما اکثر اوراق این کتاب با معادله های ریاضی، حل مرحله به مرحله مسائل ریاضی، با اعداد و ارقام و حل معادله های چند مجهولی پیچیده پر شده است.

ظاهرا وئ بر اساس ادراک ناقص ما از این کتاب و عدم آشنایی با ریاضیات، تصور کرده ایم که نویسنده این کتاب تورکی ریاضی، به ریاضیات محض نپرداخته است، بلکه خود ایشان یا دیگرانی، مسائل اجتماعی را به شکل مشکل مطرح کرده اند و نویسنده، به حل آن مسائل پیچیده اجتماعی و حقوقی با استفاده از محاسبات پیچیده ریاضی دست زده است تا راه حل های عملی و دقیق ریاضی برای مشکلات جاری در اجتماع و در محکمه ها پیدا بکند.

به نظر می رسد که ریاضیدانان و متخصصان ریاضی و محاسبات، بهتر می توانند موضوع ها و متن این کتاب را درک و فهم بکنند.

با این حال، به نظر می رسد که زبان ریاضی در زبان تورکی هم زبان عربی است.

متاسفانه، نام نویسنده کتاب و تاریخ نوشتار این کتاب بسیار مهم و تخصصی هم نامعلوم است و این نشان می دهد که در گذشته، فردیت گرایی در جوامع اسلامی و تورک جایگاهی نداشته است و آن ها در کل و جمعیت یا امت اسلامی و ایل تورک هضم و جذب شده و فناء فی الامت یا فناء فی الایل می شده اند.

کتاب دوم؛ "علم همای” و “نوشته خلیل حاجی اوغلو" هم کتابی تخصصی در زمینه عقاید اسلامی و فقه هست. نویسنده کتاب در صفحه 684 اعلام می کند که این کتاب، خلاصه نکات مهم 144 کتاب معتبر فلسفی، عرفانی، تفسیری، حدیث و ... است که نویسنده آن ها را در دو صفحه آورده است. کتاب در 168 فصل و یک خاتمه نوشته شده است.

گرچه تعدادی از صفحات اولیه کتاب در اثر مرور زمان و کتابداری نادرست، آسیب های زیادی دیده و بخش هایی از آن قابل خواندن نیست اما هر چه ار صفحات اولیه، جلوتر می رویم، از میران خسارات کاسته شده و زیبایی کتاب و متن و خط، بیشتر خودشان را نشان می دهند.

زبان کتاب، تورکی است اما در متن کتاب با آیات و احادیث فراوانی روبرو می شویم. ظاهرا، متن کتاب دستنوشته یک فرد با یک رسم الخط ثابت نیست. در نتیجه، متن کتاب از تنوع دست خط ها و افراد مختلف حکایت می کند.

با این وجود، همه نویسندگانی که این کتاب را نوشته یا نسخه برداری کرده اند، به تورکی بودن کتاب وفادار بوده اند. 

از طرف دیگر، همه نویسندگان با آوردن "صداهای کوتاه" بر روی حروف یا زیر آن ها، کمک زیادی به نوع تلفظ کلمات تورکی در آن تاریخ و جغرافیا کرده اند.

به نظر ما، این کتاب، یکی از منابع بسیار مهم دریافت و آشنایی با زبان ادبی، استاندارد، علمی و تخصصی تورکی و نمایشگر تاریخ تحولات در زبان تورکی است.

در کتاب های دیگر تورکی، مانند کتاب های لغت، در بیان تلفظ درست یک کلمه تورکی و صداهای حروف آن کلمه، یا از کلمه مشابه دیگر استفاده می کنند و یا با کلمات زیادی توضیح می دهند که هر حرفی با کدام صدا خوانده می شود تا به فهم آسان کلمه و تلفظ آن کلمه در تورکی تاثیر می گذارد و آن را سهلتر می کند.

لاکن، نویسندگان مرحوم این کتاب، با تحمل زحمت های فراوان در آن عصر و با دقتی که در نگارش درست قرآن بکار می رفته است، با افزودن "فتحه ( —َ )"، با "صمه ( —ُ )"، "با "کسره ( —ِ )" بر زیر یا بالای حروف، صدای هر حرف در زبان تورکی علمی و استاندارد را نشان داده اند و خواندن و درک و همچنین املای تورکی را بسیار آسان کرده اند.

این شیوه صداگذاری بر روی و زیر حروف، نه تنها خواندن کتاب را سهل کرده است، بلکه رسم الخط ها هم کتاب را به شیوه نگارش قرآن در آورده است. با دیدن متن کتاب، بدون این که به زبان آن توجه بکنیم و با دقت زیاد دریابیم که متن کتاب عربی و قرآن نیست، تصویری که در ذهن ناظر کتاب ایجاد می شود، تصور رویارویی با یک قرآن نفیس است که با دقت زیاد نوشته شده است تا صدای هر حرف و صداها در هر کلمه درست تلفظ بشوند.

 شاید نویسندگان می خواسته اند، بین قداست قرآن، موضوع کتاب و همچنین در بین قداست زبان تورکی، یک رابطه ذهنی و تصویری ایجاد بکنند و بگویند: همانطور که قرآن در نزد مسلمانان مقدس است، زبان تورکی هم مقدس و مهمترین رسم الخط در میان تورک ها است.

به نظر می رسد که این کتاب را فردی با نام "کنج علی آغا، فرزند احمد" وقف کرده است که در کتابخانه سلیمانیه نگهداری می شود. اما در آخر کتاب و در داخل یک کادر کوچک، "صاحب و مالک" کتاب را "ابوبکر آغا" معرفی کرده شده است. در عین حالی که جناب آزرباش هم "خلیل حاجی اوغلو "را احتمالا به عنوان نویسنده یا صاحب کتاب معرفی کرده است .

این کتاب در سال 1103 قمری هجری و در 684 صفحه نوشته شده است.

تصور می کنیم که خواندن این کتاب قطور و قدیمی که از تاریخ نوشتار آن حدود 350 سال می گذرد، بر هر تورکی واجب است تا هم با نگارش و املای درست کلمات و جملات تورکی، با دستور زبان نگارش تورکی، با زبان ادبی تورکی، با زبان علمی تورکی، با زبان تخصصی تورکی، با شیوه املای درست تورکی، با صداهای حروف در کلمات زبان تورکی، با صداهای کلمات در زبان تورکی، با جمله سازی در زبان تورکی، با تغییر کلمات در گذر زبان در زبان تورکی، با فرق تورکی کوچه و بازار با تورکی ادبی، با زبان تورکی درست در یک جغرافیایی خاص، با تلفظ و نوشتار متفاوت تورکی در عصر حاضر، آن هم در سیصد و پنجاه سال قبل آشنا بشویم.

این کتاب، یکی از منابع مهم و کتاب هایی است که می تواند علاقه مندان به زبان تورکی را به درون اقیانوس زبان تورکی بکشاند. چرا که در عینی تخصصی بودن کتاب واستفاده از زبان و لغات تخصصی و عربی، بسیار ساده و صمیمی نوشته شده است.

همچنین در نوشتن این کتاب، از رنگ مداد یا قلم قرمز برای نمایش آغاز و پایان پاراگراف ها و یا مشخص کردن، بعضی نکات کلیدی در بحث ها استفاده شده است. اما همین رنگ قرمز، با گذشت زمان، بیش از رنگ سیاه آسیب دیده و در حال از بین رفتن است.

در جلسه بعدی (مهندسی جهل 011) اصلاحیه ای به این مطلب زده شده است.

انصافعلی هدایت

17 مارچ 2025