آخرین عکس های خبرگزاری مهر از دریاچه ارومیه

Urumiyyə Gölü, bodca savaşı və pulun verilməməsi

Urumiyyə Gölü qurumaqdaykən Şərqi Azərbaycan iyalətinin müxtəlif məqamları quru sözlə xalqın başın qatmaq isteyir və dərdə dəymiyən pulları yekə göstərirlər.

Təbriz əhalısınin İran parlımanında olan numayəndəsi: Məhəmmədhüsen Fərhəngi, Təbrizdə olan midya numayəndələri və muxbirlərə 400 milyard Riyal (40 milyard Tümən ya 35 milyon Dollar) bodcanın Urumiyyə Gölünün qurumasilə mubarizəyə ixtisas verilməsindən xəbər vermişdi amma Şərqi Azərbaycan iyalətinin ustandarı (hakimi): Əhməd Əlirza Beygi, Fərhənginin sözün yalan bildi və əlavə etdi ki bu ilin bodcasında 21 Milyard Tümən Urumiyyə Gölünə verilib (Hər 10 Riyal 1 Tümən və hər 1150 Tümən 1 Dollardi).

Xəbər, Təbrizdə yayılan qazetlərdə, o cümlədən Nəsimi Qaradağ-da çap olub. Nəsimi qaradağ həftəliyi Təbriz şəhərinin parlımandakı numayəndəsinin sözlərinə işarə edir ki demişdi: "Araz çayından Urumiyyə Gölünə su gətirmək üçün 10.000 milyard Riyal (1000 milyard Tümən ya 870 milyon Dollar) pul lazimdi.

Şərqi Azərbaycan hakimi, az bodcanıın böyotməyinin səbəbin İran parlımanının seçgilərinin yaxınlanması bildirdi və dedi seçgilərə yaxın olduğundan dolayı, numayəndələr Urumiyyə Gölündən özləri üçün təbliğat edib və sui istifadə aparacaqlar.

Məhəmmədhüsen Fərhəngi verdiyi məlumata dayanarax, Araz çayından Urumiyyəyə gölünə su gətirmək purojəsinin icrası üçün ən azı 1 milyard Dollar lazimdi ki onun dediyinə əsasən bu ilki bodcada 35 milyon Dolar yazılıb. 35 milyon Dollar, 1 milyard Dolların, yüzdə birinin 0.35 fayızı və bir fayızın 3 dən birindən bir az artıqdı. Şərqi Azərbaycan hakimi verdiyi məlumata əsasəndə 1 miylardın 100 birinin 0.21 dən də azdır.

Bu o haldadı ki İran Azərbaycanının əhalisi Urumiyyə Gölünün qurumasına etirazda, etiraz numayişləri geçiri və bir tedadi zindanlarda həbsidə qalırlar. Bu etirazlar səbəb olub ta Urumiyyə Gölünün mevzusu, İran Azərbaycanının midyasının gündəmdəki mezusu olsun. Devlət məqamları və müxtəlif idarələr əl ayağa düşüb və seminarlar tərtib verirlər və Urumiyyə Gölün mubahisiyə qoyurlar amma bu bodcalar göstərir ki Urmu Gölü İran rəsmilər üçün elədə ciddi bir mevzu deyil və mubahisələr və müsahibələrdən sadəcə xalqın narahatlığın yatırmaq istəyirlər.

Bu o haldadı ki İranın tamam rəsmiləri ki Urumiyyə Gölü mevzusunda çıxış ediblər, onun gələn 4-5 ildə tamamən qurumasına barmaq qoyub və nəcatı üçün çalışmanın lazımlığından söz aparıblar.

*** *** **** ***

Urumiyyə Gölü, bodca savaşı və pulun verilməməsi

Urumiyyə Gölü qurumaqdaykən Şərqi Azərbaycan iyalətinin müxtəlif məqamları quru sözlə xalqın başın qatmaq isteyir və dərdə dəymiyən pulları yekə göstərirlər.

Təbriz əhalısınin İran parlımanında olan numayəndəsi: Məhəmmədhüsen Fərhəngi, Təbrizdə olan midya numayəndələri və muxbirlərə 400 milyard Riyal (40 milyard Tümən ya 35 milyon Dollar) bodcanın Urumiyyə Gölünün qurumasilə mubarizəyə ixtisas verilməsindən xəbər vermişdi amma Şərqi Azərbaycan iyalətinin ustandarı (hakimi): Əhməd Əlirza Beygi, Fərhənginin sözün yalan bildi və əlavə etdi ki bu ilin bodcasında 21 Milyard Tümən Urumiyyə Gölünə verilib (Hər 10 Riyal 1 Tümən və hər 1150 Tümən 1 Dollardi).

Xəbər, Təbrizdə yayılan qazetlərdə, o cümlədən Nəsimi Qaradağ-da çap olub. Nəsimi qaradağ həftəliyi Təbriz şəhərinin parlımandakı numayəndəsinin sözlərinə işarə edir ki demişdi: "Araz çayından Urumiyyə Gölünə su gətirmək üçün 10.000 milyard Riyal (1000 milyard Tümən ya 870 milyon Dollar) pul lazimdi.

Şərqi Azərbaycan hakimi, az bodcanıın böyotməyinin səbəbin İran parlımanının seçgilərinin yaxınlanması bildirdi və dedi seçgilərə yaxın olduğundan dolayı, numayəndələr Urumiyyə Gölündən özləri üçün təbliğat edib və sui istifadə aparacaqlar.

Məhəmmədhüsen Fərhəngi verdiyi məlumata dayanarax, Araz çayından Urumiyyəyə gölünə su gətirmək purojəsinin icrası üçün ən azı 1 milyard Dollar lazimdi ki onun dediyinə əsasən bu ilki bodcada 35 milyon Dolar yazılıb. 35 milyon Dollar, 1 milyard Dolların, yüzdə birinin 0.35 fayızı və bir fayızın 3 dən birindən bir az artıqdı. Şərqi Azərbaycan hakimi verdiyi məlumata əsasəndə 1 miylardın 100 birinin 0.21 dən də azdır.

Bu o haldadı ki İran Azərbaycanının əhalisi Urumiyyə Gölünün qurumasına etirazda, etiraz numayişləri geçiri və bir tedadi zindanlarda həbsidə qalırlar. Bu etirazlar səbəb olub ta Urumiyyə Gölünün mevzusu, İran Azərbaycanının midyasının gündəmdəki mezusu olsun. Devlət məqamları və müxtəlif idarələr əl ayağa düşüb və seminarlar tərtib verirlər və Urumiyyə Gölün mubahisiyə qoyurlar amma bu bodcalar göstərir ki Urmu Gölü İran rəsmilər üçün elədə ciddi bir mevzu deyil və mubahisələr və müsahibələrdən sadəcə xalqın narahatlığın yatırmaq istəyirlər.

Bu o haldadı ki İranın tamam rəsmiləri ki Urumiyyə Gölü mevzusunda çıxış ediblər, onun gələn 4-5 ildə tamamən qurumasına barmaq qoyub və nəcatı üçün çalışmanın lazımlığından söz aparıblar.

İran parlımanı nədən Urumiyyə Gölünə su gətirmək layihəsilə muxalifət etdi?

Bu günlərdə İran parlımanı Urumiyyəli millət vəkillərinin 2 foriyyətli layəhəsilə muxalifət edib və ona səs vermədilər. Bu hadisə İran Azərbaycanlılarının bir hissəsinin narahatlığına səbəb olub və olar bir etiraz numayişi hazırlığı aparırlar və sosyal midyalarda Aqustusun 27 qərar qoyublar.

Parlımanın bu layəhəsi barədə Amerika Səsinin Azərbaycani Xidmətləri, İnsafəli Hidayətlə müsahibə aparıb. O deyir: 2-3 Urumiyyə millət vəkili bir layəhə hazırlayıb və 66 parlıman numayəndələrinin imzasilə məclisə verdilər. İran azərbaycanının 60-a yaxın numayəndələrindən 18 bu layiheylə muxalifət etdilər və hətta Urumiyyə Gülünə Arazdan və Silvə çaylarından su gətirməsilə razılaşmadılar və Ərdəbil şəhərinin numayəndəsi elan etdi: o halda ki Ərdəbilin bəzi kəndlərində içmək suyu yoxdu, Urmiyyə Gülünə bu suyu gətirmək haqsızlıq və ədalətsizlikdir.

66 millət vəkili məclisə aparan layəhə əsasında, İran devləti məcbur qalacağıdı ta 2 milyard dollardan əlavə iki çaydan amma 3 yolla Urumiyyə Gülünə su gətirsin və təbi ki suyun yolunda olan yüzlər kənd və onlar şəhər də faydalanacağıdılar. Bu layəhənin əsasında İran dövləti su gətirmək işlərunə həmən başlamalı olacağıdı və o miqdar pulu bu işlərdə sərf edəcəyidi.

Bu layəhənin qəbul olunmaması bu cəhətdən İran Azərbaycanlılar narahat edib ki Bocnurd şəhərinin numayəndəsi deyib: dediklərinə gora, 2-3 il ərzində bu gül quruyacaq. Orda olan yer yurd sahıblarına xəsarət verin ta ki ordan köçüb və başqa yerlərə getsinlər.

Millət vəkillərindən layəheylə muvafiq olanlar iddia ediblər ki əyər həmən bodca verilməsə və bu gülə su gətirilməsə, onun qurumasilə duz sunamisi qalxacaq və 11- 15 milyon insan öz yurd yuvalarından avara düşməyə məcbur qalacaqlar və siz olara harda yer verəcəksiz?

20 ilə yaxındı ki İranda quraqlıdı və dövlətdə suların üstünə bənd salır. Buna göra, İranın bir parçalarında quraxlıqdı amma Azərbaycan iyalətlərilə, məsəla Sistan və Bəluçistan, Kirman və digər İyalətlərin dərin fərqi var. Olar quraqlıq və səhra yerlərdi amma Urumiyyə Gülü dünyanın şor gülüdü. Dünyada iki şor gül var ki biri “ölü Gül” adilə İsrayildədi. Buna gorada Urumiyyə gül Azərbaycanlılar yox bəlkə bütün dünya əhalisinə ayitdir. Ona gorada Birləşmiş Millətlər onu qörumasilə mübarizə üçün, İrana bodca verib. Necə ki Holləndiya məmləkətidə 10 milyon dollar onun nəcatı üşün xərc edib və tədqiqat aparıb.

İran Azərbaycanlıları pılanlırlar ki Təbriz və Fars futbol timləri (kumandaları) musabiqəsindən əvvəl 100 min su zərfinin üstündə “Urmu gülünə su” yazsınlar və əyər İran dövləti o günüdək, bu layəhəni qəbul etməsə, xiyabanlarda etiraz nummayişləri geçirsinlər.

Oların intizarı var ki İran parlımanı bu işə yenidən qol qoysun. Əyər parlıman mevzuya girmək istəmirsə, İran prezidenti ya ali dini rəhbər: Ayətullah Əli Xaməneyi dixalət edib və bu gülün nəcatı üçün bir işlər görsünlər.

Bulut Mihmandarlı sorur ki İranın prezidenti və icra quvvəsinin movqeyi Urumiyyə Gülünə gora nədi? İnsafəli Cavabda deyir: Layəheylə muvafiq olan numayəndələrdən, Urumiyyə numayəndəsi əlan etdi ki bir neçə il əvvəl Mahmıd Əhmədinəjad Urumiyyəyə səfərində 2 milyard dollardan əlavə bodca bu gülün nəcatı üçün təsvib etmişdi. Həmən numayəndə, məclisdə əlavə etdi ki amma hələki var bir qıran (qəpik) də o bodcadan verlmeyib.

Bu o haldadı ki Ərdəbil, Ğərbi Azərbaycan və Şərqi Azərbaycan iyalətlərinin hakimləri (ustandarları) və prezidentin sözlərindən bu çıxır ki bu gülün nəcatı üçün bu miqdar pulun verilməsi lazımdı. Bu pul verilməsə və su gətirilməsə, Azərbaycanlıların həyatın təhlökə təhdid edər və ordan digər yerlərə köçməyə məcburdular.

İnsafəli, Bulut bəyin “Arzdan və Sivədən Urumiyyə Gülünə su gətirmənin bəzi yerlərə ziyanı olabilərmi?” sorusuna cavabda dedi: Bir millət vəkili öz muxalifət səbəbin “yollarda bəzi yerlərə xəsarət diyəbilər” dedi amma muvafiq numayəndələr deyirlər ki hər üç yolla ki iki çaydan su gəlsə, su gələn yolların ətrafı abadan olacaq və quraqlıqdan can qurtaracaqlar.

Gülün quruma səbəbləri yağışın az olması, 11 çayın üstündə 17-18 bəndin vurulması və suyun axmasının qabağın almax, suyun əkinəcək işlərində doğru istifadə olunmaması deyilir.

Reaksiya istiyən Azərbaycanlılar təşkilatsız olarax, çalışırlar ta ki etraz numayişlərin yola salsınlar. Bunun üçün də telefun məsajlarından, internetdən və bir birlərilə görüşmə kimi imkanlardan faydalanırlar.

* * * * *** *** *** ***

Nasir Purpirar: İran tarixi yalan üstünə bina olunub

İranlı amma Ərəb yazar və möhəqqiq (tədqiqatçı) Nasir Purpirar (Nasir Binakonəndə) iddia edir ki İranın tarixinin bir çöx hissələri yalan üstündə bina olub və İran tarixinə yenidən baxmx lazimdı.

Purpirar cənabları tədqiqat əsasında, ən azı 33 cild kitab yazıb. İranın sansur nazırliyi (Fərhəng və İrşadi İslami) oların bir çöxuna çap izni vermədiyi üçün Purpirar məcbur qalıb oların bir tedadın digər olkələrdə nəşrə vrsin amma İranda neşr etdiyi kitabları özünün ya şərik olduğu 3 nəşr evində çap edib. Nasir, Ərəb olduğunan dolayı, İranlı Fars tənqidçilar onu “Pan Ərəbizimlə” ittihamlayıb və hucum edərək fikirlərin pisləməyə çalışırlar.

Purpirar yazdiqlarına əsasən, hər kim İranda və İran məktəbləri və üniversitələrində İran tarixi oxumuş, bir sürü yalan öyrənmiş ki oları onutmalı, İran və İran tarixinə yenidən baxmalıdı.

Onun fikirinə əsasən, İslam və Ərəblərin İrana gəlməsindən 2000 il əvvəl, İranlılarla Yəhudilər arasında “Purim” hadisəsi üz vürib və İranlılar “qətl am” (soy qırım) olublar. Purim qətli amı səbəbinə İran coğrafiyasında 2000 il mədəniyyətdə gözə gəlici əsər yaradilmayıb. Bu o haldadı ki həmən hadisənin əsərləri Orta Doğuda (Xavərmiyanə)-də 1200 il davam tapıb.

Purpirarın kitablarında iddia olur ki həmən 2000 ildə İran coğrafiyası adamlardan boşalıb və diri qalanlar, dağlar başında və difa halinda həyatlarına davam verimişlər. Buna tay mevzuları “12 əsirlik sukut” bir seri kitablarında yazır.

Purpirarın əsərlərin taniyən və onla əlaqədə olan Təbrizdə doğulan və təhsil alan, amma indilikdə Kanadanın Toronto şəhərində yaşayan; Dr. Ziya Sədruləşrafi, Amrika Səsinin Azərbaycani Xidmətlərinin qonağı olub və “ağında qarasında diyax” diyə onun fikirlərinə tənqid gözilə baxır.

Purpirar cənabları İran tarixindən “Əşkanilər”, “Sasanilər” silsilələrin inkar edir və “İskəndər”, “Ərəblər” və “Monqullar”-ın İrana hucum etmələrin qəbul etmir. O, Firdosi, Hafiz və Sədi kimi tarixi şayirlərin olmasına şəklə yanaşır və iddia edir ki İranda İslamdan neçə yüz illər sonrayadək mədəniyyətdən az izlər görünür.

Döktür Ziya Sədruləşrafi, Purpirar barədə deyir: “Noxbə Koşi” (Ziyalı öldürmək) adlı bir kitabda göstərilir ki İranlılar hərkimsənin taza bir fikiri olursa, onu məhv etməhə çalışarlar. İran içtiması bunun yerinə ki fikir sahiblərindən himayə etsin, “Eynulquzzati Həmədani” və “Söhrəvərdi” kimi taza fikir sahiblərin oldürüb.

Dr. Ziya, Purpirarın kitablarının bir neçəsinin adın çəkir: “12 əsirlik sukut” bir seri kitabdı ki onda iddia edir ki Həxamənişi silsiləsindən ta İslama dək, İranda heş külrtür və mədəniyyət yoxdu. “Bu ağır bir iddiadi ki mən ona bir tənqid yazdım.” 12 əsirliok sukutun ikinci cildi, özü 3 cildən ibarətdi və “geçmişə bir körpü” unvanında çap olub ki İslam dininin gəlməsi barədə yazıb. Digər kitabı “Əşkanlılar”-di ki bu kitab da Əşkanilərin olmasın inkar edir və oları Sulukilərin davamı gorür. Dr. Ziya fikrinə əsasən, “bu kitab, tənqid olunmalı bir kitabdı.” Dr. Ziya, Əşkanilər barədə Purpirarla eyni fikirləşmir və deyir; “13-ncü Əşk ki Kirasusu oldürübdü, inkar etməsi çətin bir işdi.”

Digər kitabın adı “Sasanilər” 3 cildədir. Dr. Ziya deyir: Sasanilər “12 əsirlik sukut” kitablarının içində şah əsərdi. Dr. Sədruləşrafi “məgər bu beş günü tutasan” kitabına işarə edir və əlavə edir: Purpirar bu kitabda göstərir ki “Sədi” Şıraz şəhərindən xaricə musafirət etmeyib və uzun illər xalqı səriyib. O digər kitabında “İsalam, qılıc dini” adlı kitabda İslam peyğəmbərinə 150 səhabə (yaxın admları) listəleyib ki o adlarda adamlar yoxumuş və yalandan yaradılıblar. Olardan birisi “Səlmani Farsi” adlı bir İranlı Farsdi ki iddia olunur, İslam peyğəmbərinin muşaviriymiş. Purpirar bu adda adamın olmasın qəbul etmir. Dr. Ziya əlavə edir ki bu mevzunu, Purpirardan əvvəl “Lima Sinyon” yazmışdı.

Bu 33 –dən əlavə olan kitabların bir böyük hissəsi bir birinin davamıdı. Yazılmış kitabların 3 cildi Səfəvilərə ayiddi ki İran devləti oların çap olmasına izin vermir. Purpirar öz bloqında söz verib ki həmən üç kitabı öz vebloqında və yavaş yavaş yaysın. Dr. Ziya, purpirarın kitabından oxuyaraq deyir ki onun bir tedad kitabları, öz puliylə Səngapurda çap olandan sonra İranda yayılıb (qaçaq).

Minlər kitab İranda və digər olkələrdə Purpirar inkar etdiyi tarixi qəbul edirlər Dr. Sədruləşrafi oların inkarına dayanan dayaqlara gora deyir: bunun iddialarının bir hissələri əvvəllərdə digər alimlərin kitablarında yazılıb amma hər idiyaloji istədiyi fikirləri alar və ondə saxlar və İstəmədiyi fikirləri ya silməyə çalışar yada siləbiməsə kölgədə saxlamağa çalışar. Məsələn 1575 illərdə bir Aalmanlı; Karesten Nipur, İrana gəlib və “Təxti Cəmşidi” dolanıb və onun qalan hissələrindən, yanmadan əvvəl yarımçıqlıöına dəlillər göstərib amma İranlılar istəmeyiblər ki oları görsünlər.

Dr. Ziya əlavə edir: Purpirar zəhmətlə Təxti Cəmşidə gedib və rəsmlər çəkərək göstərib ki sutunların bir qisməti yonulub, digər qisməti yonulmeyıb. Daşlarda yeni qazma yazılar yazıblar amma oları əski göstərmək üçün daşın üstünə asid səpiblər.

Purpirar iddia edir ki Ərəblər və Mönqullar (Moğullar) İrana həmlə etmeyiblər və ona səbəb, İranlıların kasıb olmasın deyir və iddia edir ki sərvətin nişanəsi qızıl puldu amma Ərəblər və Monqullar həmlə eddiası zamanlarda, əlimizdə və muzələrdə, İranda qızıl pul yoxdu. Olan pullarda gümüşdü və İranlılar yox bəlkə digər millətlər adına vurulublar. Bu deməkdir ki Ərəblər və Mönqulların İrana həmləsi üçün heş bir malı və sərvət marağı olmazmış. Olar nədən dolayı bir fəqir və mədəniyyətsiz topraqlara həmələ aparsınlar.

Dr. Sədruləşrafi, Purpirarla razılaşmır və deyir: Ərəblər Vəlid İbni Əbdülməlik zamanından İrana gəliblər və Türküstana dək gediblər. Sasani şahı; 3 üncü “Yəzd Gerd” qaçıb və İranlılar vasitəsilə öldürülüb. Buları həm Ərəb tarix yazanları yazıblar həmdə Zərtoştilər sinədən siniyə deyiblər və soralar yazılıb.

Onlan beylə ki Purpirar Yəhudilərin İranlıları “qətli am” etməsin qəbul edir və o tiyori üzərində fikirlərin irəli sürür, Dr. Ziya deyir: Kuruş o zamanın sirvətli məmləkətlərin işğal etmişdi və 20.000 əsir olmuş Yəhudiyələrə heç ehtiyacı yoxudu. Misirdən əsir tutulan və Babilə aparılan o yəhudilərin indiyə tay mal və sərvətləri və lobiləri yoxudu və o qudrətə malik olabilməzdilər ki Purim adlı soy qırımı apara bilsinlər. Bular dastandi; Dr Ziya artırır.

Bəs niyə İslamdan əvvəl adlım alım İran topraqlarında yoxdu? Dr. Ziya deyir: “Mani” adlı biri varidi ki özün Babilli tanıtdırır amma adlım adamların olmaması səbəbi, Dr. Sədruləşrafinin tədqiqatına göra “elmi öyrənmək üçün alfabet lazimdi. İran tarixində, Həxamənişilərin

dağılmasından ta İslam İrana gələnə dək, Aramilər İran xalqlarına hukumət edirdilər. İramilərin alfabesin özlərindən sonra nə biri yazabilərdi nə də oxuyabilərdi. Arami dilinin yazması üçün 14 alfabetdən istifadə olurdu. A, B, C, D hərf və əlamətlərinin yerinə sadəcə bir əlamətdən istifadə edərdilər. Çətinidi biri bilsin ki Arami dilində yazılan bir əlamət 4 hərfin hankısı oxunacaq. Bundan əlavə, yazıların oxunulmaması üçün “Hozvarış” dən də istifadə etmişdilər. Bu anlamda kı yazılan kəlmənin oxumasilə fərqi varidi. Numunə üçün: “Xobza” yazılıb, “Nan” oxunarmış, ya “Ləhma” yazılıb və “Guşt” ya ət oxunarmış. Arami əlamətləri yazıb oxumx, bir mütəxəssis işimiş və məmuli Aramidə onları oxuya bilməzmiş. Bundan dolayı bir alımin tərbiyət olası mümkünsüzümüş.

Dr. Ziya fikrinə əsasən, İslamdan 103 il sonra və Yəzid İnbi Əbdulməlik devranında və 725 miladda, Çindən İrana kağaz gəldi və kağazın olması adamların yazıb oxumasına və alimlərin tərbiyə olmasına səbəb oldu.

Nasir Purpirar Fidosini və Şahnaməni, Hafizi və onun kitabın və Sədinidə inkar edir ya soru işarətinin altında saxlır. Dr. Ziya Sədruləşrafi bu barədə deyir: Purpirar cənabları fikri əsasına, Firdosi, Şahnamıni yazan deyil bəlkə bir ayrı dildən tərcümə edən birisidi. Sonralar, İranlılar, Şahnamiyə izafə ediblər. Məxsusən, Məliküşşuərayi Bəhar, Riza Şah dövranında, nasiyonalisti şeriləri şahnamiyə əlavə edib.

*** *** *** *** *** *** ***

İran parlımanı Azərbaycanlıların sayın 10 milyonda demədi

İran parlımanı Azərbaycanlıların sayın 10 milyonda demədi

İran məclisinin 9 inci seçgisi üçün, iyalətlərin cəmiyyət nufusu elan oldu və bu elan səbəbinə İran Azərbaycan əhalisinin nufusu 2011 (1390) ildə 9 milyon 353 min 791 nəfər oldu. İyalətlərin nufusu əsasdada İran məclisinə seçilən numayəndələrin tedadına 19 numayəndə əlavə oldu.

Parlımanın 290 numayəndəsi varidi ki Tehran iyaləti 38 numayəndeylə ən başda gəlirdi. Sonku yerlərdə Şərqi Azərbaycan, İsvahan və Xorasani Rəzəvi hər iyalət 19 millət vəkililə yerləşmişdilər. Bulardan sonra Fars iyaləti 18 numayəndə sahibidi. İran Azərbaycanının digər: Ğərbi Azərbaycanın 12, Ərdəbilin 7 və Zəncan iyalətinin 5 numayəndəsi var.

Muasir devranda, 1335 (1956) ilində İran əhalisinin nufusu sayılmışdı və İranın 18 milyon 954 min 704 nəfər nufusu varidi. O zaman Tehranda 1 milyon 560 min 934 nəfər sakinidi. Ondan sonra Təbriz ikinci yerdə dururdu və Məşəd, İsvahan, Abadan, Şiraz, Kirmanşah, Əhvaz və Rəşt şəhərləri tərtiblə sonrakı yerləri tutmuşlar. Amma 1345 (1966) ilin nufus sayında Təbriz, Tehran, İsvahan və Məşəddən sonra dördincü yerə yendi və hələ ki var dördincü məqamdadi.

Aşağadaki listədə İranda olan rəsmi Azərbaycan iyalətlərinin nufusu sayı, İran parlımanı tərəfindən elan olub. Bu o haldadır ki bəzi siyasi sitələr və Azərbaycanlı siyasi fəallar İran Azərbaycanlılarının nufusun ən azı 20 milyonla 35 milyon arasında elan edirlər ki təkcə Azərbaycanda yox bəlkə İranın başadan başına muhacirət idib və işə məşğuldular amma bu iddialara sənəd verilmir və gumana bağlı sözlərdi.

İyalət 1378 (1999) ---- 1388 (2009) --- 1389 (2010) --- 1390 (2011) -- Nufus artımı 12 ildə (1999-2011)

Şərqi Azərbaycan --- 3.406.978 ----3.667.978 ---- 3.691.270 ----- 3.864.760 ------- (457.782)

Ğərbi Azərbaycan --- 2.607.899 ---- 2.979.604 --- 3.016.301 ---- 3.158.068 ------- (550.169)

Ərdəbil --------------- 1.185.327 ----- 1.238.778 --- 1.242.956 ----- 1.301.375 ------- ( 116.048)

Zəncan --------------- 919.437 ------- 978.310 ------ 983.369 ------ 1.029.588 --------- (110.151)

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Cəm (üst üstə) ---- 5.779.641 ---- 8.864.670 ---- 8.933.896 ---- 9.353.791 .............

Qeyd olur ki İran parlımanı İranlıların 1390 (2011) ilinin nufusun 78.245.692 yazır. Bu o haldadi ki İranın "Amar" (say) tutan idarəsi, öz sitəsində sahat əsasına İranın cəmiyət nufusun göstərir və onun əsasına 75 milyon 480 min 340 nəfər görünür ki bu cümlə yazılanda onu göstərirdi. (http://www.amar.org.ir/default-386.aspx) və bu iki say arasında, parlıman 2. 765.352 yuxarı göstərir. İranın Say idarəsi hər 10 ildə bir və beşə xətm olan illərdə say tutur.

Əlavə olmalıdı ki əhalinin yazıb oxumaq başaramax sayında, Şərqi Azərbaycan İyaləti 17 inci məqamda və Tehran, Simnan, İsvahan, Fars, Yəzd, Mazəndəran, Qəzvin, Buşehr, Qum, Xorasani Rəzəvi, Giylan, Mərkəzi, Həmədan, Kirmanşah, Xuzistan və İylamdan sonra yer alıb və Şərqi Azərbaycan əhalisinin 74 fayızı Fars dilində yazıb oxumax başarır. Bu o haldadır ki oların bir fayızı belə öz ana dilində yazıb oxumaq başarmır.

Şərqi Azərbaycandan sonra Zəncan İyaləti 74 fayız yazıb ozuyanların sayilə 19-inci, Ərdəbil İyalətidə 72 fayızla əhalinin savadlığında 24-cu məqamı və Ğərbi Azərbaycan 69 fayızla 29-inci iyalət İranın 30 iyaləti içində durub.

İranın ən savadsız İyalətı 30 iyalətin içində Sistan və Bəluçistan iyalətidir ki öz ana dilində yazmaq və oxumaqdam məhrumdu və ana dilində təhsil almaq üçün silahlı mübarizə aparır. Amma Azərbaycan əhalisi, ana dilində təhsil almaq və digər haqların əldə etməyi mədəni yollarla axtarırlar. O halda, onlar mədəni və siyasi Azərbaycanlı xanım və bəy İranın müxtəlif həbsxanalarında bu istəklər üçün cəzalanırlar ki İranın Əsasi Qanunu, Fars dilinin kənarında, iyalətlərin öz dilində təhsili azad elan edib.

*** *** *** *** *** ***

İran parlımanı Azərbaycanlıların sayın 10 milyonda demədi

İran məclisinin 9 inci seçgisi üçün, iyalətlərin cəmiyyət nufusu elan oldu və bu elan səbəbinə İran Azərbaycan əhalisinin nufusu 2011 (1390) ildə 9 milyon 353 min 791 nəfər oldu. İyalətlərin nufusu əsasdada İran məclisinə seçilən numayəndələrin tedadına 19 numayəndə əlavə oldu.

Parlımanın 290 numayəndəsi varidi ki Tehran iyaləti 38 numayəndeylə ən başda gəlirdi. Sonku yerlərdə Şərqi Azərbaycan, İsvahan və Xorasani Rəzəvi hər iyalət 19 millət vəkililə yerləşmişdilər. Bulardan sonra Fars iyaləti 18 numayəndə sahibidi. İran Azərbaycanının digər: Ğərbi Azərbaycanın 12, Ərdəbilin 7 və Zəncan iyalətinin 5 numayəndəsi var.

Muasir devranda, 1335 (1956) ilində İran əhalisinin nufusu sayılmışdı və İranın 18 milyon 954 min 704 nəfər nufusu varidi. O zaman Tehranda 1 milyon 560 min 934 nəfər sakinidi. Ondan sonra Təbriz ikinci yerdə dururdu və Məşəd, İsvahan, Abadan, Şiraz, Kirmanşah, Əhvaz və Rəşt şəhərləri tərtiblə sonrakı yerləri tutmuşlar. Amma 1345 (1966) ilin nufus sayında Təbriz, Tehran, İsvahan və Məşəddən sonra dördincü yerə yendi və hələ ki var dördincü məqamdadi.

Aşağadaki listədə İranda olan rəsmi Azərbaycan iyalətlərinin nufusu sayı, İran parlımanı tərəfindən elan olub. Bu o haldadır ki bəzi siyasi sitələr və Azərbaycanlı siyasi fəallar İran Azərbaycanlılarının nufusun ən azı 20 milyonla 35 milyon arasında elan edirlər ki təkcə Azərbaycanda yox bəlkə İranın başadan başına muhacirət idib və işə məşğuldular amma bu iddialara sənəd verilmir və gumana bağlı sözlərdi.

İyalət 1378 (1999) 1388 (2009) 1389 (2010) 1390 (2011) Nufus artımı 12 ildə (1999-2011)

Şərqi Azərbaycan 3.406.978 3.667.978 3.691.270 3.864.760 (457.782)

Ğərbi Azərbaycan 2.607.899 2.979.604 3.016.301 3.158.068 (550.169)

Ərdəbil 1.185.327 1.238.778 1.242.956 1.301.375 ( 116.048)

Zəncan 919.437 978.310 983.369 1.029.588 (110.151)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1378 (1999) 8.119.649 8.864.670 9.353.791 (1.234.149)

Qeyd olur ki İran parlımanı İranlıların 1390 (2011) ilinin nufusun 78.245.692 yazır. Bu o haldadi ki İranın "Amar" (say) tutan idarəsi, öz sitəsində sahat əsasına İranın cəmiyət nufusun göstərir və onun əsasına 75 milyon 480 min 340 nəfər görünür ki bu cümlə yazılanda onu göstərirdi. (http://www.amar.org.ir/default-386.aspx) və bu iki say arasında, parlıman 2. 765.352 yuxarı göstərir. İranın Say idarəsi hər 10 ildə bir və beşə xətm olan illərdə say tutur.

Əlavə olmalıdı ki əhalinin yazıb oxumaq başaramax sayında, Şərqi Azərbaycan İyaləti 17 inci məqamda və Tehran, Simnan, İsvahan, Fars, Yəzd, Mazəndəran, Qəzvin, Buşehr, Qum, Xorasani Rəzəvi, Giylan, Mərkəzi, Həmədan, Kirmanşah, Xuzistan və İylamdan sonra yer alıb və Şərqi Azərbaycan əhalisinin 74 fayızı Fars dilində yazıb oxumax başarır. Bu o haldadır ki oların bir fayızı belə öz ana dilində yazıb oxumaq başarmır.

Şərqi Azərbaycandan sonra Zəncan İyaləti 74 fayız yazıb ozuyanların sayilə 19-inci, Ərdəbil İyalətidə 72 fayızla əhalinin savadlığında 24-cu məqamı və Ğərbi Azərbaycan 69 fayızla 29-inci iyalət İranın 30 iyaləti içində durub.

İranın ən savadsız İyalətı 30 iyalətin içində Sistan və Bəluçistan iyalətidir ki öz ana dilində yazmaq və oxumaqdam məhrumdu və ana dilində təhsil almaq üçün silahlı mübarizə aparır. Amma Azərbaycan əhalisi, ana dilində təhsil almaq və digər haqların əldə etməyi mədəni yollarla axtarırlar. O halda, onlar mədəni və siyasi Azərbaycanlı xanım və bəy İranın müxtəlif həbsxanalarında bu istəklər üçün cəzalanırlar ki İranın Əsasi Qanunu, Fars dilinin kənarında, iyalətlərin öz dilində təhsili azad elan edib.