Saturday, November 22, 2025

جهالت موهندیسلیگینه غلبه 221

 جهالت موهندیسلیگینه غلبه 221




بیتیک آدی:  قوس نامه

یازار: محمد بن شیخ مصطفا سیلی

دیل: تورکجه

یازی طورو: الیازما -  دوزیازما

الیفباء: تورکو - عربی

قونو: آراشدیرما - اوخ لا یای -  ساواش سیلاحی

چاغ: امیر سولیمان چلبی بن بایزید خان بن مرادخان (808 هیجری قمری ایللر جیواریندا)

ساخلانئلان یئر: فرانسه

نوسخه می: نوسخه گورونور

ترجومه: ترجومه ایله آراشدیرمانین بیرله شمه سی


جهالت موهنیسلیگینه غلبه نین 221 اینجی بولومونده، تورک اینسانینین یاراتدیقی دیل-یازی اویقارلیقلاریندان داها بیر خزینه ایله تانیش اولدوق.

 بو بیتیکین آدی "قوس نامه" دیر. یازارین آدی ایسه "محمد بن شیخ مصطفا سیلی" دیر. بونون یازاری بیر سیاحیمیش. دونیا ائولکه له رین دولانا دولانا، گه لیب، "انقد شهرینه" یئرله شرکن، بو بولگه حاکیمینه قوناق اولوب. اونلا دئیب دانئشارکن، عرب دیلینده اولان "قوس نامه" حاقدا سوز دوشموش.

اورانین حاکیمی “امیر سولئیمان چلبی بن بایزید خان بن مرادخان” ایمیش. امیر سولئیمان 779 اینجی هیجری قمری ایلینده دوغولموش. آنقارا (آنکارا) موحاریبه سیندن سونرا، عوثمانلی فیطرت دوره سی باشلاندیقی چاغدا، امیر سولئیمان، 804 هیجری قمری ایلینده، “رومئلی” ده، اوزونون حاکیمیّه تین قورموش. آمما 813 هیجری قمری ایلنده، "ادرنه"ده اولدورولموش.

یازارلا امیر سولیمانین تانیشیقلیقی 804 ایله 813 هیجری قمری ایللر آراسینا دنگ گه لیر. اونلارین گوروشله رینین بیرینده، امیر سولئیمان، بو دونیانی گیزمیش، ساوادلی آدامدان ایستیر کی اونا، هابئله ایسلام یولوندا ساواشان غازیله ره "قوس نامه" کیتابین عربجه دن تورکجه یه چئویرسین تا هر ایکیسی ده ثاواب قازانسینلار.

یازار بو تکلیفی قبول ادیر. آراشدیرمایا باشلیر. بیر چوخ ساواش-سیلاح اوزمانلاری ایله گوروشور. اونلارین "اوخ" لا "یای" حاقدا اولان تجروبه له رین دینلیر. اونلاردان اوخلا یای حاقدا بیر چوخ شئیلر اورگه نیر. سونرا بو بیتیکی یازماغا باشلیر. 

اونو، عربجه دن ترجومه یه اده رکن، کندی دوروشمالاری ایله تجروبه لرینده بیتیکه آرتیریر. بئله لیکله، بو بیتیک، عربجه “قوس نامه” دن داها آرتیق تجروبه یه دایانان بیر بیتیکه چئوریلیر.

دوز دور کی یازار بیر اوزمانلیق آلانی اولان بیتیکی عربجه دن تورکجه یه چتویره جک آمما اگر او اوزمانلیق آلانی ایله تانیش اولماز ایسه، سیلاحین ایشله ییشی ایله تانیش اولماز ایسه، سیلاحی ایشلتمه نی بیلمز ایسه، یانی، قونونو هم دوشونجه اولاراق، همده  ایشله ییکده آراشدیرمامیشسا، بیلمیرسه، اوندا دئنه ییمه ال تاپمامیشسا، او قونو حاقدا نئجه بیر بیتیکی یازیب، او قونودا اوزمان آداملارا بیلگی همده ایشله ییک بیلگی وئره بیلر کی؟ 

یانی، آراشدیرما، هر بیر کیتابی یازماق یا هر بیر قونو حاقدا قلم سورمک ایچین، ان چوخ گره کن قاورام همیده قونو دور.

کیتابین سون صحیفه سنده، بیر تاریخ گورونور. تاریخ هیجری قمری 953 ایلینین سون چاغلارین گوسته ریر آمما بو تاریخ دوز-دوغرو گورونمور. 

نییه کی یازار، امیر سولئیمانلا 804 له 813 اینجی هیجری قمری ایللر آراسی گوروشوب، یازی سیفاریشین آلمیش ایسه کی دوغروسودا بو گورونور، اوندا بو الیازمانین عومورو 640 ایل جیواریندا اولمالی دیر.

آمما اگر بیتیکین سونوندا کی چاغی گوز اونونده توتارساق، حسابلاساق، بیتیکن یازیلماسیندان 494 ایل گئچمه لی دیر.

بو ایکی تاریخ آراسیندا، 140 ایل جیواریندا آیریلیق گورونور.

 بو آیریلیقی نئجه چوزمک اولابیلر دییه دوشونمه لی یدر.

بیزه بئله گلیر کی کیتابین ایچینده کی گوروش تاریخی دوغرو اولابیلیر. یالانا یئر یوخدور. نییه یالان یازسین کی.

 اوندا ایسه، بیتیکین سونوندا کی چاغ حاقدا ایکی گومان اورتایا چئخیر. بیریسی بو دور کی یازار، چاغی یازارکن یانلیشلیقا دوشموش. بو اولاسیلیقین اولاسیلیقی آز دیر. چون بئله آراشدیرماجی بیر تورک اینسانی، تاریخی ده آراشدیرمیش اولابیلیر. 

اوندا ایکینجی اولاسیلیقا یول آچیلیر. اودا بو دور کی بو الیازما، شیخ موصطبا اوغلو محمدین یازدیقی"قوس نامه" دن یازیلمیش بیر نوسخه دیر. اوندان دولایی، نوسخه یازاری، بو تاریخی قویموش گورونور.

هر حالدا، بیتیک، تورکجه، سسلی سوزلرله، الیازما-دوز یازما، آراشدیرما، اوزمانلیق آلانی، اوزمانلار اوچون، تجروبه یه دایاناراق، تئوریک - گوروشسل بیر بیتیک دیر. بونلاردان دولایی دا تورک اویقارلیقینین اونملی تکنولوژیک-آراشدیرما بیتیکله ریندن بیری دیر.


انصافعلی هدایت

٠١ جمادی الثانیه ١٤٤٧


Friday, November 21, 2025

جهالت موهندیسلیگینه غلبه 220

 جهالت موهندیسلیگینه غلبه 220



بیتیکین آدی: درة العقاید فی ابطال عقاید الفواسد

یازار: سید مصطفی وانی بن داماد محقق ثانی بن شیخ محمد وانی

دیل: تورکجه

الیفباء: تورکو - عربی

یازی: دوزیازی، الیازما

قونو: ایلاهیّات - دین ایچی فلسفه (کلام)

ساخلانئلان یئر: سولئیمانیّه کتابخاناسی - ایستانبول - تورکییّه

اصل یازی: اصل یازی گورونور



جهالت موهندیسليگينه غلبه نین بو گونکو برنامه سینده، بیر کیتابلا تانیش اولدوق. اونون یازاری، دین ایچی فلسفه سینده کی اونا "علم کلام" دئییلیر، اوز زامانینین اوستادلاریندان ایمیش. 

بیتیکین آدی "درة العقاید فی ابطال عقاید الفواسد" دیر. یازارین آدی ایسه "سید مصطفی وانی" دیر. یازار، اوزون همیده آتاسی ایله باباسین، بیتیکین بیراینجی هابئله اوجونجو ورقله رینده تانیتدیریر. 

او بو حاقدا یازیر: "زیرا تمدح دکل بلکه تحدیث نعمتدر هر نقدر که تحقیق مسائل اولنمشدر قُحِّ علماء روم اولان فاضل صمدانی جدّم شیخ محمد وانی عالم ربانی بابام داماد محقق ثانی استادم علیّ العریانی رحمه الله علیهم" دییه قلمه آلمیش دیر.

قونونون داوامیندا، بیتیکین تورک دیلینده اولماسی ایله یازیلماسی حاقدا دا بئله یازمیش: " حل کلی اتدیکلری مقام فحول علمادن اخذیله لسان تورکیه مترجم اولمشدر بقدر الطّاقه البشریه مز لقه اقدام اولوب معرکه آرای بحثلری بر خوشجه اداء ایلدم تفهیم ده اسهل طریق اوزره بیلدوربده مقدور بر صرف قلدم و بر وجه وجیهه دخی درّ نفیسه صرف ایچنده واحده اولدیغی و جمله انجولردن بها جهتندن اورندیلندگی کبی کذلک ترحمه اولنان رسالمک جمیع مسائلی عمیقه سی کتب کلامیّه دن کرم و الهی ایله دُرّ و لطیف مثال دُروُلمشدر تا کم سائر تورکیه ترجمه اولنان رسائل ایچنده خواص و عوامه نفعی جهتندن بر اوله زیرا هر شئیک لبّی و مسائل مشکله نک حلّلی متاداول و معتبر اولان کتابلری تتبّع ایله ثبت و کتب اولندی کرچه ترکی رساله سی چوق حدّ و پایانی یوق" دییه یازمیش دیر.

یازار، بو کیتابی بیر گیزلی سورو ایله باشلیر کی فرض نه دور؟ واجیب نه دور؟ دییه سوروشور. 

اوزوده اونا جاواب وئرمه گه چالئشیر. اونا گورا، اگر بیر کیمسه "فرض"ین نه اولدوغون بیلمز ایسه،  تکلیکده قئلدیقی صلاتین ثاوابی یوق دور. فرضین آنلامینین نه اولدوقون بیلمه سی اوچون، هابئله ثاواب قازانماسی اوچون، او جاهیل آدام، عالیم محضرینه گئده رک، اورگنمه لی دیر.

اونون داوامیندا بیر حدیثه بارماق باسیر. حدیثده بویورموش "انّ طلب العلم فریضه علی کل مسلم و مسلمة". بئله لیکله ده "علمی" هر بیرارکک هابئله هر بیر خانیم موسلمانا فریضه بیلیر. 

سونرا کلام علمیندن، تاریخدن، سوز آچیر. 

یازارین الیازماسی، اوزونه تای، چوخ اوزل دیر. بیرینجی ال یازما اولدوقوندان، سوزله رین نئجه یازیلماسی، سهو یازیلانلارین سیلیب، یئنیدن یازیلماسی یادا سهو یازینی دوزلتمک اوچون، اونون اوستون نئچه دفعه یازاراق، دئییشدیرمه گه چالیشماسی، جوهه رین داغیلماسینا، صفحه نین قارالماسینا، اوخوجونون زورا دوشمه سینه نه دن اولوب دور.

بونلارلا بئله، بو بیتیکین اوخوماسی چوخ دا زور اولماسین گرک. هر بیتیگه تای، بوندان دا بئش- اون صحیفه، دوغرو اولوب اولماماسینا باخمادان اوخونورسا، اوخوجونون گوزله ری ایله بئینی قلمه، قلمین داورانیشینا، حرفیله رین بیر بیرینه  یاپیشدیرماسینا عادت ادر. اوندان سونرا، اونو اوخوماق، هابئله اونو آنلاماق داها قولای اولار.


بو بیتیکین یازاری، یازیلاریندا بیر نئچه ایش گوروب دور. بیری بو کی تورک دیلینین بیر لهجه سی اوزه رینه یازیب دیر. ایکینجیسی بو کی حرفله رین اوستونده اونلارین سسلرین یئرلشدیریب دیر. اوچونجو بو کی بیر چوخ عرب سوزونون یئرینه اونلارین تورکجه سین یازیب.

بونلارا گورا، بو بیتیک، همده تاریخه باخیشی، آنلایئشی، تورک اینسانی همیده تورک دین عالیمینین دوشونجه لرین گوسته ریر. بودا، تورک اویقارلیقلارینین نئجه تاپئلماسین همیده اویقارلیقلارین، دوشونجه له رین، آنلایئشلارینین اینکیشافین گووسته ریر.


انصافعلی هدایت

٠١ جمادی الثانیه ١٤٤٧






Thursday, November 20, 2025

جهالت موهندیسلیگینه غلبه 219

  جهالت موهندیسلیگینه غلبه 219


1:


بیتیکین آدی: مجموعه اشعار و موشحات ترکی - عربی سلطان اشرف قایتبای

یازار: ملک اشرف سیف الدین قایتبای

دیل: عربجه - تورکجه - موسقیایی هاوالار

الیفباء: تورکو - عربی

قونو: دوعالار، موشحات

یازی چاغی: 872- 901 هیجری قمری ایللر آراسی

اصل یازی می: بللی دئییل

صحیفه سایی: 86 صحیفه


بو گونکو "جهالت موهندیسلیگینه غلبه ده ایکی بیتیک ایله تانیش اولدوق. بیرینجی بیتیکین یازیلارینین بیر چوخو عربجه ایدی. بو بیتیکین قونوسو دوعالارله آیه لر دیرلر آمما یازیلارین اوخونماسین موسیقی هاوالاری اوزه رینه دوزله یئبلر.  

اونون یازیلاری، سکسن آلتی صحیفه نی دولدوروب آمما تورکجه سی چوخ آز دیر. یارپاقلارین آرالاریندا، اوردا بوردا بیر نئچه خط تورکجه یازیلیب دیر.

یازار، 872 له 901 هیجری قمری ایللر آراسی “مصر” آدلانان مملکتده حاکیم اولموش. بلکم اوندان دولایی دیر کی کیتابینین بیر چوخو تروکجه یوخ، عربجه دیر. 

چون، او، تورک اولماسینا باخماباراق، عربله ری گوز اونونده توتاراق یازمالی ایدی. 

مثلن قئرخ دوقّوز اینجی صحیفه نین اورتاسندان باشلایاراق یازمیش:

موشح بالترکی من نغمة

روضة وجه حبیبی. نه دلرسک اندادر. فیه ورد. و شقيق. گلستنلر کاندور. ای بنی زاهد بلنلر. زهدی طاعت. شمدی گور. فاق حسنا و جمالا. اولملیح صورتی. جل من انساه فهو خوبلرون سلطاندر. بن بنی یقدم. و یپدم. عشقی. معمور ایلدوم. گورنه. یقدم. گورنه یپدوم. گل عمارة شمدی. گور عشقکم لما دعانی جئیت بالقلب السلیم ...

یا اللی بیرینجی صحیفه نین آشاغاسیندا یازار:

موشح ترکی من نغمه

آدم هنوز طبراق ایدی. احمد مرسل نبی یدی. حق قاتنده اول خاص یدی. ور صلوات محمدا. دوری فلک هیچ. دونمدن. شمسُ قمر هیچ اولمدن. اول مصطفی موجود ایدی. ور صلوات محمدا. چون محمد عیان اولدی جمله. دینلر منسوخ اولدی. دین اسلام بیان اولدی. ...

لاکن، اونون کوکو ایسه "چرکس" دیر. چرکسلر، تورک میللتیندن دیرلر. دیللری بلکم بیر آز فرقیلی اولابیلر آمما تورک دورلر. اونلار قافقازلاردا، تورکییه ده همده گوروندوگو کیمی مصرده ده یاشیرلار.

او، بو بیتیکده بو هاوالارا گورا دوعالارلا بیرگه موشحات حاضیرلامیش. بو هاوالار، اونون بیتیکینده، آد اولاراق، یازیلیب، گورونور: "السیگاه لا لای مواهب"، "السیگاه"، "الحجاز"، "الحسینی"، "الصعید"، "العراق"، "النشاورک"، "الاصبهان"، "الاصفهان"، "النهفت"، "الرمل"، "الرصد"، "الجرگاه"، "الموسلیک"، "البُزرُک" کیمی نغمه لردن آد آپاراراق، دعالار، حدیثلر و آیتلر یازمیش. یعنی قورآنیف حدیتی، دوعالاریدا بو موسیقیایی هاوالاردا اوخورموشلار.


اونون اوچون فرق اتمزمیش کی یازدیقی تورکجه دیر، عربجه دیر، قورآن دیر یا حدیثلردیر. هامیسینا بیر گوزله باخاراق، هامیسین استاندارد اتمیش. قورآنا تای اعرابلامیش. هامی حرفله رین شکیللری اوستونه سسله رین قویموش تا کیم هر کس، هر هانکی زاماندا اولور اولسون، اونلاری اوخورکن، اونون زامانین، اونون دیلین، اونون دانیشیقین، اونون ایسته گین، اونون دوشونجه سین، … آلسین، آنلاسین، اوخوسون. 


2:


بیتیکین آدی:  نباتی دیوانی

یازار: قره داغلی سید ابوالقاسم نباتی

دیل: تورکجه - فارسجا - قوشما

الیفباء: تورکو - عربی

قونو: عشق، عیرفان، توپلوم، طبیعت، یاشام

چاغ: 1191 - 1262 ایللر آراسی

یاشام یئری: اوشتوبین کندی- قره داغ - گونئی آزربایجان

یازی اصل می: بللی دئییل

ساخلانئلان یئر: ایران میللی شورا مجلیس کیتابخاناسی

صحیفه سایی: 456 صحیفه گورونور



بو اوتورومون ایکینجی بیتیگی، "قره داغلی سید ابوالقاسم نباتی"نین دیوانی یا قوشمالاری ایدی. ایللر اونجه ده، بو بیتیگی، کره کره ایندیریب، اوخوماقا قویموشدوق آمما اونو اوخوماقا، تانیش اولماقا ماجال اولمامیش یادا کی اوزوموز ماجال یاراتمامیشدیق. 

اوندان دولایی، او بویوک تورک دوشونور ایله تانیشلیق، بوگونه قیسمت ایمیش. اونلا، اونون روحونون ظراقتی ایله، دویغولاریلا، آنلایئشی ایله، گوروشولری ایله، دونیایا باخیشی ایله … بو گون تانیش اولماق فخرین قازاندیق.

بو تانیشلیقدان چوخ شاد اولدوق. اوندان دولایی، بلکه ایکی ساحاتا دک اونون قشومالاری ایله اوغراشدیق. گوله شدیق. سونوندا، آزدا اولورسا اولسون، اونون قوشمالارینین جیزما قاراسی ایله تانیش اولوب، بیر آز داها راحات اوخومایا باشلادیق. 

بلکه اوندان دولایی کی همیئرلیمیز ایمیش، بلکه اونا، همده وطنیمیزه باغلیلیقیمیز وارایمیش دییه، اونو اوخوماقدان، آنلاماقدان یورولمادیق.

بو، ده رین تورک اینسانی، چوخ فرقیلی هابئله باشقا بیر دوشونور، همده قوشمانج دیر. او، چوخ اوستادلیقلا، تکجه بیر مصرعده، چوخلو یونلو، ده رین، گئنیش، بویالی، قارماقاریشیق تاریخ، دوشونجه، دویغو، آنلایئش، ایدراکلاری بیر یئره توپلور. هره سینه بیر سوز باغیشلیر. 

یانی، اوقدر قیسّا سوزجوکلری قوللانیر کی اینسانین بئینی، ستلجم اولور. اوشوتمه توتور. دونوب، قالیر. چاغ، زامان، ان گئچمه لی تا بئیین اوخودوقلارین اودوب، گئوشئییب، آنلایئب، اونلارین آنلاملارین دوشونمه گه ساری سورسون.


بللی دئییل بو کیتاب اونون اوز ال یازماسی دیر یوخسا باشقاسی اونون ال یازماسی اوزه ریندن یازیب دیر. آمما بیتیک، چوخ گوزل بیر چیزما قارایا یئیه چیخیب دیر. 

چونکو بیزیم کیمی تورکجه ده ساوادسیر بیر اینسان بئله، بیر ایکی ساحات اللهشندن سونرا، اونون یازیسیندا ال ترپشینتیله - دولانیشلاری ایله تانیش اولوب، اوخومایا باشلیر.

بو بیتیکده یازیلان قوشمالار، ایکی دیلده؛ تورکجه- فارسجادا دیر. بودا گوسته ریر کی او هارادک تورکو، فارسی حتی عرب دیللرینده درین بیلگی یییه سی ایمیش.

اوزللیکله دیوانین سون یارپاقلارین آرالارکن، بیر یئتیشمیش مئیوه ایله تانیش اولوروق. قوشمانج، بو قوشمادا، هر بیر مصرعی، ایکی یئره بولوب. بیر اینجی بولومده، اوچ-دورد فارسجا سوز گتیریب. سونرا اونون داوامیندا تورکجه دن اوچ دورد سوز ایله گتیریب، کی او ایکی دیلین، ایکی دوشونجه نین، ایکی گوروش همده آنلایئش دونیاسینین آراسیندا کورپو قورماقا یئر قویمایئب دیر. یاماق سالماقا یئر یوخ دور. چوخ دوغال اولاراق، سوزلر، بیربیرین بوتونلورلر.

اونون دنیزیندن بیر آووج آلیب، گوزله ریمیزی قاماشدیرماسینا شاهید اولاق دییه، 434 اینجی صحیفه ده ن باشلایاراق بئله اوخوروق:


ای خسرو مه رویان   گل بیرجه گلستانه

تا مهر رخت پرتو   سالسون گل و ریحانه

آن نرگس جادویت   سالدی بنی صحرایه

ابروی کماندارت    ایتدی منی دیوانه

ساقی ز کرم جامی    لطف ایله من زاره

بر دور سرت گردم    بر دور ایله مستانه

برخیز و خرامان کن   اول قامت دلجویی

این عاشق مجنون را   ویر بر دولی پیمانه

بگذر بسر لیلی   بو دین و بو مذهبدن

خاک ره رندان شو   اول خادم میخانه

دوش از غم دل یکدم   بر داغه گذر ایتدم

افتاد رهم ناگه   بر طرفه بیابانه

...

بو آزربایجانلی قوشمانج، نباتی آدینین یانئ سئرا، “مجنون شاه” هابئله “خان چوبان” آدلاری ایله ده تانینیرمیش. قوشمالارینین بیر چوخوندا "خان چوبان"، "چوبان"، "نباتی" آدلاری ایله راستلاشدیق. البتّه کی بلکه توم فارسجا - تورکجه قوشمالارین اوخوما زامانیمیز اولسایدی، اونون دوشونجه لری، آدلاری، آنلایئشلاری حاقدا دا درین بیلگیمیز اولاردی.

 آمما ایگی ساحاتدا، سئرچه، دنیزدن نه قدر دادا بیلرکی؟

اینترنتده اونون حاقّئندا چوخ درین یازیلار گوره مه دیک. بلکه ده وار آمما بیزه زامان اولمادی. بونا کیفایت اتدیک کی اونون اصیل آدی "سید ابوالقاسم بن یحیی” دیر که گونئی آزربایجانین "قره داغ" ماحالیندان اولدوغوندان، "قره جه داغی" دیه فارسجادا آدلاندیریبلار. همیده چالئشیبلار اونو، آزربایجانلی کیمی یوخ بلکه ایرانلی، ایران قره داغلیسی کیمی تانیتسینلار.

نییه؟

چون ایران آدلانان یئرین، بیر فارس دووله تی وار. بو دووله ت قارشیسینداکین یا آرادان آپارار یادا اوزونه مال اده ر.

 ایران ایشغالیندا اولان آزربایجانین دووله تی اولمادیقیندان، اونون اویقارلیقلارین یارادان آداملاریلا اویقارلیق اثرله رینه فارسلار صاحیب چیخیرلار. 

البتّه کی زورلاری چاتارسا، آرادان آپاریب، محو ادرلر آمما زورلاری چاتمیرسا، اونلاری اوزله رینه مال ادرلرسه، آزربایجانلیق همیده تورکلوگون بویاسین اونلارین اوستوندن سیله رک، تورکلوگو، آزربایجانلیقی یوخ کیمی گوسته ریب، بیر آیران، همده اورتاق ایران دییه، قاورام، دوشونجه، آنلایئش یارادارلار. بو اونلار اوچون ان ده یه رلی یول یونتم  دیر.



انصافعلی هدایت

٣٠ جمادی الاول ١٤٤٧  





جهالت موهندیسلیگینه غلبه 218

 جهالت موهندیسلیگینه غلبه 218

Tuesday, November 18, 2025

جهالت موهندیسلیگینه غلبه 217

 جهالت موهندیسلیگینه غلبه 217




جهالت موهندیسلیگینه غلبه  217


بیتیکین آدی: علم حساب محمودی (علم حساب ترجمه سی)

چئویرن: عنایت راجی؛ محمد روح الدیی بن مجیی الناجی سوق سائق

قونو: حساب

یازینین اصلی دیلی: فرانسه جه

یازار: بو مسوت

یازی طورو: الیازما - دوزیازما - حساب

دیل: تورکجه

الیفباء: تورکو - عربی

چاغ: سولطان الغازی محمود بن الغازی عبدالحمید خان بن الغازی سلطان احمدخان 

ساخلانئلان یئر: ایستانبول بیلیک یوردو - ادبیات کتابخانه سی


بو گونون "جهالت موهندیسلیگینه غلبه"سینده بیر بیتیک ایله تانیش اولماق بیزه پای دوشدو کی پی.دی.اف ده اونا "فلسفه حساب" آدین وئرمیشلر. بونلان بئله، بیتیکین ورقله رین آچئب باخارکن،"علم حساب ترجمه سی" آدیلا اوزله شیریک. 

بو بیتیک، تورکییه نین ایستانبول بیلیم یوردونون ادبیات بولومونون کیتابخاناسینین قوناغی دیر.

بیتیکین آدیندان بللی اولدوغو کیمی، بو بیر ترجمه دیر همده فرانسه دیلیندن چئویریلمیش. فرانسه دیلینده یازان کیشی نین آدینین اوخوماسیندا زوراکیلیقلا قارشیلاشدیق. بللی اولمادی کی یازارین آدی "بومسوت" دور یا "بو مسوت" یادا "بو موت" دور. 

هر حالدا، چئویرمان اوزون "عنایت راجی یعنی محمد روح الدین ابن مجیی  الناجی سوق ساق" تانیدیر. 

بو چئویرمانین تورکجه سی فرقیلی یدر. بیزیم تورکجه ساوادلا بیلگیمیز اورا چاتمادی کی آنلایاق بو لهجه تورکله ر ین هانکی بویونون تورکجه سی دیر. 

بونلان بئله بیزه بئله گلدی؛ بو تورک لهجه سی یادا بو چئویرمان، بو گون اسکی هیندوستان آدلانان یئرلردن اولمالی دیر. چون یازیلاریندا بعضی سوزجوکلری ایشله دیر کی اونلارین آد، یوخسا صیفت، یوخسا باشقاسی بیر شئین اولماسینی آنلاماقدا زورلانیریق. 

مثلن او، آدینین اونونده "عنایت راجی" سوزله رین، آدینین سونوندا ایسه  "سوق ساق" سوزجوکله رین ایشلتمیش. عجبا بونلار صیفت دیر؟ لقب دیر؟ یوخسا آددیرلار؟ بللی اولمادی.


آمما بو بیتیکین دیلیندن، ترجمه اولماسیندان، حساب فلسفه سی یا علمی اولماسینداندا داها اونملی بیر قونو وار کی بورادک اوخومایا، تانیش اولمایا چالیشدیقیمیز بیتیکلرده اونلا اوز اوزه گلمه میشیک. 

او قونو نه دیر؟

او قونو ایسه، چاغ، چاغین سولطانی، همیده اونون بیر فرمانی دیر. بو فرمان تورک، همده ایسلام دونیاسینین ان اونملی فرمانلاریندان اولابیلیر. 

چونکو اولابیلیر، ایسلام همیده خیلافت تاریخینده ان بیرینجی قانون اولموش اولسون. 

ترجومان بو فرمان حاقدا بئله بیر جومله قوروب: "بر منطوق قانون نامه همایون حسب الطاقه تعلیم و تدریس علم هنده سنه اراسنده علوم ریاضیّه نک موقوف علیه سسسی اولان فنّ حسابده السنه کوناکونده کتب و رسائل مشاهده اولنمش و هر برینک مسلک و رفتارلری کورلمش ایسه ده بعضیسی برهان و قضایا ایرادیله ترک اصول ایتمش اولدوغندن طرفینی حاوی و جمله علوم ریاضیّه ئی محتوی بر موالف تدارکی تامّل و تدبّر اولنوب رکن فرانسه حکماسندن بومسوت نام حکیمک بر وفق خاطرخواه جامع الطرفین اوله رق بر مولفنه دسترس اولوب نفعی تعمیم و قواعدنی حاصل و عامه یه تفهیم ایچون لسان فرانسه ویه دن زبان عذب البیان ترکی یه ترجمه سنه تصمیم نیّت اوله رق اولان علم حسابک ترجمه سنه مباشرت و دیباجه اعتباری نام نامی حضرت جهانداری ایله مزین و پر زیب قلندی."

یازی چوخ اوزون اولدو آمما اونملیسی بودور کی بورادا ترجومان بیر قانوندان سوز آچیر کی او قانون چوخ گئنیش همده قاپساملی گورونور. اوراجان کی مکتبلرده، اوخوناجاق بیتیکلر نه لر اولسون؟ نئجه سئچیلسینلر؟ نئجه یازیلسینلار؟ نئجه تعلیم اولسونلار؟ ... کیمی قونولاریدا ایچینده توتور.


بو فرمان اونا گورا چوخ اونملی دیر کی بلکه ده ایسلام - تورک تاریخینین بیر اینجیسی اولابیلر. نییه کی تاریخده همده تاریخچیلر آراسیندا گئنیش دارتیشمالار وارکی موللالار ایله فقیه لر آدلاندیردیقلاری "شریعت" دئدیکله ریندن باشقا بیر قانون مو وارایمیش؟

قانون سوزو اورتایا گه لرکن، "عورف" سوزوده اونلا بیرگه اورتایا چیخیر. چون بونا باخمایاراقکی شریعتی یازانلار، زامان، مکان، همده توپلومسال دوروملاردان اتکیله نه رک شریعیت آدلاندیردیقلارین اوزلهر ی یازیبلار.

سونرادا اونلاری شریعت آدی ایله ایشه-ایله مه قویوبلار آمما اونا شریعت دییه رک، اوز ایستکله رین، ماراقلارین، آنلایئشلارین، گورورشله رین، … ایسلاما، دینه، رسولوللاها هابئله آلله افندیله ریمیزه باغلایاراق، او شریعن قارشیسیندا اینسانلارین همده اولوسلارین هابئله امّتین دیلین، ال قولون باغلامیشلار. داها ایره لی گئده رک، اوئزله ری یازدیقلارین بئله تقدیس اده رک، دئییشیلمز گوسترمیشلر. ازلی-ابدی آلله وریندن گلمیش کیمی گوسترمیشلر. البتّه کی آللاهین،  رسولون، دینین، ایسلامین … آدینا یالان دئمیشلر، یالانلار یازمیشلار، یالانلارین ایشله مه قویموشلار، اینسانلارین آزادلیقلارین، ایراده له رین، ایستکله رین  … کندی دار بوغازلیقلاریندا بوغموش، اینسانلیقین دوشونجه، اینکیشاف، یارادیجیلیق، دئییشیم گوجون چارمیخا چکمیشلر.

قانون ایسه "عورفدن گلیر. عورف ایسه توپلومدان، توپلومون احتیاجلاریندان، ایستکله ریندن، تاریخیندن، یاشامیندان، گلیشمه سیندن، دوغاسیندانف تجروبه له ریندن، … گلیر. عورف، اورتاق دیل دیر. 

شریعت آدلاندیرلان قونولار، ایسلام دینینین آلیب ساتانلارینین دوشونجه سی ایله آنلایئشلاری، همده اونلارین توپلوملاردا اورتایا چیخان قونولارا، چوزوم اورتدیکله رینین گوسترگه لری دیر. 

عورف ایله قانون، تکجه موسلمانلاری، اونلارین اینانجلارین، اونلاری پالازلایان شریعتله ری، اونلارین دوروملارین، اونلارین چوزومه اولان بوشلوقلارین گوز اونونده توتماز. بلکه ایسلاملا موسلمانلارین حوکمو آلتیندا اولان-یاشایان توم باشقا دینله ری، اینانجلاری، اینانجسیزلاری بئله ایچینه آلاراق، بیر چوخ قونولاری دا کاپسار. 

یانی، موسلمان اولسون اولماسین، اینسانلارین حاقلاری آراسیندا بیرلیگی، بئله لیکله ده "عدالت" آنلایئشین، عورف یادا قانون آدلانان اینسانلارین ایراده سی دیری ساخلار.

بو دارتیشما، ایسلام همده موسلمانلار ایله تورکلر آراسیندا وار کی عجبا ایسلام-تورک تاریخینده بیرینجی عورف-قانونو کیم یازیب؟

بو قونودا، بعضی قایناقلارلا آراشدیماجیلار، بیرینجی عوثمان اوغلو "اورهان بی”دان آد آپاریرلار. 

تاریخده، بعضی اسکی عوثمانلی تاریخ  یازارلاری، اینانیرلار کی اورهان بی قانونوندان سوز اتمیش. بو سوز اونون زامانیندا، حتتا اوندان یوزلر ایل سونرا بئله یایقین اولموش آمما یازیلی سند اورتایا قویابیلمه میشلر. 

عجبا اویله بیر قانوننامه وار ایمیش؟ وارمیشسا، یازیلی ایمیش؟ یوخسا شفاهی ایمیش؟ عجبا یئریندن دیبیندن یوخ ایمیش؟

بو آرادا، بو ریاضیّات-حساب اویره تیم بیتیکینده، اوسته کی گوروندوگو جومله لرده، بیر یازیلی قانونا، همده چوخ گئنیش اولدوقونا بارماق قویموش. 

عجبا بویله بیر قانون وارمی؟ یوخ مو؟ سورمالی، آراشدیرما لیدر. 

چون، گئچن ایکی یوز اللی ایل ایچینده، بیزله رین یئینین ائله یوموش، تربیه اتمیشلر کی هر بیر قانون، موقاویله، حوقوقسال آنلایئشین کوکون، باتیلیلارین دونیاسیندا آختاریب، اونلاری دوشونجه، اینکیشاف، اینسانلیق، مرکزی کیمی گوروب، گوتورموشوک. 

بودا، بیزیم، اوزوموزه اولان اینانجیمیزی آرادان آپاریب، اونلارا باغلی ساخلایئب گورونور.

بو او حالدا دیر کی بیز موسلمان-تورکلر، یوزلر ایل، دونیانین ان بویوک فیکیرسل، سیاسال، اردوسل، اکونومیسال، علیمسل-بیلیمسل، تکنولوژیسال، حوقوقسال، ... کوجو اولموشوق. 

او هر ساحه ده الده اتدیگیمیز گوجله رین کولگه سینده، بیر چوخ توپراقلارلا اینسانلاری- توپلوملاری طولومدن، ایشغالدان، سومورگه لشمه دن، آزاد اتمیشیک. مغلوبلارلا، قونشولارلا، دوشمنلرله ایتّیفاقلار، موعاهیده لر، صولحنامه لر، موتاریکه لر، امکداشلیقلار، آلیش وئریشلر، گومروکلر ایشبیرلیگی، آلئش وئرئشلر، کونسوللوق-ائلچیلیک قانون قایدالاری یازیب، یاراتمیشیق. 

اونلارلا، دونیادا حوکوم سورموشوک. ساواشلارین قارشیسین آلمیشیق، تیجارتین، آل وئرین امنیّه تین ساخلامیشیق. آمما ولاکن ایندیسه اونلاردان خبرسیز قالمیشیق.

عنایت راجی نین ایشاره سیندن بللی اولور کی " شهریار اسکتورتوان تاجدار و ارادربان شاه کشورکیر شهنشاه فریدون سریر حافظ تفور دین مبین خلیفه روی زمین  سلطان بن السّلطان الغازی محمود بن المرحوم الغازی عبدالحمید خان بن المغفور الغازی سلطان احمدخان" چاغیندا چوخ بیر گئنیش، یازیلی قانون وارایمیش.

 او قانون هانکی ساحه لری ایچینه آلیرمیش؟ دونیایا، اینسانلارا، عداله ته، حاقلارا، حوقوقا، دینلی لره، دینسیزله ره، نئجه باخیرمیش؟ نئجه او قانونلاری ایشه قویورموش؟ او قانونلارین، شریعتله هانکی آیریلیقلاری وار ایمیش؟ بو آیریلیقلاری نئجه چوزوب، شریعتچیله رین قارشی دورماسین اونلورموش کیمی یوزلر قونولارا جاواب آختارمالی. 

نییه کی بو طور اویقارلیقلار، بیز تورکله رین همده موسلمان اولاراق، یاراتدیقیمیز اویقارلیقلارین بیر بولومو دور. بونا تای بولومله ری همده یاراتدیقیمیز اویقارلیقلاری بیلمز، آنلاماز، اونلارلا باریشمازساق، کوکسوز بیر اولوس، توپلولوق اولاراق، باتلیلارین اسدیردیکله رینین آرخاسینا دوشه رک، داییما گئری قالماق زوروندا، هابئله اونلاری یانسیلاماق یادا تقلید اتمک دوروموندا قالاریق.


انصافعلی هدایت

27 جمادی الاول ١٤٤٧





سون یازی:

آراشدیردیقیمیزدا بللی اولدو کی بو کیتابدا چوخلو یازی زایلیقی وار. اوندان دولایی، اوخونماسی زور اولورف هابئله هیندی دییه قلمه آلمیشیق. بو، او حالدا دیر کی سولطان محمود بن عبدالحمید خان بن سلطان احمدخان عوثمانلی طولطانی و ایسلام-موسلمانلارین خلیفه سی ایمیش کی  مین یوز دوخسان دوقّوزدا (1199) دوغولموش، ایگیرمی دورد (24) یاشیندا خیلافه ته چاتمیش کی ایکینجی ماحمد دییه تانینیر.





Sunday, November 16, 2025

جهالت موهندیسلیگینه غلبه 216

 جهالت موهندیسلیگینه غلبه 216




بیتیک آدی: شرح الفصوص الحکم

یازار: عبدالله البوسنوی

یازی چاغی: 1026 هیجری قمری

دیل: تورکو 

الیفباء: تورکو - عربی

نوسخه چی: عبدی افندی

ساخلانئلان یئر: سولیمانیه کیتابخاناسی- ایستانبول - تورکییه


جهالت موهندیسلیگینه غلبه نین 216 اینجی بولومونده، تورک اینسانینین یاراتدیقی یازی ایله دیل اویقارلیقیندان بیر اوقیانوس درینلیکده بیتیک ایله تانیش اولدوق. بیتیکین آدی "شرخ الفصوص الحکم" دیر.

تورک اینسانی؛ رحمتلیک عبدالله البوسنوی (بوسنییالی)، مرحوم محی الدین عربی حضرتله رینین "فصوص الحکم" آدلی بیتیگینه شرح یازماغا مامور قئلئنئب دیر. 

مرحوم عبدالله بوسنوی (بوسنییالی) دا فصوص الحکمی الینه آلاراق، اونو تورکجه یه ترجمه اتمه میش. بلکه اونون درین آنلاملارین آچیقلاماق اوچون، اونون قاوراملاری ایله آنلاملاری اوزه رینه درین همده گئنیش یازیلار یازیب دیر کی دوققوز یوز اوتوز ایکی (932) صحیفه یه چاتیب دیر. 

او هر صحیفه ده ایگیرمی بئش (25) سطیر، هر سطیرده ایسه اورتالاما ایگیرمی سوز (20) یئرلشدیرمیش. یعنی هر صحیفه ده بئش یوز (500) جیواریندا سوز وار. بو کیتابدا ان آزیندان، دورد یوز آلتمیش آلتی مین (466.000) سوزجوک یئرله شیب دیر.

بوسنییالینین بو سوزلری ناغیل دئییلکی ساده، سس سیز قئراغئندان گئچیب گئده سن. کیتاب، همده اونداکی هر سوز، تکجانینا، چوخ درین دیر. هر کس، تکجانئنا، اوزباشئنا اورادا اوزه مز. نییه کی آنلاماسی چتیندیر. چون آغیر قاوراملاری اورتایا آتیب دیر. 

اوندا ایشله نن مینلر قاوراملاری آنلاماق اوچون، بو کیتابی، بیر فلسفه ایله، عرفان ایله، ایسلام ایله، قورآن ایله، شریعت ایله، موسلمان فیلسوفلارین دووشونجه لری ایله، ایسلام کلامی ایله، موتکللیم لر ایله، شریعت ایله، بونلارین هامیسینین تاریخی ایله، همده ایسلام، موسلمانلار، فیلسوفلار، موتکللیم لر، شریعتچیلر آراسیندا اولان دوشونجه، هابئله قانلی ساواشلار ایله تانیش اولان بیر کیمسه نین یانیندا دیز چوکوب، درس اوخومالی دیر تا بو درین قاوراملاری، آنلاماق بیر آزدا اولسا قولایلاشسین.


بیتیکه باخارساق، تجه تورک دیلینده اولماسی، اونون اوزمانجا اولماسینا یئتر آمما اونا گوز آتارکن، بللی اولورکی اونو یازان، بیر چوخ ساحه لرده اوزمان ایمیش. اوف همن   اوزمانلیقلارین اوزه ینده، درین قاوراملاری بو بیتیکه دولدوروب دور. اونون اوچون بو بیتیک، اونلار ساحه سینده اوزمانلار دیلی ایله یازیلمیش دیر.


انصافعلی هدایت

٢٦ جمادی الاول ١٤٤٧


بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 292

  بئیین موهندیسلیگینه قارشی تورکجه اسکی کیتابلار 292 https://youtube.com/live/3iyA9DZwBYs