جهالت موهندیسلیگینه غلبه 226
1:
بیتیک آدی: کتاب الفبای ترکی
یازار: معاریف ناظیرلیگی
دیل: تورکجه
الیفباء: تورکو - عربی
یازی طورو: دوزیازی - الیازما
آماج: مکتبده اوشاقلارین تورکجه ده تعلیمی
قونو: عوثمانلی تورکجه سینین اورگندیریلمه سی
چاغی: 1299 هیجری قمری ایلی
ساخلانئلان یئر: نیویورک بیلیم یوردو کیتابخاناسینین افغانیستان دیجیتال بولومو - آمریکا
یاپراق سایی: 73 یاپراق
بو گون، ایکی بیتیک ایله تانیش اولدوق. بیرینجی بیتیکی افغانیستان معاریف ناظیرلیگی، مرحوم "محمد سولئیمان خان" امری ایله "معاریف ناظیرلیگی مطبعه”سینده چاپ اتمیشلر. چاپ سوزو، بیزی ده چاشدیردی. آمما بیتیکین باشیندان سونوناده ک، الیازما - دوزیازما گورونور. یانی نئجه اولابیلیر کی بو الیازما-دوزیازما چاپلا باسیلمیش اولسون؟
عجبا، بو الیازمانی داشیازما ایله حاضیرلایئب، سونرا چاپ اتمیشلر یوخسا باشقا بیر چاپ یونته مین قوللانمیشلار؟
بیتیکین جیلدینده، فارسجا یازیلمیش گورونور آمما ایچه ریگینده تورکجه دن باشقا بیر سوز بولونمادی.
بیتیکین بیرینجی یاپراقیندا، او چاغدا افغانیستاندا شاهلیق ادن "امیر امان الله خان" دییه بیر کیشینین شکلی یئر آلمایش دیر.
او بیری صحیفه لرده ایسه تورکو - عربی الیفبائ ایله، تورکجه نی اورگنمک ایسته ین هر که سه، هم الیفباء همیده الیفبائنین بیرله شمه سی ایله سوزله ری اورگه دیرلر.
گورونن اوکی دوقّوز درسده، الیفباء ایله بسیط تورکجه یازما هابئله اوخومانی اورگه دیرلرمیش.
اوناینجی درسدن، جومله قورماق ایله بسیط یازمانین تعلیمی باشلانیر. بیکیتین جومله له رینه دیقّت گتیررکن، جومله له رین هامیسیندا، هر کیشی، اوشاق اولسون یا بویوک، بیر ایش ایشلیر. هیچ بیر کیمسه ایشسیز، عاطیل باطیل دولانیب، دستور وئرمیر. هابئله آوادانلیق ایشله ری ایله گونله رین دولدورورلار.
بیر نئچه یاپراقلاردا، بعضی آدلارین نه اولدوغون اورگه دیر. سونرا، توپلومدا بیربیرله رینه یاراماغا، دوغرو دوزگون اولماق ایله داورانماقا، توپلومدا بیربیرینه یاردیم اتمه یه، بیربیرینین الیندن توتوب، یوکون یونگوللتمه یه، اردملیگی (اخلاقی) توپلومدا گوجلندیرمه یه چالیشیرلار.
بیزجه، ایران مدره سه له رینده اوشاقلارا وئریلن درسلرده، اوشاقلارین عومورله رین چورودورلر. ایراندا اوشاقلارین تعلیمده ایره لیله مه سی آماج سئچیلمه میش دیر. آماج، اوشاقلارین نئجه عومورله رین تلف ادیب، اونلارا اوزون زامان ایچینده، درده ده ین بیر شئیلر اورگه تمه دن، اونلارا ایرانچئلیقلا فارسچیلیقی یئرله شدیرمک اولوبدور.
2:
بیتیک آدی: خیری نامه (پند نامه ترکی)
یازار: یوسوف نابی چلبی
یازی طورو: قوشما - دوزیازی - الیازی
دیل: تورکجه
الیفباء: تورکو - عربی
قونو: توپلومسال داورانیش، اینانج، اخلاق
چاغ: 1137 هیجری قمری
یاپراق سایی: 162 یاپراق
ساخلانئلان یئر: ایران ایسلام مجلیس کیتابخاناسی
بو اوتورومون ایکینجی بیتیگی ایسه "خیری نامه" دیر آمما پی.دی.اف-ین اوزه رینده، اونا فاسجا آد وئره رک "پند نامه ترکی" یازمیشلار. لاکین بیتیکین ایچینده، "خیری نامه" دییه سوز گئتمیش.
بو بیتیک، اوچ سوز اون (310) ایل ائونجه قلمه آلینمیش دیر. یانی، مین یوز اوتوز یئدی اینجی هیجری قمری ایلینده یازیلمیش.
بیتیکی یازانین قلم آدی (ادبی آدی) "نابی افندی" ایمیش آمما اونون اصیل آدی ایسه "یوسوف نابی چلیی” ایمیش.
ائونجه لر، بیز، بو بیتیکه بنزر آمما چوخ بنزر بیر بیتیگ ایله تانیش اولموشدوق. او بیتیکده ده چلبی آدلی بیریسی، اوغلونا اویوت وئرمک اوچون قوشما ایله بیر بیتیک یازمیش دیر.
یوسوف نابی اللی دورد یاشینا گیردیکدن سونرا، آلله اونا بیر اوغلان لوطوف اتمیش. اوغلونون آدین "ابالخیر محمد” قویموش. اوشاقین یئدی یاشی اولارکن، بو کیتابی یوز آلتمیش ایکی یاپراقدا یازیب، اوغلونون گه له جه گینه میراث قویموش.
بیتیک، زامان ایچینده چوخ زایلیقلا قارشی قارشییه قالمیش. اپریمیش. چوروموش. جئریلیب، داغئلمیش گورونور.
اوندان دولایی، نه اونون باشلانقج یاپراقلاریندان خبر-اتر وار نه ده سونونداکی یاپراقلاریندان. یاپراقلار بیر بیریندن قوپوبان، آیری دوشوبلر.
بونلان بئله، قالان یاپراقلارین بیر چوخونداکی یازیلار اوخونابیلیر دورومدا دیر.
هابئله ایران ایسلام مجلیس کیتابخاناسیندا ساخلانئلیر. البتّه اونا ساخلانیلماق دئمک اولورسا بئله.
بیتیک باشدان آیاغا توپلومسال داورانیشلارین نئجه اولماسی ایله یوغورولوب دور. یازار، هر بیر جومله ده، توپلومسال اردمی، آنلایئشی، یاردیمچیلیقی، باغیشلاماقی، الدن توتماقی، ظولومدن قاچماقی، اذیّتدن اوزاق دورمانی، دینله - ایمانی، ایسلامین قانون قایدالارینا باغلی اولمانی سیفاریش ادیر. هابئله، یازار ایسلامدان، رسولدان اتکیله نه رک، توم پیسلیکله رین آناسین، یالانچیلیقدا گورور. اوندان دولایی دا یالانچیلقدان اوزاق دولانمانی یایماق ایستیر.
اینترنت اوزه رینده آختاریش یاپاندان سونرا، بللی اولور کی یازار، عوثمانلی چاغینین ان آدلیم، چالیشقان یازارلاریندان ایمیش. اوندان، تورک دونیاسینا بیر چوخ بیتیک یادیگار قالمیش.
اونون حاقّئندا بیر جومله، بیزیم گووزوموزو توتدو. بئله گورونور کی یوسوف نابی- اوزونه گورا بیر دوشونجه یییه سی ایمیش.
اونون اوزونه اوزل بیر دوشونجه همیده یازی یول یونته می وار ایمیش. بو دوشونجه ایله یازی داکی یول یونته مین آدئنا "گرچکلیک اوزه ره آنلام یاراتماق" دئمیش لر.
یانی، تورک دوشونوورونون اوزونه گورا بیر دوشونجه فلسفه سی یادا مکتبی وار ایمیش. اودا گرچکچیلیکدان باشقا بیر آنلام دئییلمیش.
یوسوف نابی بو مکتبه هاردان اولاشمیش ایمیش دییه سورولار ایسه، جاواب وئریله بیلیر کی او، اوز چاغینین همیده اوزوندن ائونجه کی چاغلارینداکی دوشونجه ایله یازی مکتبله رین چوخدا یاخجی تانیرمیش.
همن مکتبله ردن بیریده "هیندیلی اغراقچی آنلایئش" یونته می ایمیش.
یوسوف، او مکتبه به قارشی، "گرچکچیلیگی” سئچمیش. اوندان دولایی دیر کی تورکلر داها چوخ گرچکچی، فارسلار ایسه داها چوخ "اغراقچی" گورونور، یاشئرلار.
طبیعی کی بو ایکی گوروشون، دونیادا، همیده یاشامدا، اینسانلار ایله توپلوملار اراسئندا، دوولتلر ایله میللت لر آراسیندا گئنیش ایریلیق ایله داورانیشلارا نه دن اولابیلیر.
بیزجه، بو ایکی دوشونجه یول یونته مین سونوجلارین، تورک توپلوملاری ایله فارس دیللی توپلولوقلار آراسیندا هم گورونور همیده یاشانیلیر.
فارسلار چوخ اغراقچی، هر بیر کیچیک قونودان-اولایدان، بویوک بیر داغ تیکه بیلیرلر. اونلار، او قونو ایله حادیثه نین وار-یوخلوقونا باخمادان، آراشدیرمادان، اونلارلا یاشامایی، اونلاری بئیینله رینده بویونمه نی، دوشونجه له رینده گه لیشدیرمه نی، خیاللاریندا ایسته دیکلری شکیلده یاشایابیلیرلر. اوندان دولایی دا ایسته دیکله ری کیمی هر بیر چاغ حادیثه سین دوشونور همیده دوشوندوکله رین دوغرو توتاراق، اونلارا اینانارلار، اونلارا دایاناراق، داورانارلار. حتتا اونلارا ایمان یئله گتیره بیلیرلر. اونلاردان آللاه بئله یارادابیلیرلر. بودا اونلارین، گرچکله ره، یئنیلمه سینه نه دن اولابیلیر.
قبول اده لیم کی بیر پارا دوشونجه لر، توپلومو، تعلیم تربیه نی، اینسانلارین باخیشلارین، آنلایئشلارین، داورانیشلارین یونه لدیر.
نییه کی توپلوملار ایله توپلولوقلار، اونلاردا یایقین اولان دوشونجه له رین اسیرله ری دیرلر. او دوشونجه لرین الیندن قورتارماق هیچده قولای دئییل. بلکه چوخ زور گورونور.
انصافعلی هدایت
06. جمادی الثانیه ١٤٤٧
I. VİDEONUN ÜMÜMİ 15 BƏNDLİK QEYDİ
Sıra nömrəsi: 226 (Cəhalət Mühəndisliyinə Qələbə 226)
Videonun tam başlığı: جهالت موهندیسلیگینه غلبه 226
YouTube URL-si:
[https://youtube.com/live/twINJC-jJoQ?feature=share](https://youtube.com/live/twINJC-jJoQ?feature=share)Video ID:
twINJC-jJoQYayım/yüklənmə tarixi: 2025-11-28
Video müddəti: PT1H49M11S (1 saat 49 dəqiqə 11 saniyə)
Videoda göstərilən əsas kitab/əlyazma/məcmuə adı: "Kitab-i Əlifba-yi Türki" (كتاب الفبای ترکی — Əfqanistan Nyu York Universitetinin rəqəmsal kitabxanasında qorunan, 1920-ci ildə Əmir Əmanullah xanın və məarif naziri Məhəmməd Süleyman xanın əmrilə 500 nüsxə çap edilmiş türk əlifbası dərsliyi) [
01:36 01:41 07:34 09:04 Müəllif/müəlliflər: Məhəmməd Süleyman xan (Nazir-i Məarif) / Əfqanistan Maarif Nazirliyi [
07:51 Dil/dillər: Türk dili, fars dili (dərslik və rəsmi qeydlər) [
01:45 04:15 Görünən və ya deyilən tarix/əsr: Hicri şəmsi 1299 / miladi 1920-ci il (Əmir Əmanullah xan dövrü) [
08:36 10:25 Kitabxana/arxiv: New York University Afghanistan Digital Library [
01:41 Shelfmark/kataloq nömrəsi: MƏLUM DEYİL.
Ümumi mövzu: Cəhalət Mühəndisliyinə Qələbənin 226-cı bölümü; Əfqanistanın türk tarixi və mədəniyyətindəki yeri, Əmir Əmanullah xan dövründə Əfqanistanda türk dilində məktəb dərsliklərinin çap olunması, Kitab-i Əlifba-yi Türki dərsliyinin təhlili, Yusif Nəbi və məşhur osmanlı şairi Nabi (Yusif Çələbi) haqqında müzakirələr [
00:24 02:14 07:34 14:11 14:53 Videonun əlyazma araşdırması olub-olmaması: Bəli, videoda Nyu York Universitetinin Əfqanistan Rəqəmsal Kitabxanasında qorunan 1920-ci il təqvimli Kitab-i Əlifba-yi Türki dərsliyinin səhifələri, Əmanullah xanın və məarif nazirinin adları keçən ilk səhifəsi, əlifba tədrisi bölümləri və köhnə kitab üzərindəki şəxsi alış-veriş qeydləri araşdırılmışdır [
01:41 04:37 07:34 09:22 XIV–XVI əsr türk əlyazmalarının tarixləndirilməsi layihəsi üçün ilkin yararlılıq: AŞAĞI. Videoda XX əsrə (1920-ci ilə) aid çap olunmuş məktəb dərsliyi təqdim olunur.
II. VİDEODA NEÇƏ FİZİKİ ƏLYAZMA / NÜSXƏ VAR?
Fiziki sənəd/kitab sayı: 1 (New York University Afghanistan Digital Library arxivində qorunan 1920-ci il nəşri Kitab-i Əlifba-yi Türki dərsliyi) [
01:41 NÜSXƏ A:
kitabxana: New York University Afghanistan Digital Library [
01:41 shelfmark: MƏLUM DEYİL
səhifə/vərəq sayı: 72 səhifə [
04:28 ölçü: MƏLUM DEYİL
xətt: Çap mətn (Osmanlı-türk mətbəx şrifti) [
05:11 kağız: Zamanla kənarları köhnəlmiş, lakin oxunaqlı dərslik kağızı [
04:37 cədvəl/çərçivə: Məktəb dərsliyi tərtibatı [
05:58 mürəkkəb: Mətbəx qara mürəkkəbi [
05:11 təzhib: MƏLUM DEYİL
katib / müəllif: Məhəmməd Süleyman xan (Nazir-i Məarif) [
07:51 köçürülmə / çap tarixi: Hicri şəmsi 1299 / miladi 1920 [
08:36 köçürülmə / çap yeri: Əfqanistan [
01:41 provenance/vəqf/mülkiyyət qeydləri: Əbdürrəsul xanın 9 şahiyə aldığına dair qeyd və kitabxana ştrixləri [
09:22
III. MƏCMUƏ / ÇOXMƏTNLİ ƏLYAZMA ANALİZİ
NÜSXƏ A — MƏKTƏB DƏRSLİYİ (Kitab-i Əlifba-yi Türki)
Mətn vahidi / Risalə A1
Əsərin başlığı: Kitab-i Əlifba-yi Türki / كتاب الفبای ترکی [
07:34 Başlıq sənəddə açıq yazılıb, yoxsa videodakı danışanın identifikasiyasıdır?: Sənədin üz qabığında və başlığında açıq şəkildə yazılmışdır [
07:34 Müəllif: Məhəmməd Süleyman xan (Nazir-i Məarif) / Əfqanistan Maarif Nazirliyi mətbəəsi [
07:51 Dil: Türk dili (və fars dili izahat qeydləri) [
01:45 04:15 Nəsr / nəzm / qarışıq: Nəsr (əlifba, sözlər, ibtidai dərslər) [
05:27 Mövzu: Türk dilinin hərfləri, əlifba tədrisi, ibadət və uşaqlar üçün təməl oxuma qaydaları [
05:27 Başladığı folio/səhifə: 1-ci səhifə / Huvəlim başlanğıcı [
07:11 Bitdiyi folio/səhifə: 72-ci səhifə [
04:28 Başlanğıc sözləri (incipit), oxunursa: Huvəlim... Kitab-i əlifbayi türki... [
07:11 Son sözləri (explicit), oxunursa: MƏLUM DEYİL
Tarix: Hicri şəmsi 1299 / miladi 1920 [
08:36 Tarixin funksiyası: Çap tarixi
Mətnin əvvəlki və sonrakı hissə ilə əlaqəsi: Məktəb dərsliyi.
Əhəmiyyətli dil xüsusiyyətləri: XX əsrin əvvəllərində Əfqanistanda istifadə olunan türk əlifbası və tədris dili.
Əminlik səviyyəsi: YÜKSƏK
IV. TARİXLƏRİN AYRILMASI
| Tarix | Miladi qarşılığı yalnız videoda deyilirsə | Hansı səhifədə | Hansı mətn vahidinə aiddir | Tarixin funksiyası | Timestamp | Əminlik |
| Hicri şəmsi 1299 (Qəməri 1339) | Miladi 1920 | Üz səhifəsi / Çap qeydi | Nüsxə A | Kitabın çap olunduğu il | [ | YÜKSƏK |
V. ŞƏXSLƏR VƏ ROLLAR
| Ad | Rol | Hansı mətn vahidində | Sübut növü | Timestamp |
| Əmir Əmanullah xan | HÖKMDAR / PADŞAH | A1 | Kitabın girişində adı keçir | [ |
| Məhəmməd Süleyman xan | NAZİR-İ MƏARİF / HİMAYƏÇİ | A1 | Çap əmrini verən nazir kimi qeyd olunur | [ |
| Əbdürrəsul xan | KİTABI ALAN ŞƏXS | A1 | Kitabın kənarındakı şəxsi qeyddə adı keçir | [ |
| Nəbi (Yusif Çələbi / Urfalı Nabi) | OSMANLI ŞAİRİ | Xatırlatma | Videoda sonrakı müzakirələrdə xatırladılır | [ |
VI. TÜRKDİLLİ MƏTN VAHİDLƏRİNİN XÜSUSİ SİYAHISI
Mətn vahidi: Kitab-i Əlifba-yi Türki
türkcənin videoda necə xarakterizə edildiyi: Əfqanistanda rəsmi məktəblərdə tədris olunan, dövlət səviyyəsində dəstəklənən türk dili.
nəsr/nəzm: Nəsr (dərslik).
hərəkəli/hərəkəsiz: Hərəkəli/tənzimlənmiş mətbəx şrifti.
təxminən nə qədər continuous Turkish text olduğu: Məktəb dərslikləri və söz siyahıları tamamilə türkdillidir.
XIV–XVI əsr layihəsi üçün potensialı: Aşağı (XX əsr nəşridir).
timestamp: [
07:34
VII. XIV–XVI ƏSR TARİXLƏNDİRMƏ LAYİHƏSİ ÜÇÜN SEÇİM
Nüsxə A: PARK (1920-ci ilə aid XX əsr çap dərsliyi olması səbəbilə birbaşa XIV–XVI əsr əlyazmalarının tarixləndirilməsi layihəsi üçün əsas namizəd deyil).
VIII. VİDEODA DANIŞILANLARIN ELMİ XÜLASƏSİ
Danışan 226-cı bölümü başladaraq türk dili, tarixi və mədəniyyəti uğrunda atılan hər bir addımın düşmənin yaratdığı cəhalət abidələrini dağıtdığını vurğulayır [
00:24 Nyu York Universitetinin Əfqanistan Rəqəmsal Kitabxanasında qorunan və 1920-ci ildə çap edilmiş Kitab-i Əlifba-yi Türki adlı məktəb dərsliyini masaya yatırır [
01:36 01:41 Əfqanistanın farslara deyil, türklərə aid olduğunu, Əli Şir Nəvai dövründən bəri oranın böyük bir türk dili və mədəniyyət mərkəzi olduğunu qeyd edir [
02:14 Kitabın Əfqanistan padşahı Əmir Əmanullah xanın və məarif naziri Məhəmməd Süleyman xanın əmrilə 1299-cu ildə (miladi 1920) 500 nüsxə olaraq çap edildiyini göstərir [
04:50 07:51 09:04 Dərsliyin ilk səhifələrindəki dövlət emblemlərini (qılınc, bayraq, kitab və qələm) və kitabın üzərindəki şəxsi alış-veriş qeydlərini (Əbdürrəsul xanın 9 şahiyə aldığına dair qeyd) oxuyur [
07:11 09:22 Kitabın içindəki uşaqlar üçün hazırlanmış əlifba cədvəllərini, söz birləşmələrini və ibtidai tədris üsullarını şərh edir [
05:16 Videonun sonrakı bölümlərində XVI–XVII əsr osmanlı şairi Nabi (Yusif Çələbi) və onun ədəbi məktəbi (təxəyyül-i iğraq-amiz ilə mə’na-afərin-i vaqe-gər müqayisəsi) haqqında geniş ədəbi müzakirələr aparır [
14:11 14:53 Türk dilinin təkcə Anadolu və Azərbaycanda deyil, Əfqanistandan tutmuş bütün Asiya coğrafiyasında təhsil və dövlət dili olaraq yaşatıldığını sübut edir [
02:14 Ana dilini öyrənməyin və qorumağın milli qürurun əsası olduğunu vurğulayır [
00:24 Türk dünyasının zəngin mədəni irsini öyrənməyə davam edəcəyini qeyd edərək proqramı yekunlaşdırır [
01:48:58
IX. WEBLOG ÜÇÜN 900–1000 SÖZLÜK MƏQALƏ
BAŞLIQ: Əfqanistanda Türk Təhsil Mirası: 1920 Nəşri "Kitab-i Əlifba-yi Türki" və Əmanullah Xan Dövrü
GİRİŞ:
Cəhalət mühəndisliyinə qarşı aparılan intellektual mübarizə səfərinin 226-cı bölümü türk dilinin coğrafi sərhədlərini, Əfqanistandakı türk mədəniyyət izlərini və XX əsrin əvvəllərində həyata keçirilən təhsil islahatlarını masaya yatırır [
ƏFQANİSTAN VƏ TÜRK DİLİ:
Tarix boyu Əli Şir Nəvai dövründən etibarən Əfqanistan coğrafiyasının böyük bir türk mədəniyyət mərkəzi olduğunu vurğulayan danışan, bu torpaqların fars milliyyətçilərinin iddiasının əksinə olaraq qədim türk yurdu olduğunu qeyd edir [
"KİTAB-İ ƏLİFBA-Yİ TÜRKİ" NƏŞRİ:
New York Universitetinin Əfqanistan Rəqəmsal Kitabxanasında mühafizə edilən və 72 səhifədən ibarət olan Kitab-i Əlifba-yi Türki hicri şəmsi 1299-cu ildə (miladi 1920) Əfqanistan padşahı Əmir Əmanullah xanın və məarif naziri Məhəmməd Süleyman xanın əmrilə cəmi 500 nüsxə olaraq çap olunmuşdur [
MƏZMUN VƏ TƏHSİL ANLAYIŞI:
Dərslik uşaqlara türk əlifbasını öyrətmək, təməl oxuma qaydalarını və əxlaqi dəyərləri aşılamaq məqsədilə hazırlanmışdır [
ƏDƏBİ MÜZAKİRƏLƏR:
Proqramın sonrakı hissəsində XVII əsr osmanlı şairi Nabi (Yusif Çələbi) və onun ədəbi məktəbinin xüsusiyyətləri (təxəyyül-i iğraq-amiz ilə mə’na-afərin-i vaqe-gər qarşılaşdırması) ətraflı şəkildə müzakirə olunur [
NƏTİCƏ:
Kitab-i Əlifba-yi Türki dərsliyi türk dilinin Asiyanın hər nöqtəsində təhsil dili olaraq yaşatıldığını göstərən əvəzsiz sənəddir [
X. SONDA QISA MAŞIN-OXUNAQLI XÜLASƏ
VIDEO: twINJC-jJoQ
PHYSICAL_MANUSCRIPTS: 1 (Printed textbook preserved in digital archive)
TEXT_UNITS: 1
TURKISH_TEXT_UNITS: 1
COMPOSITE_CODEX: NO
EXPLICIT_COPY_DATES: 1299 Shamsi / 1939 AH (1920 AD)
EXPLICIT_COPYING_PLACES: Afghanistan
HOLDING_INSTITUTIONS: New York University Afghanistan Digital Library
SHELFMARKS: UNKNOWN
CORE_CANDIDATES: NONE
CONTROL_CANDIDATES: NONE
DISCOVERY_CANDIDATES: NONE
NEEDS_DEDUPLICATION: NO
HIGHEST_PRIORITY_FOLLOWUP: NONE
TIMESTAMP_QC: PASS
No comments:
Post a Comment